Михаил Лебедев: «Научнай чинчийии – бэйэтэ дипломатия»

Күннэтэ биһиги кэлэр кэскилбитин торумнуур, сайдыыны киллэрэр дьонунан билим үлэһиттэрэ буолаллар. Олунньу 8 күнэ – Арассыыйа билимин күнэ, бу бэлиэ даатаны көрсө “РНА СС Саха сиринээҕи научнай киин” ФЧК генеральнай дириэктэрэ, РНА академига Михаил Лебедевы кытта билим эйгэтигэр туох үлэ бара турарын кэпсэттибит.

 

Бүгүҥҥү үлэ, ааспыт сыллааҕы үлэ түмүктэрэ

— Михаил Петрович, Саха сиринээҕи научнай киин бүгүҥҥү олоҕун-дьаһаҕын, үлэтин сырдатыаҥ дуо?

— Биһиги дойдубутугар, өрөспүүбүлүкэбитигэр Арассыыйа билимин күнэ эмиэ биир суолталаах күнүнэн буолар. 2024 сыллаахха Арассыыйа наукаларын академията аһыллыбыта 300 сылын үрдүк таһымнаахтык бэлиэтээбиппит. РНА тэриллиэҕиттэн Арктика, Хоту дойду олоҕор-дьаһаҕар сөп түбэһэр сайдыы хайдах барыахтааҕын, ханнык технология туһаныллыахтааҕын туһунан кэпсэтии бастакы күнтэн саҕаламмыта. Эрэгийиэннээҕи филиал тэриллэн, улаатан научнай кииҥҥэ, салгыы федеральнай кииҥҥэ тиийэ улааттыбыт.

— Ааспыт сылы хайдах түмүктээтигит?

— Биһиги Арктика, Хоту сир усулуобуйатыгар сөптөөх технологияны, билим салааларын сайыннарар федеральнай бырагыраамаларга үлэлиибит, институттарбыт 53 судаарыстыбаннай сорудаҕы толороллор, онтон аҕыһа — ыччат бырайыага. Сорудахтарын бу күннэргэ отчуоттаатылар, туһааннаах сирдэригэр ыыттыбыт. Олор РНА Президиумугар уонна тэрийээччибит — РФ Үрдүк үөрэҕин, наукатын министиэристибэтигэр тиийэллэр, онно эспэртиисэ ыытан, билимтэн саҕалаан, прикладной өттүгэр туох эбии ситиһии баар буолбутун барытын бэрэбиэркэлииллэр, түмүктэри оҥороллор.

— Судаарыстыбаннай сорудахтары хайдах ылаҕыт?

— Саҥа научнай көрүү баар буоллаҕына биирдэ куонкуруһу ааһаҕын. Маннык тиэмэҕэ туох чинчийии барарый диэн ыйыталлар, онно биһиги бырайыак ыытабыт. Ол бырайыагы көрөн баран, бу хайысханан үлэлээҥ дииллэр. Ону бэйэбит испитигэр быһаарсан баран, кимнээххэ эрэ сүктэрэбит. Бу барыта 3–5 сыллаах бырайыактар, хас сыл ахсын туох оҥоһуллубутун эспэртиисэҕэ ыытан иһэбит, итинник быыстала суох бара турар. Онон ааспыт сыллааҕы ситиһиилэрбит өссө атын таһымҥа тахсарбытыгар төһүү буолуохтара диэн эрэнэбит.

— Сорудах кэллэ, оттон ону толорор үлэ хайдах барарый?

— Ити 53 научнай хайысханан институттар үлэлии олороллор. Сорох бырайыакка хас да институт бииргэ үлэлиир. Холобур, куосумас сардаҥаларын чинчийии аҥаардас физиктэр хайысхаларын курдук көстөр, оттон иһигэр киирэн истэх аайы мэдиссиинэни кытта сибээстээҕэ көстөн таҕыста. Ол курдук, сардаҥалар киһи организмыгар дьайаллара, магнитнай буурҕа күүһүрдэҕинэ, сүрэх, быар ыарыылара реакция биэрэллэрэ билиннэ. Итинэн аны экэниэмикэни кытта сибээстээх буолан тахсар. Чэгиэн туруктаах киһи магнитнай буурҕа кэмигэр мөлтөөн хаалара уопсай экэниэмикэҕэ охсуулаах. Билим итини барытын сибээстиир.

Өссө биир хайысхабыт — Тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтугар дьиэ кыылларын чинчийии. Үчүгэйдик аһатыы, вакцина туруоруу, туох үүнээйини сииллэрэ табыгастааҕын үөрэтии тыа хаһаайыстыбатыгар эргиччи туһалаах. Чинчийии түмүгүнэн бэйэбит үүнээйибит туһалаах, иҥэмтиэлээх буолара дакаастанна. Ол курдук, Хоту дойдуга, Арктикаҕа олорорбут быһыытынан биһиги организммыт итии килиимэккэ олорор дьоннооҕор метаболизма атын. Билиҥҥи сааҥсыйалар кэмнэригэр бэйэ куттала суох аһылыгын оҥорон таһаарыы стратегическай суолталаах буолан таҕыста. Онон Тыа хаһаайыстыбатын институтун научнай чинчийиилэрэ экэниэмикэҕэ, дойду куттала суох буолуутугар тиийэ кэҥээн биэрдилэр.

Былааннар, соруктар

— Соторутааҕыта буолан ааспыт оскуола иннинээҕи уонна оскуола оҕолорун аһылыктарыгар стратегическай сиэссийэ эмиэ итини кытта сибээстээх буоллаҕа?

— Оннук. Манан ыччат лабаратыарыйата дьарыктанар, эдэр дьон үлэлээтиннэр диэн, судаарыстыба куонкурус биллэрбитэ. Онно биһиги кыра оҕотуттан саастаах дьонугар тиийэ хотугу дойдубут үүнээйитэ, кыылын-көтөрүн этэ киһи организмыгар хайдах дьайарый, туох туһаны аҕаларый диэн бырайыагы көмүскээн, үлэлээбиппит хаһыс да сыла.

— Быйылгы былааҥҥыт?

— Быйыл 3 сыллаах, 5 сыллаах судаарыстыбаннай сорудахтарбыт иккис-үһүс сыллара буолаллар. Онон төһө да уопсай үбүлээһин балаһыанньата ыараатар, үлэ салҕанар.

— Эдэрдэр лабаратыарыйаларын туһунан кэпсиэҥ дуо?

— Биһиги кииммит иһинэн 8 үлэлиир. Кинилэри уопуттаах учуонайдар салайаллар. Бу лабаратыарыйалар дьиссипилиинэлэр икки ардыларынааҕы үлэнэн дьарыктаналлар. Холобур, экологическай соруктары чинчийиигэ экологтары, биологтары таһынан, космофизиктэр кыттыһаллар. Ити бырайыагы улахан куонкуруһу ааһан ылбыппыт. Аны тыа хаһаайыстыбатын хайысхатынан хотугу усулуобуйаҕа хаһыҥы, тымныыны тулуйар оҕуруот аһын, үүнээйи сиэмэтин оҥорон таһаарыыга үлэлииллэр. Өссө биир Арктика харамайдарын, сэлии муоһун, тииһин, түүтүн састаабын чинчийиинэн дьарыктанар. Арктика усулуобуйатыгар наадалаах технология диэн лабаратыарыйалаахпыт, кинилэр быһаччы матырыйааллары, технологияны чинчийэллэр. Сиртэн хостонор элимиэннэрбит элбэхтэр, олору туһаҕа таһаарар сорук турар. Холобур, базальт уруудатын композиционнай матырыйаал быһыытынан атын металлтан оҥоһуллубут эттиктэри кытта холбоон, туһатын 2–3 төгүл өссө үрдэтэн оҥорон таһаарыыга бэлэмнээтилэр. Итинник сыбаайа, бетон састаабын оҥорууга лабораторнай-опытнай түмүктэрдээх оҥорон таһаарыыларбытын ыытабыт. Хаачыстыба тупсан иһиэхтээх.

Кэлим чинчийии эрэйиллэр

— Урукку сыбаайалары уларытыы барыа дуу?

— Ити кэлим үлэ. Биир өттүнэн сыбаайалар хайдах туруктаахтарын, өссө төһө өр туруохтарын көрөбүт. Оччолорго 30–50 сылга суоттанан тутуллубуттара, билиҥҥитэ туруктара куһаҕана суох. Биллэн турар, хайа эрэ учаастакка мөлтөх туруктаах баар буолуон сөп.

— Аны ирбэт тоҥ ирэн, сир алдьанара күүһүрэн иһэр…

— Итиннэ киһи дьайыыта улахан диэн учуонайдар этиилэрэ сөп. Маһы кэртэххэ, күн сардаҥата быһаччы сир араҥатыгар тиийэн, ирбэт тоҥу уулларар. Ол иһин эрдэттэн көрөн, атын матырыйаалы, алдьаммат сири-уоту булан, тутааччылары кытта бииргэ үлэлэһиэххэ наада. Итини хонтуруоллуур уорганнар бааллар, биһиги оҥоһууларбытын, чинчийиилэрбитин учуоттууллар. Тыйыс усулуобуйаҕа хайаан да кэлим систиэмэлээх үлэ барыахтаах.

— Омуктары кытта ханнык хайысханан үлэлиигит?

— Научнай чинчийии, үлэ — бэйэтэ дипломатия. Төһө да сааҥсыйа баар буоллар, сорох үлэлэр салҕаналлар. Билигин Азия дойдуларын, сүрүннээн, Кытайы кытта ыкса үлэлиибит. Кытай чинчийээччилэрэ Москваҕа диэри түргэн магистралы тутаары, биһиги чинчийиибит түмүктэригэр, технологиябытыгар наадыйаллар. Кинилэр технологиялара олус сайдыылаах, онон хардарыта интэриэстээхпит. Кытайдар Марска көтөөрү оҥосто сылдьар дьон буоллахтара, оттон оннук көтүүнү соҕотох биир дойду кыаммат. Куосумаска биһиги дойдубут чинчийиитэ баһаам, бииргэ үлэлээтэхпитинэ эрэ кыаллар дьыала.

Син биир бүтэһигэр билим оҥорбут түмүгэ, айбыт ньымалара технология, матырыйаал буолаллар. Онон билим киһи аймахха оҥороро олус элбэх, чинчийдэх ахсын саҥаттан-саҥа тахсар иһэр, ону барытын быһаарыахха, тиһэҕэр тиэрдиэххэ наада. Дьэ, итинник, тохтообот үлэлээх дьоммут.