Күүстээх кэрэлэр, мааны мадьынылар

Бордоҥнооҕу “Айыллаан” Култуура киинэ, хаһан да буоларын курдук, Сунтаар дьонун соһутта да,сөхтөрдө даҕаны. Көрдөөх түгэн аатын истээт, дьоннор бары сонурҕаатылар: урут куруук мааны кыргыттар күрэхтэһэр буоллахтарына, бу сырыыга күүстээх-уохтаах кыргыттар, дьахталлар киирсэллэр үһү, ол тугу гыналлара буолла диэн сонурҕааһын бөҕө буолбута.

Кэтэһиилээх күммүт быыһа арыллаатын уонна сонунтан сонун арыйыылары кытта, «Айыллааннар» кылабачыһан киирэн ырыанан бырааһынньыктыы тыыны олохтоон кэбистилэр. «Буут этинэн бырахсар, бөтүөннээх ууну кыбына сылдьар күүстээх кыргыттары көрсүҥ» диэн буолла. Хайдах эрэ суллаабыт тиит курдук харылаах, киһиттэн таһыччы күүс-уох хааламмыт дьонун күүтэн олордохпутуна, арааһынай кэрэ былааччыйаларга сууланан мадьыныларбыт суугунаһан тахсан, сыананы тобус толору толорон харах халтарыйар мааны көстүүтүнэн манньыттылар. Кинилэр кимнээҕий:
Марина Жиркова – тимир көлөнү муоһалыыр автоледи, сир аһын таптаан хомуйар, сайын аайы болуотунан Бүлүү өрүһү сыыйар экстремальнай айанньыт, спортивнай бэлэсиппиэтигэр олордо да онно-манна бары тиийэр уонна “Чэлгийэ” бөлөх үҥкүүһүтэ. Нарыннык наскыйан киирэн, дьүөгэлэринээн иирэ талахтыы имигэстик үҥкүүлээн дьон кутун тутта.
Кира Потапова – Бордоҥ мадьыныта, дьахтар сатыырын барытын сатыырын ааһан, миэбэлин араастаан уларытан оҥосторун сөҕө иһиттим.
Надежда Егорова – Сунтаарга Партизан кулууппутун симээччибит, киэргэтээччибит. «Олох Индияҕа эрэ сылдьабыт дуу» диэхпитигэр диэри имигэстик индийскэйдии үҥкүүлээтэ.
Прасковья Павлова – Сунтаар, тигэрин сөбүлүүр. «Ким күүстээх ол кыайдын», — диэн кыайыыга дьулуурун биллэрдэ.
Анна Матвеева — Сунтаар, 4 оҕолоох, мас тардыһыытынан дьарыктаммыт, хайыһардьыт, 40 лиитэрэлээх бөтүөнү кыбына сылдьабын диэн дэлэй кэпсээннээх буолла. Бүтэһигэр бэрт чуор куолаһынан чабырҕахтаан, талба талааныттан сэгэттэ.
Сардаана Матвеева — Сунтаар, Анна төрөппүт кыыһа, саамай эдэр кыттааччы, кэллиэс устудьуонката, асчыт идэтигэр үөрэнэр, мас тардыһыытынан дьарыктанар.
Саргылаана Алексеева — Дьаархан күүстээҕэ. 4 оҕо ийэтэ, кулуупка үлэлиир, тыа киһитэ буолан эрчиллэ таарыйа куулунан хаар баһар, муус көтөҕөр, бырысыап маһы билбэккэ хайытар. Тойук туойан доллоһутта.
Елена Васильева — Дьаархан мадьыныта, үҥкүүнэн эҕэрдэлээтэ. Кыраны кыамматы, көтөрү-сүүрэри таптыыр, аһынар истиҥ сүрэхтээх, мааны майгылаах.
Дьүүллүүр сүбэ састааба да күүстээх: “эталон вкуса” Галина Самойлова, Евдокия Максимова уонна мас тардыһыытыгар аан дойду таһымнаах маастар, күүс-уох баар киһитэ Наталья Кузнецова, эр дьон түмсүүтүн салайааччыта Борис Уларов уонна Бордоҥ оскуолатын дириэктэрэ Михаил Максимов.
Иккис түһүмэхпит силомер – прибор көмөтүнэн тарбах ыга тутар күүһүн быһаарыы.
«Ытыстарын иһигэр
Ытарчалыы тутар,
Уутун-хаарын ыган ылар
Ыллар күүстээх эдьийдэр» диэх курдуктар.
Манна Марина 37 шкаланы ыга тутан бастаата. Бүтэһик буолбут 23-кэ тириэрдэн, син барса сатаата. Көрөн олорон тулуйбакка, 84 саастаах Владимир Петров ойон тахсан 37,5 тиэрдэн, дохсун ытыс тыаһын ылла.
Үһүс түһүмэххэ кытааччылар икки бууттаах гиирэни өрө анньыы диэн мөлтөх сүрэхтээхтэри куттуу сырыттылар.
«Бууттаах гиирэни түү мээчиктии
Быраҕа-быраҕа хабыалыыр
Бырдылара быстыбат
Бүтүн күүстээх кыргыттар» баара эрэ 10 киилэлээх саахардаах кууллары үөһээ-аллара анньаллар эбит. Инники олорооччулар итини баҕас 100 анньаллар буо диэн бэйэлэрин кистэнэн сылдьар кыахтарын быктаран кэбистилэр. Онтубут аһара боростуой буолбатах эбит. Сорохтор отой да баттата сыһан куоттулар. Арай Сунтаартан Анна 23-тэ өрө анньан, кими да илиилээх-атахтаах оҥорбото.
Онтон кыргыттарбыт илии күүһүн быһаарсан, 3-тээх электроду кум-хам тутан, 8 сыыппараны оҥорон көрөөччүлэргэ утары ууннулар.
«Болгуо тимири булгурутар,
Тоҥ тоһоҕону токурутар
Сыыйыллар сындааһыннаах
Сэниэлээх да кыргыттар».
Биһиги, көрөн олорооччулар, сөҕөн айахпытын эрэ аттыбыт, сөҕөргө тыл тиийбэтэ.
Дьэ, онтон доҕоттоор, бүтэһик түһүмэх буолла. Арай, били мааны уораҕайбыт үрдүк ыраас сыанатыгар (бөлөрүүс тыраахтыр) МТЗ-82 көлүөһэтэ төкүнүйэн киирдэ. Көрөн олорооччулар ах баран: “Һуу» диэтибит. Ыытааччыларбыт бэрт холкулар, мааны Маарыйабыт: «Баара-суоҕа 60-ча киилэлээх» диэн күн аайы ону эрэ быраҕаттыы оонньуур курдук саҥарар. Дьэ, куттаммат-саллыбат кыргыттар буолан биэрдилэр.
«Күтүр улахан көлүөһэни
Күлэ-күлэ күөлэһитэр,
Күн -ый ыһыаҕын ыһар
Кыахтаах да кыргыттар» диэх курдук бастыҥнара тоҕуста туруора-туруора тиэрэ бырахта. Онтон сорох баттата сыһан аккаастаата. Успуорт бу түһүмэхтэрин Василий бэрт сэргэхтик ыытан, саала иһэ ыалдьааччы хаһыытынан биир кэм ньиргийэн олордо.
Түһүмэхтэр быыстарыгар «Айыллааннар» араас мааны көстүүм кэтэн киирэ-киирэ ырыа арааһын толордулар, кулгаахпытын, харахпытын манньыттылар. Бордоҥ балыыһатын үлэһитэ Розалия Алексеева күрэхтэһии былаһын тухары көмө оҥорорго бэлэм олорбута, ыытааччыларга көмө буолбута наһаа махталлаах.
Бүтэһигэр «Айыллааннар» дьону соһуччу үөрдэллэрин наһаа сөбүлүүр үгэстэринэн, лотерея оонньоттулар. Манна Мария уонна Василий Спиридоновтар дьону кытары сатаан кэпсэтэр, элбэх табаарыстаах буоланнар наһаа үчүгэй сыаналаах бэлэхтэр турбуттарын бары бэлиэтии көрбүт буолуохтааххыт. Барбах аҕай «Драгоценности Якутии» үрүҥ көмүс симэхтэринэн бэлэхтэһии буолла. Дьэ, уонна «Достояние Якутии» ювелирнай солуон спонсордаабыт бриллиант бирииһин Марсуна диэн көрөөччү сүүйэн дьоллонно, долгуйа махтанна!
Бу күрэх түмүгүнэн Сунтаар улууһун саамай күүстээх кэрэтэ, мааны мадьыныта Марина Жиркова буолан, үөрүү өрөгөйүн биллэ, бирииһэ — «Тэтим» маҕаһыынтан истиэҥкэ миэбэл! 2-с миэстэлээх, үгүс түһүмэхтэргэ кыахтаахтык киирсибит Кира Потапова спонсор «Сайдам» маҕаһыынтан сэртипикээт тутта, 3 миэстэ бөҕө-таҕа көрүҥнээх Анна Матвеева буолан, «У Насти» солуонтан сэртипикээт тутта. Бары кыттааччыларга анал ааттар иҥэрилиннилэр. Наҕараадалааһын бириэмэтигэр Галина Самойлова кыра-куйа Надя ити үлүгэр дьонтон саллыбакка, култуура кыргыттарын аатыттан кыттыбытыгар сүһүөхтээх бэйэтэ сүгүрүйэн махтаммытыттан наһаа үөрдүм.
Бу курдук, бордоҥнор эмиэ биир кэрэ киэһэни, умнуллубат түгэни бэлэхтээтилэр. Маны холобур оҥостон, атын тыалар кулууптара эмиэ сонун, дьикти бырайыактара олоххо киирэн, Сунтаар киинин дьонун сөхтөрүөхтэрэ диэн кэтэһэ хаалабыт.

Зинаида ФЕДОТОВА-ДЬОЛ КЫЫМА
Ааптар тиксэрбит хаартыската