Мэҥэ Төхтүрүн сылаас тыына илгийдэ…

Мэҥэ Хаҥалас улууһун Дьаҥхаады нэһилиэгин дьаһалтата уонна биир дойдулаахтар түмсүүлэрэ “Төхтүрүм сылаас тыынынан…” тэрээһини ыыталларын туһунан “Тэтим” араадьыйаҕа кэпсээбиттэрэ.

Онно мин нэһилиэк инники кэскилин туһунан “төгүрүк остуолга” кэпсэтэр соруктаахтарын истэн баран, хайаан да бу тэрээһиҥҥэ сылдьарга санаммытым.

Төхтүрдэр ХИФУ лабораторнай куорпуһун Учуонай саалатыгар мустубуттарын көрөн баран, бастаан утаа соһуйбутум. Ылбычча киһи маннык сааланы кэпсэтэрэ уустук буолуохтаах. Сотору кэминэн мунньахтыы олорон билбитим, төхтүрдэр бэйэлэрин уоллара, университекка устудьуоннар этэрээттэрин салайар Олег Сергучев  бу сааланы кэпсэппит эбит. Онон кыахтаах ыччаттардаах дьон быһыытынан, нэһилиэктэрин инники сайдыытын университет киэҥ-куоҥ саалатыгар кэпсэтэн барбыттара. 

Кырдьаҕастар сэбиэттэрин салайааччы Иван Ермолаев куоракка олорор араас эйгэҕэ үлэлиир дьону кытта ыкса сибээһи тутуһан үлэлиир наадалааҕын ыйбыта. Кини хайысхаларынан бырайыактары оҥорон үлэлэстээххэ түмүктээх буолуоҕун бэлиэтээтэ. 

ОДьКХ филиалын салайааччыта Иннокентий Яковлев нэһилиэккэ туризмы сайыннарыыга этии киллэрдэ. Төхтүртэн төрүттээх Аллараа Бэстээх бөһүөлэгин дьаһалтатын баһылыга Юрий Колмаков олорор сири-уоту харыстааһыҥҥа, нэһилиэк кыраныыссатын тыырыы боппуруоһугар  болҕомтону уурарга эттэ. 

«Улуус-медиа» тэрилтэ  салайааччыта Ньургуйаана Стручкова төрөөбүт нэһилиэгэр үгүс историческай хамсааһыннар  буолан ааспыттарын санатан туран, туризмы сайыннарыыга бу өрүтү эмиэ учуоттуурга санаатын тиэртэ. 

Устудьуоннар этэрээттэрин хамандыыра Олег Сергучев нэһилиэгэр устудьуоннары таһааран, үлэҕэ-хамнаска көмөлөһөргө бэлэмин иһитиннэрдэ. 

Георгий Тарабукин олохтоох каадырдары бэлэмнээһиҥҥэ болҕомтону туһаайда: «Ханнык тэрилтэҕэ туох исписэлиис тиийбэтин көрө сылдьан, ыччаты эрдэттэн дойдутугар төннөн үлэлиир гына кэпсэтиини ыытыаҕыҥ. Биһиги хас биирдиибит бэйэбит идэбит хайысхатынан үлэлэһэргэ бэлэммит«.

«Саха-Даймонд» АУо инженерэ Валериан Говоров тиэхиньиичэскэй хайысхалаах үөрэххэ ыччаты хото үөрэттэрэргэ ыҥырда. 

Тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыаннаах боппуруоска олохтоох  бааһынай хаһаайыстыба салайааччыта Андрей Холмогоров санаатын тиэрпитэ үгүс дьон болҕомтотун тарта. 

Дмитрий Жирков нэһилиэк олоҕун-дьаһаҕын өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник сырдатыыга болҕомтотун уурда. Кини бу саҕалааһыны биһириирин биллэрэн туран, төрөөбүт нэһилиэктэрин сайдыытын туһугар Төхтүртэн төрүттээх дьону тардарга сүбэлээтэ: «Билиҥҥи үйэҕэ бүддьүөт үбүн манаабакка, дьаһалта тугу дьаһайарын кэтэспэккэ бары бүттүүн ылсан иһиэххэ. Уһуйааммыт үбүлүөйүгэр выпускниктар холбоон 70 тыһыынча солкуобайы хомуйан бэлэхтээбиппит. Ити курдук, выпустар көҕүлээһиннэрин туһаныахха. Араас иһитиннэрэр-биллэрэр тиһиктэринэн тустаах тиэмэлэринэн матырыйааллары хото таһаартыахха. Үлэ барыта кыраттан саҕаланар».

Анна Холмогорова Дьаҥхаады сирдэрин төрүт ааттарын каартаҕа киллэрэн  сөргүтэргэ этии киллэрдэ. Алексей Шарин тутааччы быһыытынан бэйэтин көрүүлэрин эттэ.

Мунньахха эппит дьон санаатын Дмитрий Яковлев бэркэ түмэн эттэ:

— Бүгүҥҥү «төгүрүк остуолга» сир боппуруоһуттан саҕалаан, спорт, туризм, култуура уо.д.а.  хайысхаларга бэрт үгүс санааны, этиини иһиттибит. Онон бүгүҥҥү тэрээһини ыытааччылар хайысхаларынан арааран, эппиэттээх дьону анаан кэбиһиҥ уонна былааннаах үлэни ыытан саҕалааҥ. Онуоха биһиги бары өйөбүл буолуохпут.

Бэрт дириҥ ис хоһоонноох тэрээһини салайан ыыппыт Георгий Куркутов «бу этиилэри барытын боротокуолга тистибит. Барытын сааһылаан ырытыахпыт, дьүүллэһиэхпит уонна быйылгы сылга түмсүүлээхтик үлэлиэхпит» диэтэ. 

«Төгүрүк остуол» кэнниттэн «Сэргэлээх уоттара» култуура киинигэр нэһилиэк айар талааннаах дьоно «Төхтүрүм сылаас тыынынан…» диэн бэрт кэрэхсэбиллээх, төрөөбүт дойду ахтылҕанынан илгийэр наһаа истиҥ ис хоһоонноох кэнсиэр буолла.

Манна нэһилиэк эр дьонун ансаамбыла төрөөбүт дойдуга тапталы иҥэрэр ырыалары бэлэхтээтилэр.

Бу кэнсиэргэ байыаннай дьайыыга сылдьар уолаттар төрөөбүт дойдуларын дьонугар устан ыыппыт эҕэрдэлэрин көрдөрдүлэр. Бу кэнсиэртэн киирбит үп ыраах сылдьар биир дойдулаахтарыгар көмө быһыытынан барыаҕа. 

Нэһилиэк баһылыга Василий Стручков бэлиэтииринэн, бу маннык биир дойдулаахтары түмэр далааһыннаах тэрээһин 90-с сыллар саҥаларыгар эрэ буола сылдьыбыт эбит. 

— Быйылгыттан нэһилиэкпит имиджин көтөҕөр соруктаах үлэни ыытан эрэбит. Оҕо ускуустубатын сайыннарыы оскуолатын дириэктэрэ Екатерина Винокурова түмэн, бэлэмнээн «Төхтүрүм сылаас тыынынан…» тэрээһиҥҥэ Дьаҥхаадабытыттан 132 киһи буолан кэлэн кытынныбыт. Эдэриттэн эмэнигэр тиийэ төрөөбүт Төхтүрбүтүн билиһиннэрэр соруктаах бэртээхэй күнү тэрийдибит: быыстапка оҥордубут, «төгүрүк остуоллаатыбыт», кэнсиэрдээтибит. Бу тэрээһиммит барыбытын олус сомоҕолоото, биир тыыннаата. Онон мантан инньэ үлэ күөстүү оргуйуоҕа«, — диэн санаатын үллэһиннэ баһылык Василий Стручков. 

Баһылык  бэйэтэ олус талааннаах ыччат эбит — бу киэһэ Василий Стручков сыанаттан арахсыбата: кэргэнин кытта ыраас тапталы хоһуйан  дуэттаата, эр дьонун кытта төрөөбүт дойдутун туһунан ылласта уонна «Төхтүрүм сылаас тыынынан… » кэнсиэри бар дьонугар махтал ырыатынан түмүктээтэ.

Онон баһылыктар бу маннык инники күөҥҥэ сылдьан, холобур көрдөрүллэриттэн ордук суох. Тус бэйэм Төхтүр нэһилиэгин олохтоохторо атын улуустар нэһилиэктэригэр  «оҕолорбутугар, ыччаттарбытыгар  бу маннык тэрээһиннэри тэрийэн,  төрөөбүт дойдуга тапталы иҥэриэҕиҥ!» диэн ыҥырыы оҥордулар диэн ылынным уонна оннук санаалаах бу матырыйаалы бэлэмнээтим. Ыччат дууһатыгар  төрөөбүт дойдуга бэриниилээх буолуу бу маннык тэрээһинтэн саҕыллар.