Любовь Матвеева-Сүүмэх «Дойдулаах оҕо» кинигэтигэр сыанабыл

Литература, тыл кэскилин кэҥэтэр соруктаах үлэҕэ оҕо литературатын айыы, сайыннарыы улахан суолталаах. Үрдүк хаачыстыбалаах оҕо айымньытын суруйар туһугар үлэни тэрийии аныгы кэмҥэ айа-тута сылдьар суруйааччылар, кинигэ таһаарааччылар, ырытааччылар, салайааччылар барыбыт сорукпут буолуохтаах. Онуоха кэлиҥҥи кэмҥэ кэккэ суруйар дьон оҕо аудиториятыгар болҕомто уурар буолбуттара, ону ааһан оҕо литературатын көҕүлүүр бириэмийэ олохтонуута үтүө ис хоһоонноох буолла.

Билигин өй-санаа, олох-дьаһах таһыччы сайдыбыт кэмигэр, информация, глобализация үйэтигэр саха оҕото дойдулаахпын дии сананар дуо, саха ыччата дойдутун кыһалҕатын ыарык-баттык оҥостор дуо диэн санаа барыбытын долгутар. Бу ыйытыкка литература эмиэ эппиэт көрдүүр. Любовь Матвеева-Сүүмэх «Дойдулаах оҕо” сэһэнэ бу сытыы кыһалҕалары көтөҕөр. Дойдулаах буолууттан өбүгэни кытта ситим, аар айылҕаҕа таптал, төрөөбүт сириҥ, норуотуҥ иннигэр ытык иэс өйдөбүллэрэ ыкса ситимнэнэн тахсаллар. Онон айымньы иитэр-үөрэтэр, биллэрэр суолтата ырылыччы көстө сылдьар.
Любовь Матвеева-Сүүмэх айымньытын биһирэбиллээх уратыта диэн хотугу дойду ураты кэрэтин сырдатар, хоһуйар ис хоһоонноох. Хотугу хоһуун киһи майгытын-сигилитин, дьылҕатын дьэҥкэрдэр сорук хара маҥнайгыттан олоҕу сыаналааһын, олоххо тардыһыы матыыбынан салайтарар. Бу биһиги национальнай литературабыт ураты майгытын бэлиэтэ буолар дии саныыбын.
Айымньы сүрүн дьоруойа Дьөһүөр уолчаан уобараһыгар аан дойду култууратын биир биллэр, универсальнай дьоруойа – соҕотох дьоруой – уобараһа таайтарыллар. Кини киһи-хара буолар суола уустугун да иһин, үгүс моһолу (инициацияны) туораан, бүтэһигэр ситэр-хотор, үүнэр-сайдар. Санаан кэбиһиэҕиҥ Ойуунускай, Далан, Иван Гоголев, Семен Маисов уо.д.а. суруйааччылар айымньыларыгар үгүстүк хоһуйуллубут оҕо уобарастарын. Маннык арехтипическай сюжет (соҕотох дьоруой эволюциятыгар сыһыаннаан) хотугу дойду дьиҥ устуоруйатыгар, буолан ааспыт олохпутугар тирэҕирбитэ итэҕэтиилээхтик уонна долгутуулаахтык көстөр. Сүүмэх бэйэтин дьоруойун дьиҥ буолбут быһыыга-майгыга киллэрэн, репрессия, сэбиэскэй үөрэхтээһин, хотугу экспедициялар туһунан сюжекка сыһыаран, сиһилээһин (нарратив) дириҥ, тэтимнээх буоларын хааччыйар.
Любовь Матвеева хотугу дойду оҕотун ураты майгытын, ыраас санаатын, оҕолуу ыраас көрүүтүн бэккэ табан ойуулаабыт. Уолчаан айылҕаҕа чугаһа, хоодуот майгыта хаас доҕордоммут сюжетыгар, бөрөлөртөн быыһанар мүччүргэннээх түгэнигэр, табаларынан айанныыр көҥүл айанын сюжетыгар арыллар.
Хотугу дойду кэрэ-мааны көстүүтүн суруйааччы эбии мифологизацияны туһанан дириҥэтэн, тупсаран биэрбитэ кэрэхсэбиллээх. Ол курдук Эбэ Балык (41, 49 стр.), Санников сирин (52 стр.) уонна кыыл табалар муостарын (59 стр.) туһунан киллэһиктэр сиһилээһини байытан, киэркэтэн биэрэллэр.
Биир табыллыбыт уус-уран өрүт Толль экспедициятын туһунан сюжетнай линия буолар дии санаатым. Бу сюжеты ааптар бэрт сонуннук туһанар – хотугу дойдуну чинчийии тиэмэтигэр, аан дойдуга албан аатырбыт айаннар туһунан матырыйаалга чугаһатар, ону тэҥэ сүрүн дьоруой сюжетын сайдыытыгар олус ис киирбэхтик киллэрэр. Толль айанньыт кинигэ бэлэҕэ маҥнай ахтыллан эрэ ааһар, ол кэннэ сэһэн түмүгэр уол үөрэххэ барар сюжетыгар улахан көмө, соһуччу бэлэх буола түһэр.
Айымньы ортотугар (“Кистэлэҥ кылаат» диэн түһүмэххэ) тэтим арыый түһэн, бытааран ылар курдук. Ол эрэн кэлин ойууланар быһыы-майгы, Дьөһүөр уолчаан интэринээккэ олорон оскуолаҕа үөрэнэр сыллара, финн омук дьахтарыгар ыалдьыттааһын, Эльза кыысчаан туһунан сюжеттар олох уларыйыытын, сайдыытын туһунан санааҕа сөп түбэһэллэр, сырдык идиэйэлээхтэр.
Айымньыны иилиир идиэйэ Санников сирин туһунан матырыйаалга баар диэн көрдүм. Ааптар бу сюжеты ордук дириҥэтэн, сайыннаран биэрбитэ буоллар, айымньы бөлөһүөктүү идиэйэтэ ордук күүркэйэн тахсыа эбитэ буолуо.
Ыра санааны эккирэтии матыыба (мотив поиска) сэһэн бары өрүтүгэр: Санников сирин көрдүүр айанньыттар дьулуһууларыгар, сэлии муоһун уонна кылааты көрдөөччүлэр сюжеттарыгар, буурҕа кэмигэр тордохторун булар моһуокка ылларбыт эһэлээх сиэн кыһалҕатыгар, ону тэҥэ үөрэххэ тардыһар тулаайах уолчаан уустук сорунуутугар – барытыгар баар. Хоту дойду киһитин дьолу көрдүүр, дьолу эккирэтэр ырата, дьулуура бу кырачаан уол олоҕун холобуругар ырылыччы көстөр. Кэлин Дьөһүөр уол сөмөлүөт иллюминаторын нөҥүө таптыыр туундаратын, тордохторун үөһэттэн одулааһына, ол аата горизонтальнай сытыары хайысхалаах перспектива вертикальнай хайысханан солбуллуута, кини олоҕо уларыйыытын, эйгэтэ арылларын, өйө-санаата кэҥиирин символа буолар диэххэ сөп.
Оҕо айымньытын айааччы биирдиилээн оҕо, ону ааһан бүтүн көлүөнэ иннигэр эппиэтинэһэ улахан. Тоҕо диэтэххэ, саха литературатын кэлэр кэминээҕи мөссүөнэ, туруга, ону тэҥэ ааҕааччылаах, ол аата кэскиллээх буолара аныгы оҕо литературатын эйгэтигэр билигин суруллар айымньылар хаачыстыбаларыттан быһаччы тутулуктаах. Онон Любовь Егоровнаҕа бу үтүө соругу ылынан туран айбыт-туппут сэһэнэ бэчээттэммитинэн эҕэрдэлээн туран, өссө да элбэх саҥа айымньылары хотуулаахтык суруйан, үгүс эдэр ааҕааччыны кэрэхсэт, умсугут, сайыннар диэн баҕа санаабытын этиэххэ!

Саргылана Еремеевна НОЕВА, тыл билимин хандьытаата, Арассыыйа наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун үрдүкү научнай үлэһитэ, “Ааҕар Саха сирэ” түмсүү көҕүлээччитэ