Маргарита Борисова айар киэһэтэ көрөөччүлэр дууһаларын таарыйда

Олунньу ый биир тымныы киэһэтэ Саха тыйаатырыгар олус ичигэс, истиҥ эйгэнэн уонна чаҕылхай талаанынан угуттанна. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыската Маргарита Борисова үбүлүөйдээх киэһэтэ «Тыйаатыр дьоно» бырайыак чэрчитинэн, буолан ааста.

Саалаҕа дьон толору мустубута артыыс айар кутугар сүгүрүйээччи элбэҕин, киниэхэ норуот таптала муҥура суоҕун өссө төгүл туоһулаата. Көрөөччүлэр бу киэһэ Маргарита Борисова айар суолун эрэ буолбакка, кини киһи быһыытынан ис дьиҥин, олоҕун кэрэ түгэннэрин кытта сиһилии билистилэр.
Киэһэ устата артыыс бэйэтин оҕо сааһын, тапталлаах төрөппүттэрин, бастакы оруолларын уонна киинэ эйгэтигэр умнуллубат түгэннэрин туһунан олус аһаҕастык, истиҥник сэһэргээтэ. Экранҥа кини саамай чаҕылхай оруолларыттан быһа тардыылар көстүбүттэрэ көрөөччүлэри ааспыт кэмнэргэ төнүннэрдилэр, үөрүүлээх уонна долгутуулаах өйдөбүллэри тилиннэрдилэр.
Айар киэһэни биир идэлээхтээ, артыыстар киэргэттилэр. Ол курдук, сыанаҕа Маргарита Борисова талаана өссө атын өрүттэриттэн арылынна: кини хоһоонноро, дууһаны хамсатар тыллара хас биирдии киһи сүрэҕэр тиийдэ.
Түмүккэ көрөөччүлэр артыыска махталларын өрө күүрүүлээх ытыс таһыныытынан уонна сибэкки дьөрбөтүнэн биллэрдилэр. Маргарита Борисова айар киэһэтэ «Театр дьоно» бырайыак биир саамай чаҕылхай уонна истиҥ тэрээһининэн буолла.

(Тыйаатыр пресс-сулууспата)

«Сөбүлүүр оруоллааххын дуо?»…

Олунньу 3 күнүгэр биир дьоро түгэн киэһэтигэр сырыттым. Саха тыйаатырын Алампа саалатыгар биллиилээх артыыска Маргарита Михайловна Борисова (Никифорова) төрөөбүт бэлиэ күнүгэр чугас дьонунуун, көрөөччүлэриниин көрсүһэн, атах тэпсэн олорон иһирэхтик иэйдэ.
Саалаҕа киирэр ааҥҥа алгыстаах алаадьы, быырпах ууруллубут. Ким баҕалаах ылан, налыйан олорон амтаһыйда. Дьон-сэргэ мустуор диэри экраҥҥа артыыс оҕо сааһа, олоҕо, чугас дьоно көһүннэ. Ким сэргээбит, элбэҕи да биллэҕэ.
Дьэ, саҕаланна. Уот умуллан, уу-чуумпу сатыылаата. Сыанаҕа күндүтүк саныыр убайа Сэмэн балтыгар Ритаҕа былаачыйа тигэ олорон кэпсиир. Ииппит убайа балтын олоҕор сырдык, кэрэ аартык аһылларыгар сүдү туһаайыыны уурбут. Маргарита Борисова олоҕор хаан уруу-аймах дьоно өрүү көмөлөһө, харыстаһа, араҥаччылаһа сылдьалларыгар махтанан, убайын уобараһын нөҥүө дириҥ сүгүрүйүүтүн биллэрдэ.

Ыытааччылар: эдэр артыыстар Лена Макарова, Айаал Аммосов сөптөөх ыйытык туһаайан, Маргарита Михайловна олоҕун күндү түгэннэрин, оонньообут оруолларын арыйан, бэйэтин тус санаатын этинэн истиҥник сэһэргээтэ. Сэһэргиэн иннигэр күөх экраҥҥа киинэҕэ уһуллубут оруолларыттан быһа тардан көрдөрөн истилэр. Оннук биир ураты сүдү оруолунан Абакаяда буолар. Бу улуу нуучча норуотун биллэр айанньыта Семен Дежнев туһунан уһуллубут киинэ.
Субу курдук, кыракый тыа түгэҕиттэн үүнэн тахсыбыт талааннаах артыыска тыйаатырга да, киинэҕэ да толорбут араас оруолларын сүрэҕин нөҥүө ылынан, оҕо курдук төрөтөн, биэбэйдээн айымньылаахтык үлэлээн таһаартаабыта хара баһаам. Мээнэ киһи, оҕо сааһыттан артыыс буолар баҕатын сыал оҥостон ситиспэт буоллаҕа. Кини артыыс буолар дьылҕатыгар олук уурсубут, олоҕун суолугар көрсүбүт тустаах сүбэһит дьонун үтүө тылынан элбэхтик аҕынна.
«Сөбүлүүр оруоллааххын дуо?» — диэн ыйытыкка Маргарита маннык эппиэттээтэ: «Артыыс киһиэхэ хас биирдии оруол сыралаах үлэнэн толоруллар буолан, оҕону төрөтөр курдук ыарахан уонна күндү, хас биирдии оруол миэхэ туспа ураты суолталаах».
Кини олоҕун биир күндү бэлэҕинэн киинэҕэ кыыһыныын бииргэ уһуллубута буолар.
Маргарита Борисова хоһоон ааҕарын таһынан, аны өссө көрүдьүөстээх түгэннэртэн тэттик кэпсээннэри сэһэргээн соһутта. Сахаайта Мойтохонова оҕо сааһыгар көрүдьүөс түбэлтэҕэ түбэспит ол түгэн туругун бэркэ да аһан тириэртэ. Кини кэпсээбитэ субу харахха көстөн кэллэ.

Ону сэргэ, суруналыыс, суруйааччы Надежда Егорова-Намылы суруйбут «Ийэм кумааһынньыга» диэн кыракый кэпсээнин ойуулаата. Бу элбэх оҕолоох ийэ барахсан, кыыһыгар биэнсийэтин сыыһыттан ордоруммут бүтэһик харчытын ороон биэрэр түгэнэ киһи сүрэҕин кылын таарыйан, хараҕым уута халыйан таҕыста. Оннук итэҕэтиилээхтик дьүһүйэн, ийэбин санаан, суохтаан дэлби долгуйан, хараастан ыллым.
Чахчы даҕаны, саха тыйаатырын биллиилээх артыыската Маргарита Борисова хас биирдии оруолун сүрэҕин нөҥүө аһардан, көрөөччү ылынарын курдук оонньуур ураты дьоҕурун илэ көрөн, астынан дуоһуйан, кутум үөрэн таҕыста. Кини сэһэргии олорон, бэйэтэ да билбэтинэн, аныгы олоххо туһалаах сүбэ-ама биэрдэ.
Дьонугар-сэргэтигэр ис кэрэтин сэгэтэн, ураты дьоро-бэлиэ күнүн анаабытыгар Маргарита Борисоваҕа дириҥ махталбын тириэрдэбин. Дьиэ кэргэнигэр баҕарабын: туох баар бары кэрэни, сырдыгы, ырааһы, дьолу-соргуну!
Туску!

(Сир Симэҕэ, көрөөччү)

Ыра санаа ыллыгынан

«Ыра санаа туохтан силистэнэр?
Дьиктиргээһин дьиримиттэн!
Оттон дьулуур туохтан күүһүрэр?
Өбүгэ өллөйдөөх үөрэҕиттэн!
Итинник санаабытым дьоро күн дьоруойа
Далбар Хотун Маргарита туһунан,
Уонна устубутум сэһэннээх өрүһүнэн
Олох кэрдиистэрин абылаҥар кууустаран.
Оччоҕо көрбутүм кырачаан Ританы,
Тыа сирин хатыҥыр кыысчаанын,
Улаата сатаан өгдөлөлүүр бэйэтэ
Оскуола дьиэ аанын аан бастаан арыйбытын.
Дьиикимдэ кулуубун дьоҕус сценатын
Көрөрө кини ураты хараҕынан,
Инники олоҕор оҥоруох хардыытын
Итинтэн саҕалыаҕын сүрэхтиин ылынан.
Дьыл-хонук суүрүгэ түргэнэ диэн сурдээх-
Оскуола чуораана чугдаарар атаара,
Кэллэҕэ ыччат дьон түөһүгэр күүрүүлээх
Үлэҕэ-үөрэххэ буһара-хатара.
Иитиэхтиир ыратын ыллыгын тутуһан,
Дьулуурун күүһүнэн кыыс ыраах тиийбитэ,
Моһолу-мэһэйи туората хаһыйан,
Баҕарбыт үөрэҕэр үөрүүнэн киирбитэ.

Дьыл-хонук сүүрүгэ бытаарбат айаннаах-
Диплом, ыал буолуу дьолугар куустара,
Талаанын үрдэтэ үлэлиир баҕалаах
Туймаада эбэҕэ дьулуһар кыыстара.
Маҥнайгы оруоллар — куоһаныы, үөрэнии,
Көрөөччү хараҕын сэрэнэ кэтэһии,
Соҕотох олорон бэйэлиин сэлэһии,
Ардыгар хайҕана, үксүгэр — сэмэлии.
Ол кэннэ күннэтэ үрдэли дабайыы,
Саҕахтан саҕахха дьулуһуу,
Кырдьыгы этээри, дьоллоно, муҥнана,
Атын дьон олоҕун олоруу.
Мааппа, Абакаяда, Плисада…
Киинэ павильон, сцена прожектора.
Махталлаах көрөөччү ытыс таһыныыта,
Улахан куораттар ыҥырар уоттара.
Үтүөлээх артыыска, дьон-норуот таптала,
Ол эрэн күүтэрэ — талааҥҥа итэҕэл.
Тохтоло суох айан — айар дьон анала,
Онто суох киниэхэ туох эрэ итэҕэс…

Ый уоттаах хонууга ыҥырыы баарыгар
Кынат диэн ааттанан ол иһин кэллэҕэ,
«Хоһооммут суһумун» сандаардар аатыгар
Эрэллээх илиитин доҕордуу ууннаҕа.
«Суһумнар» махтана, киэн тутта, күүтэбит
Маннык дьон аргыстаах дайыыны,
Кынаттаах буолар диэн үчүгэй да эбит
Салҕыахха, сулуска дьулуһар айаны!
Итинник санаабытым дьоро күн дьоруойа
Далбар Хотун Маргарита туһунан,
Уонна устубутум сэһэннээх өрүһүнэн
Олох кэрдиистэрин абылаҥар кууустаран».

(бэйиэт Вячеслав Хон)

Ньургуһун эбиккин

«Кэрэ, нарын бэйэҥ
Хорсунуҥ сөхтөрөр:
Таабырын таайыытын
Мин бүгүн арыйдым —
Күлүм күҥҥэ үөрэр
Ньургуһун эбиккин!

Айылҕа маанытын,
Ньургуһун тыллыытын
Уруйдуур урааҥхай,
Ол үөрүү дуораана
Үрдүк түһүлгэттэн
Дьоллуур саха дьонун!

Ньургуһун сибэкки
Анала — бастакы
Буоларга өрүүтүн,
Ол оннук этэ дии,
Дьиримниир дьиктигэ
Суһумнуур эн оонньууҥ!

Дьылҕа хаан бэлэҕэ —
Көтүү, көтүү, көтүү…
Уэльфлит куоракка
Аан дойду ааттааҕа
Тыйаатыр хараамҥа
Тоҕуоруһар куруук.

Саха Ньургуһуна
Сүүс омук сүрэҕин
Ыллатар, ытатар…
Кыыс сэргэх мөссүөнэ,
Хомуһуна илэ
Абылыыр, алыптыыр.

Махталлаах көрөөччү
Уостубат дьолугар
Бүгүн кэрэ үүнэр —
Кэхтибэт Ньургуһун
Иэйэр-куойар, тыллар
Сэһэнэ салҕанар».

(поэтесса Дайар Суһум)