«Маарыкчаан ыччаттара» испэктээк туһунан санаалар

Саха талааннаах суруйааччыта, маҥнайгы саха арамаанын ааптара С.С. Яковлев-Эрилик Эристиин “Маарыкчаан ыччаттара” арамаанынан туруоруллубут Саха тыйаатырыгар испэктээги үгүс дьон сэҥээрэ-сэргии көрдө.

1942 сыллаахха суруллубут “Маарыкчаан ыччаттара”  саха маҥнайгы арамаана – саҥа былаас олохтонуутун, эргэ былаас эстиитин көрдөрөр айымньы.

Улахан арамаан матырыйаалын балтараа чаастаах испэктээк кээмэйигэр киллэрэн оонньуур уустуга биллэр. Ону ол диэбэккэ, испэктээк бары өттүнэн – сценарийа, сюжета, артыыс оонньуута, уота-күөһэ – бэккэ табыллыбыт дии санаатым. Тэтим улам күүһүрэн, бастааҥҥы бытаан, наллаан сэһэргээһин түргэтээн, балысхан быһыынан-майгынан солбуллан истэ. Маарыкчаан туллар тутааҕа, сир-дойду оройо буолан турар таҥара дьиэтин урусхаллааһын оччотооҕу олох укулаата эстиитин, дьон майгыта сатарыйыытын илэ-чахчы көрдөрдө.

Испэктээккэ икки өрүт утарсыыта, харсыыта чопчуланан көстөр – дьадаҥы-баай, кыһыл-үрүҥ, кырдьык-сымыйа, эргэ-саҥа устуоруйа омуннаах будулҕаныгар күрэстэһиилэрэ бу испэктээккэ тэтимнээхтик арыллан истэ. Эр киһи саҥа, динамикалаах, күүстээх, баһылыыр энергията уонна дьахтар үгэһи көрдөрөр нарын-чуумпу айылгыта оонньууга уун-утары турар күүс буоллулар. Эргэ былаас чаҕылхай өрүттэрин (национальнай интэллигиэнсийэни, аристократияны) уобарастаан көрдөрөр нарын-намчы Мария, Агаша дьылҕалара уустук буолуоҕун көрөөччү сэрэйэн, билэн олорор. Кинилэр намчы-кэрэ мөссүөннэригэр сыанаҕа эмискэ ойон тахсар, ааттара да, характердара да суох саҥа кэм байыастара – саллааттар  утары уобарас буолан көстөллөр.

Режиссер Сергей Потапов мусукаалынай киллэһиктэри (элеменнэри) табыгастаахтык туһаммыт, ол фон эрэ буолбакка, туспа уобарас буола сайынна дии санаатым. “Динь-динь, колокольчик звенит” диэн нуучча бэйиэтэ, композитора Евгений Юрьев романса испэктээккэ иһилиннэ – бу ырыа Арассыыйаҕа  өрөбөлүүссүйэ кэмигэр эмсэҕэлээбит дворянство, интэллигиэнсийэ ыар дьылҕатын туһунан хараастыылаах санаа уобараһа буола кубулуйда. Быстан-симэлийэн хаалбыт романс ырыатын оонньуу түмүктэниитэ рок-ырыа солбуйда. Уонна өрөбөлүүссүйэ  төлөнүн, алдьатыылаах күүһүн илэ-чахчы көрдөрөр метафора буолла. Бу күүстээх композицияны Чакыр ыччата, Эрилик Эристиин биир дойдулааҕа, Олоҥхо тыйаатырын артыыската Анастасия Алексеева толорбута эмиэ дириҥ суолталанна. Ырыа испэктээк бүтүүтэ, оонньуу кульминациятыгар эмискэ тыаһаабыта саамай сөптөөх – көрөөччүнү соһутта, долгутта уонна толкуйдатта.

Саҥа кэм тыына биллибитин 15-16 саастаах Маарыкчаан дохсун ыччаттара, Коля Манасов, Сеня Оноев, Костя Манасов, Гена Бологуров, Кеша Тускаев, илэ-чахчы итэҕэттиллэр. Кинилэр айылҕаттан бэриллибит сытыы-булугас өйдөрө, эрчимнэрэ, өһөстөрө-хадаардара, батталга сөпсөспөт хорсун санаалара ити кэм тыыныгар сөп түбэһэн, күүстээх энергияны (ньэгири) үөскэттэҕэ, маассабай уларыйыы стихиятыгар холбостоҕо.

Нуучча суруйааччыта П. Бляхин кыһыл абааһычаан буолбут дьоруойдарын санатар Маарыкчаан ыччаттара – саҥа кэм дохсун дьоно. Кинилэр уобарастарыгар эдэр, ол эрээри баламат күүс устуоруйа хардыытын уларытар, эргитэ тутар кыаҕын көрөбүт. Ол эдэр күүс үүннэммэтэҕинэ-тэһииннэммэтэҕинэ, туохха тиэрдэриттэн дьаахханан, П.Ойуунускай «Саха абааһы буолбута” кэпсээнигэр таайтаран суруйбутун таарыччы санаан ылар эмиэ сөп.

Олох тулааһынын күөрэ-лаҥкы туппут өрөбөлүүссүйэ  иирбит карнавал кэриэтэ омуннаах көстүүтүнэн оонньуу түмүктэнэр. Ким кыайыылаах, ким хотторуулаах тахсыбытын, ким сөбүн, ким сыыһатын устуоруйа бэйэтэ быһааран эрдэҕэ. Оттон биһиги, көрөөччүлэр, саха талааннаах суруйааччыта, саҥа былаас туһугар олоҕун толук уурарын кэрэйбэккэ охсуспут чулуу киһи Эрилик Эристиин аатырбыт арамаанын туруоруу табылынна диибит.  Арамаан  салгыы чаастарын туруорууну саха тыйаатырын кэллэктиибиттэн долгуйа, эрэнэ кэтэһэбит!

Саргылана НОЕВА, литературовед