Кыыл Уола Үҥкүү национальнай тыйаатырыгар нэһилиэстибэтин ырыттылар

Тохсунньу 19 күнүгэр С.А.Зверев-Кыыл Уолун  аатынан СӨ Үҥкүү национальнай тыйаатырыгар “С.А.Зверев-Кыыл Уолун  Үҥкүү национальнай тыйаатырыгар нэһилиэстибэтэ: фольклортан — сыана ускуустубатыгар”  өрөспүүбүлүкэтээҕи научнай-бырактыычаскай кэмпириэнсийэтэ буолла.

Кэмпириэнсийэ сүрүн соруга — Үҥкүү национальнай тыйаатырыгар Кыыл Уолун нэһилиэстибэтэ фольклор уонна аныгы сыана ускуустубатын ситимнээччи быһыытынан оруолун сыаналааһын, саҥа көрүүлэри киллэрии уо.д.а.

Ол туһунан кэмпиэринсийэ иннинэ Үҥкүү национальнай тыйаатырын  уус-уран салайааччыта уонна  сүрүн дирижера, РФ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ Николай Петров санаатын маннык үллэһиннэ :

-Бары билэрбит курдук, 2025 сылга Сергей Зверев-Кыыл Уола төрөөбүтэ 125 сылын бэлиэтээтибит. Ол курдук, биһиги бу кэмпириэнсийэни үбүлүөйдээх сыл тэрээһиннэрин түмүктүүр курдук уонна Култуура сылыгар стратегическай былааннарбытын оҥорор соруктаах тэрийдибит.

Сергей Зверев улуукан айымньыларын биһиги тыйаатыр тэриллиэҕиттэн туруорабыт.  Кини муусуката аан дойдуга барытыгар иһилиннэ. Ааспыт сылга  үс өрөспүүбүлүкэҕэ: Башкортостан, Татарстан, Мари Эл гостуруоллаан кэлбиппит. Биһиги итинник гостуруолларбытыгар кэнсиэртээн эрэ буолбакка, “төгүрүк остуоллары”, кэккэ тэрээһиннэри ыытан,  аатын сүгэ сылдьар улуу киһибит  туһунан кэпсээн, кини айымньыларын көрдөрөн, билиһиннэрэн кэлэбит.

Кыыл Уолун  нэһилиэстиэбитин өссө биирдэ чинчийии, үөрэтии торумнанар. Ол да иһин,  Сергей Зверевы үөрэтэр улахан учуонайдары, чинчийээччилэри ыҥырдыбыт, Сунтаартан дэлэгээссийэ кэллэ. 2026 сылтан ыла Сергей Зверев аатынан Муусука уонна үҥкүү тыйаатыра диэн буолуохпут. Онон үлэлиир хайысхабыт кэҥиэҕэ, кэмпириэнсийэҕэ санаа үллэстиэхпит. Билим уонна быраактыка биир сомоҕо буолан үлэлиэхпит. Кэмпириэнсийэбит өрөспүүбүлүкэ таһымнанна. Ол курдук, Санкт Петербургтан  “Куллустай Бэргэн” этнобалеты суруйбут композитор, музыковед, искусствоведение доктора Игорь Воробьев, филология наукатын доктора Людмила Ефимова, Сунтаартан оҕо ускуустубатын оскуолатын  преподавателэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Ирина Аввакумова зуумунан кытыннылар. Ону таһынан М.К.Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университеттан, Култуура уонна ускуустуба Арктикатааҕы университеттан, култуура уонна ускуустуба кэллиэһиттэн, институттар уо.д.а. Кыыл Уолун нэһилиэстибэтин чинчийээччилэр, исписэлиистэр кытталлар. Кэмпириэнсийэ түмүгүнэн резолюция ылыллыаҕа.

х х х

Кэмпириэнсийэ арыллыытыгар аар-саарга аатырбыт Сергей Афанасьевич Зверев-Кыыл Уолун  «Оһуор үҥкүүтүн»  СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Ирина Еремеевна Аввакумова сөргүтэн туруоруутуттан сорох кэрчиги Үҥкүү национальнай тыйаатырын үҥкүүһүттэрэ өрө көтөҕүллэн толордулар, кэмпириэнсийэ кыттыылаахтара үйэлээх үҥкүү толоруллуутун, муусукатын долгуйа көрдүлэр уонна иһиттилэр.

Суон сурахтаммыт, киэҥ сиринэн тэлэһийэн көрдөрдүллүбүт бу үҥкүү   бииртэн биир хамсаныылара, онуоха дорҕоон силбэһиитэ ымпыгар-чымпыгар диэри үөрэтиллэн, сөргүтүллэн, билиҥҥи ыччат саҥалыы хараҕынан көрөн толоро сылдьара олус хайҕаллаах.

СӨ култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирэ Афанасий Ноев бэйэтин эҕэрдэтигэр:

-2025 сылга бары түмсэн, сомоҕолоһон, Сергей Афанасьевич Зверев-Кыыл Уолун өрөгөйдөөх үбүлүөйүн бэлиэтээтибит. Улуус, өрөспүүбүлүкэ  уонна Арассыыйа таһымыгар араас тэрээһиннэри ыыттыбыт. Онно барытыгар  эһиги бииргэ үлэлээбит кылааккыт баар диэн тоһоҕолоон этиэхпин баҕарабын. Өрөспүүбүлүкэбитигэр Култуура сыла төрүт үгэстэрбитин, итэҕэлбитин уонна туох баар култуурунай, духуобунай баайбытын барытын сомоҕолуур, бииргэ ситимниир аналлаах. Ол иһин, бүгүн биһиги бастакы улахан кэпсэтиибитин Сергей Афанасьевич  нэһилиэстибэтигэр, кини хаалларбыт сүдү үлэтигэр анаан ыытарбыт саамай тоҕоостоох. Онон, бүгүн манна Сергей Зверев  оҕолоро, аймах-билэ дьонноро уонна кини нэһилиэстибэтин илдьэ сылдьар, чинчийэр, тарҕатар дьоҥҥо махтал тылларбын тириэрдиэхпин баҕарабын.

Сергей  Зверев бэйэтин бириэмэтигэр дириҥник толкуйдаан уонна ырытан, саха киһитэ хайдах тэтимнээх олоруохтааҕын бу үҥкүүнэн, оһуокайынан көрдөрөн, онно хайаан даҕаны муусука баар буолуохтаах диэн киллэрбит.

Сэбиэскэй кэмҥэ, 1939 с.  биһиги олоҥхоһуттарбытын, тойуксуттарбытын Суруйааччылар сойуустарыгар ылбыттара, онон кинилэргэ айар үлэҕэ ааны арыйбыттара. Кинилэр төһө да айымньыларын суругунан  суруйбаталлар, норуот духуобунай баайын, дорҕоонун, тылын-өһүн, философиятын илдьэ сылдьалларын иһин, ытыктаан ыллахтара. Ону сэргэ,  оччолорго олоххо буолар уларыйыылары тойуксуттар, олоҥхоһуттар бэйэлэрин толорууларынан уонна үҥкүүнэн дьүһүйүүнэн көрдөрүөхтэрэ  диэн эрэнэн ылбыттара буолуо дии саныыбын. Онон,  кинилэр саха литературатын төрүттээһиҥҥэ ураты суолталаахтар уонна ураты суоллаахтар, — диэн бүгүҥҥү кэмпиэринсэйэ олус суолталааҕын уонна  дириҥ ис хоһоонноох кэпсэтиини таһаарарга эрэлин биллэрдэ.

СӨ култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирэ Үҥкүү национальнай тыйаатыра Кыыл Уолун айымньыларын үйэтитиигэ кылаатын учуоттаан, тыйаатыр үҥкүүһүтэ Эдуард Жирковка “СӨ култууратын туйгуна” бэлиэни туттарда.

Сунтаар улууһун аатыттан эҕэрдэлэрин Сунтаар улууһун баһылыга Анатолий Григорьев уонна СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) дьокутаата Афанасий Постников тириэртилэр.

 Анатолий Григорьев:

— Былырыын биһиги улууспутугар  Сергей Зверев сыла биллэриллибитэ, күн бүгүҥҥэ диэри олус элбэх тэрээһиннэр ыытыллан кэллилэр.

Былырыын баччаларга Туймаада туонатыгар  Сергей Зверев Сылын арыйбыппыт, аны ол Сылбытын түмүктээри, саҥа сылбытын арыйаары кэлэн турабыт. Ол курдук, үүммүт 2026 сылга Олоҥхо дойдута Сунтаарбыт төрүттэммитэ 225 сылын бэлиэтиэхпит, улууспутугар Сайдыы уонна номох сылын биллэрдибит.  Биһиги Ил Дархаммыт Айсен Николаев  Сунтаар улууһа өрөспүүбүлүкэ социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар кылаатын сыаналаан, үбүлүөйдээх сылбытыгар хамыыһыйа тэрийэн, бэйэтин үлэтин саҕалаата. Хамыыһыйа бэрэссэдээтэлинэн биир дойдулаахпыт Георгий Михайлов ананна.  Кини салалтатынан бу сылга эмиэ олус элбэх тэрээһин торумнанна.

Биһиги сахабыт саарына, улуу киһибит Сергей Афанасьевич Зверев үлэтэ, айымньыта саҥа кэлэр көлүөнэҕэ уонна устуоруйаҕа хааларын туһугар күн бүгүҥҥэ диэри үлэлии-хамсыы сылдьар дьоҥҥо барыгытыгар махтаныах тустаахпыт. Чахчы даҕаны бу улуу киһибит этэн-тыынан, үҥкүүнэн хамсаныылары үйэтитэн хаалларбытын “Оһуор үҥкүүтүгэр” көрөбүт. Бу  тыйыс сиргэ-уокка саха норуота кэлэн олохсуйан, күн бүгүҥҥэ диэри айа-тута сылдьарын биир үҥкүүгэ көрдөрөн таһаарбыт диэн сыаналыыбын. Үҥкүү хамсаныыларын биһиги Үөһээ айыыларбытын кытары алтыһар, кинилэргэ сүгүрүйэр хамсаныылар диэн бэлиэтиибит.

ххх

САССР  үтүөлээх учуутала, ССРС үөрэҕириитин туйгуна, РСФСР норуодунай үөрэҕириитин туйгуна, РФ бочуоттаах настаабынньыга, Учууталлар учууталлара Варвара Сергеевна Иванова-Зверева  научнай-бырактыычаскай кэмпириэнсийэҕэ  «Аҕам албан аата аар саарга аатырыан аатырар» диэн дакылааты оҥордо.

Ол кэнниттэн төрөппүт аҕата Сергей Афанасьевич Зверев барельефтааах чороону Үҥкүү национальнай кэлэктиибигэр үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттарда.

Үҥкүү национальнай тыйаатырын дириэктэрэ Саргылана Борисова – “Тыйаатыр 2026-2030 сылларга сайдыыта”; Варвара Иванова-Зверева – “Аҕам туһунан”; Николай Петров – “Кыыл Уолун айымньылара Үҥкүү тыйаатырын репертуарыгар”; Игорь Воробьев – “Куллустай Бэргэн” этнобалет” ; Наталья Михалева-Сайа – “Кынчарҕаннаах харахтаах, кырыылаах сутуруктаах кыыс Кыыдаан бухатыыр” испэктээк саха театральнай ускуустубатыгар саҥа жанр”; Долаана Федотова – “Кыыл Уолун айымньылара Үҥкүү тыйаатырын репертуарыгар”; Ирина Аввакумова – “Өбүгэлэрбит ийэ кыылга сүгүрүйүүлэрэ Кыыл Уолун үҥкүүнэн айымньыларыгар”; Василий Илларионов – “”С.Зверев уонна кини саха төрүт култууратыгар киллэрбит кылаата”; Төгүл Зверев – “Аҕам туһунан”; Анна Зверева – “”Ыгыаттаҕа Кыыл Уолун мусуой-уһаайбатын кыһалҕалара уонна сайдыытын кэскиллэрэ” уо.д.а. иһитиннэриилэр оҥоһулуннулар.