Кытай туристара тоҕо маккыраччы ытаатылар?

Анаабыр улууһугар тиийэр былааннаах Кытай туристара Дьокуускай куорат мээрийэтигэр ыытыллыбыт пресс-кэмпириэнсийэҕэ кыттыыны ыллылар.

Кытайга хотугу, соҕурууҥҥу, арҕааҥҥы уонна илиҥҥи драконнар тустарынан үһүйээн баар эбит. Пакс (Пакса) тумула дракон төбөтүгэр майгынныырын иһин, хоту эҥэр онно диэн ыйыллыбыт. Ол тумулга тиийэ сылдьыбыт киһини кытта олоҕун устата дьол-соргу аргыстаһар дииллэр эбит. Дьэ, ол баҕа санааны быйылгы сылга толороору Кытай кыахтаах дьоно мустан айаҥҥа туруммуттар. Кинилэр санааларыгар айаннарын устун күөх уот умайан иһиэх курдуга эрээри…

Айанньыттар бу сыл тохсунньу 10 күнүгэр Орджоникидзе болуоссатыттан 9 джип массыынанан 18 киһи буолан ыраах айаҥҥа аттаммыттара. Бөлөҕү аан дойду устун айанныы үөрүйэхтээх  Шао Хайфенг салайан илдьэ сылдьыбыт. Бастакы моһол Бэрдьигэстээххэ буолбут. Биир массыыналара алдьанан, икки эдэр киһи саллан, салгыы айанныыртан туттуммуттар уонна киин куоракка төннүбүттэр. Иккис “Ниссан-Патрол” массыына Бүлүү аттыгар салгыы айанныыртан “аккаастаммыт”. Удачнайга 47 кыраадыс тымныыны тулуйбакка аны үһүс массыыналара “бууннаан” турбут. Ол эрээри дьолу-соргуну кытта сиэттиһэ сылдьыахтарын баҕарар күүстээх санаа ыга кууспут дьоно салгыы айанныырга санаммыттар. Аара айаннаан иһэн күннээх дойду дьоно “полярнай түүннэринэн” аатырар арктическай улуустар устун баран иһэн өр сырдыгы көрбөккө, улаханнык долгуйан ылбыттар. Онуоха тымныыны эбэн кэбис. Кыра кыһалҕалаах саха киһитэ санаммат айана эбээт! Ону ол диэбэккэ, эр санаалаах дьон Анаабыр Сааскылааҕар тиийэн баран, сайдыы сырдык кыымын, кинилэри күүппүт олохтоохтор дууһаларын сылаас тыынын билэн, уоскуйбуттар, сынньаммыттар.

Тыйыс килиимэттээх сиргэ олорор дьон быһыытынан, анаабырдар буурҕа түһээри турарын, айан бу кэмҥэ олус сэрэхтээҕин сэрэтэ сатаабыттарын үрдүнэн, Кытай туристара туруоруммут соруктарын ситиһэн тэйэр дьон буолан биэрбиттэр. Онон хайыахтарай, биһиги дьоммут, сааскылаахтар, “Север Трак” диэн икки вездеходу уларсыбыттар. Аара буурҕа кытаанаҕа түспүт. Ыалдьыттарбыт бэрт эрэйинэн Халанча метео ыстаансыйатыгар тиийбиттэригэр үлэһиттэр соһуйуу бөҕө буолбуттар. Онтон, киһи эрэ буоллар, салгыы баҕалаах Пакс тумулугар барартан акаастанарга күһэллибиттэр. Хоту дойду тыына ыарахана биллэр – “киллэрбэппин!” диэтэ да, туох да көмөлөспөт. Син биир араас моһолу ыытан, тохтотор. Ол ону олохтоохтор билэллэр уонна Ийэ айылҕаны утары барбаттар. Кыаллыбата да бүттэ, тохтуохха наада. Төһө эмэ айаннарын саҕаланыытыттан массыыналарын “көҕүрэтэн” сэрэтэ сатаабыт ээ. Арааһа, айаннарын саҕалыылларыгар сири-уоту аһаппакка, сиэри-туому тутуспакка айаннаатахтара… Ол туһунан кинилэр билбэттэрэ да буолуо. Биһиги, сахалар, айаҥҥа турунуохпут инниттэн аал уоппутун аһатан, сиэри-туому тутуһар буоллахпыт.

Ол эрээри хоту дойдуга кэлбит бэлиэлэрин биллэрэн, Ийэ Айылҕа Кытай дьонун дьүкээбил уотун суһумунан ыас хараҥа халааҥҥа хото ыһан, тыастаахтык-уостаахтык сирилэтэн “күндүлээбит”. Арктика сиригэр-уотугар сырыттахтара дии, ол онно дьүкээбил уота ханна да, хаһан да хатыламмат гына араас уотунан субу баардыы күлүмнүүр буоллаҕа. Туризм салаатыгар дьүкээбил уотун көрдөрүү анаан былааҥҥа киирэн турар. Кытай туристарыгар соруктарын атын өттүнэн толороллоругар Ийэ айылҕа кыах биэрдэҕэ. Аны туран, дьүкээбил суһума, буолаары буолан, олох аттыларыгар кэлэн араас уотунан күлүмүрдээн, хаары араас өҥүнэн сырдаппытын көрөн, хаһан да маннык уратыны көрбөтөх дьон, ол араас өҥнөөх хаарга сытан үөрүүлэриттэн да, соһуйан да, долгуйан да оҕо курдук  марылаччы ытаспыттар. Ытаамына! Үгүстэрэ Норвегияҕа, Мурманскайга, Скандинавияҕа, Гренландияҕа, Исландияҕа дьүкээбил суһумун көрөөрү анаан айанныы сыльыбыттар да, бу маннык ураты көстүүнү ханна булан көрбөтөхтөр. Онон ыраах айаҥҥа санаммыт туристар санаалара көнөн, бэркэ астынан кэлбиттэр. Үгүстэрэ айылҕа күүһүн Саха сирин Арктикатыгар көрөн бары номоххо итэҕэйбиттэр, сиэри-туому тутуһарга үөрэммиттэр.

Эспэдииссийэ биир чилиэнэ, Пекиннээҕи археологическай университет профессора Жанг Юлай муусука былыргы тэриллэрин үөрэтэр эбит. Ол иһин саха хомуһун уонна хотугу ойууннааһыны бэркэ кэрэхсээбит. Өлөөн улууһугар Харыйалаах орто оскуолатын 6-7 кылаас үөрэнээччилэрэ кытай тылын үөрэтэллэр эбит. Кинилэр чабырҕаҕы кытай тылынан этэн, айанньыттар төрөөбүт тылларынан ыллаан-туойан профессор Жанг Юлайы олох соһутуу бөҕөтүн соһуппуттар. Кытай учуонайа мэктиэтигэр биир оҕону Пекиннээҕи университекка тиийэн үөрэнэргэ ыҥырбыт. Олорор сиринэн, устудьуоннар туһанар усулуобуйаларынан толору хааччыларын мэктиэлээбит.

Айанньыттар “Форд” джиптэрэ Анаабыр улууһугар тиийэ айаннаан, тымныыны тулуйар хаачыстыбалаах оҥоһууларын бэрэбиэркэлээбит дьон быһыытынан салгыы айанныыр былааннаахтар. Ол курдук, кинилэр кулун тутарга аны Чукоткаҕа барар соруктаахтар. Айанныы үөрүйэх дьону ким да, туох да тохтоппото чахчы. Тыйыс килиимэттээх Саха сирин арктическай улуустарынан тохсунньу тымныытыгар сылдьыбыт дьон, аны кэлэн тохтооботторо чахчы. Бу буоллаҕа кинилэри кытта дьол бэйэтинэн сиэттиһэ сылдьара!