Микиитэ Айанньыытап: “Саха ыччата сарсыҥҥытын саныахтаах”

“Итии чэй” рубрика бүгүҥҥү ыалдьыта Микиитэ Айанньыытап.  Микиитэ “Зема” ыччат уопсастыбаннай түмсүүтүн өрөспүүбүлүкэтээҕи холбоһугун бэрэссэдээтэлэ, олоҥхоһут, спортсмен, Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет саха тылын уонна култууратын факультетын төрдүс кууруһун устудьуона. Бүгүн кинини кытта кэпсэтиини билиһиннэрэбин.

Олоҥхоттон саҕаламмыт оҕо саас

— Үөһээ Бүлүү улууһун Балаҕаннаах нэһилиэгиттэн төрүттээхпин. Аянитовтар дьиэ кэргэҥҥэ саамай кыра оҕонон күн сирин көрбүтүм. Ол үөрэнэр кэммэр төрдүс кылаастан онус кылааска диэри үөрэнэн Айталина Мойтохонова-Сахаайта салалталаах Саха сиригэр бастакы олоҥхо оскуолатыгар бүтэрбитим. Кыра сааспыттан саха төрүт көрүҥнэринэн: мас тардыһыытынан уонна хапсаҕайынан дьарыктаммытым. ХИФУ саха тылын уонна култууратын салаатыгар төрдүс кууруска үөрэнэ сылдьабын. Быйыл бүтэрэбин. Билигин ыччат “Зема” диэн бары улуустар холбоһуктарын түмсүүтүн бэрэссэдээтэлэ буолабын.

Хас сааскыттан олоҥхоҕо…

— 2005 сыллаахха, үстээхпэр уһуйааҥҥа сылдьан хоһоон үөрэтэри түргэнник ылынарбын көрөн иитээччим, бу оҕоҕо олоҥхону үөрэтэн көрүөххэ диэбит. “Эрэйдээх-буруйдаах Эр соҕотох” олоҥхону үөрэппиттэр. Дьиэҕэ — ийэм, уһуйааҥҥа — иитээччим.  Олоҥхоҕо сыстыыбар төрөппүттэрим улахан оруоллаахтар. Онон кыра сааспыттан олоҥхо эйгэтигэр улааппытым.

Бычырдаан аатын сүгэбин

— Оскуолаҕа үөрэнэр сылларбар успуордунан дьарыктаныым төрүөтэ эмиэ олоҥхоҕо сытар эбит. Тоҕо диэтэххэ, олоҥхону ааҕар кэммэр ийэм барытын өйдөтөн, быһааран биэрэр этэ. Холобур, “аҕыс былас сарыннаах” диэн баран, былас төһө буоларын кээмэйин быһа холоон көрдөрөрө. Туох айылаах улахан, бөдөҥ киһитэй диэн, бэйэм эмиэ оннук кыахтаах буолуохпун баҕаран дьарыктанарым. Эр киһи успуордунан дьарыктаныахтаах, бэйэтин сатаан көмүскэнэр кыахтаах буолуохтаах диэн өйдөбүлү кыра сааспыттан дьонум иҥэрбиттэрэ. Маны сэргэ, ааппар эмиэ болҕойуохха сөп. Мин эбээбинэн Докторов диэммин. Саха аатырбыт хапсаҕайдьыта, биирдэ даҕаны көбүөргэ бүдүрүйбэтэх Никита Константинович Докторов‑Бычырдаан диэн хапсаҕайдьыт аатын сүгэ сылдьабын.

Тыл иччитэ кэлэрин билэбин…

— Бу үөрэнэр сылларбар “Олоҥхо баттл”-га үһүспүн ньоҕойдоһон туран кыттан бастаабытым. Бастаан бириис туһугар кыттар буоллахпына, үһүс сырыыбар өй-санаа өттүнэн чахчы бэлэм буолан, дьонум, төрөппүттэрим, доҕотторум көмөлөрүнэн кыайбытым. Ийэ олоҥхоһут, ытык киһибит Кирилл Никонович Никифоров‑Лөкөчөөн диэн киһибит балаҕаныгар, Арчытын дьиэтигэр өрүү сылдьарым, олоҥхолуур этибит. Көмүлүөк уотун таһыргыыр тыаһыгар, ураты сахалыы эйгэ үөскүүр кэмигэр, икки чаастан ордук тохтоло суох олоҥхолуу олорон чахчы тыл иччитэ Ытык Чыыбыстаан кэлэн барарын эппинэн-хааммынан билэр да курдук буолааччыбын.

Ыччат бүгүҥҥү кыһалҕата

— Билигин устудьуоннарга өй-санаа өттүгэр бытаарыы баар курдук. Наһаа элбэҕи социальнай ситимнэр нөҥүө көрөбүт, ылабыт. Бу ыччат уйулҕатыгар араастык дьайар. Тугу барытын түргэнник ситиһиэн баҕарар. Тустуук буоллаҕына түргэнник чөмпүйүөн буола охсуон, байар буоллаҕына эмиэ түргэнник байыан баҕарар. Ону сэргэ тыыннаах кэпсэтии эйгэтэ суоҕун кэриэтэ. Мин уопсайга олоробун. Онно көрдөхпүнэ, ас астанан аһыыр, бииргэ күөстэнэр ыччат олус аҕыйах. Билигин ыччат үксүн тиэрдэн биэрии өҥөтүн аһылыкка, малга-салга да туттарын бэлиэтии көрөбүн. Ону сэргэ ыччат инники олоҕун тымтыктанан көрөрүгэр социальнай ситим дьайыыта олус күүскэ баар. Тыыннаах кэпсэтии, санаа үллэстии баара буоллар, атын эйгэ буолуо этэ. Билигин үлэлээбэт устудьуон диэн аҕыйах. Билигин 70 тыһ. солк. ыччат харчынан аахпат. Ыччат идэтинэн үлэлии бардаҕына, ый устата үлэлээн баран итиччэ хамнаһы аахсыан баҕарбат буолар. Итинтэн санаарҕыыллар, аһаҕас кэпсэтии тиийбэккэ, ыччат аһыы утаҕынан үлүһүйэр, түүҥҥү кулууптары кэрийэр. Сиэрэ-майгыта суох буолуу көстүүтэ элбэх диэм этэ. Өй-санаа өттүнэн үлэлэһии күүскэ барыан наада. Билиҥҥи кыһалҕа арыгы эрэ буолбатах, наркотик эҥин курдук куһаҕан көстүүлэр бааллар. Биһиги итэҕэлбит биһиэхэ сиэр-майгы быһыытынан төрүөхпүтүттэн, өбүгэлэрбиттэн кэлбит үөрэх буолар. Кини ханна да суруллубатах. Айылҕа биһиэхэ биэрбит итэҕэлэ буолар, ону умнуо суохтаахпыт. Саха ыччата сарсыҥҥытын саныахтаах.

Тыа си­рэ – ыч­чат си­рэ

— “Тыа сирэ — ыччат сирэ” диэн бырайыагы саҕалаатыбыт. Улуустарынан араас хайысхаҕа ыччаттары үлэлэтэр соруктаахпыт. Ол туһугар биһиги Ыччат министиэристибэтин уонна улуус дьаһалталарын кытта үлэлэһэбит. Ыччат десаннарын тэрийэн улуустары кэрийэбит. Байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын дьиэ кэргэттэригэр көмөлөһөбүт. “Патриот” ыччат киинин кытта дуогабар түһэрсэн үлэбитин саҕалаатыбыт. Биһиги быһаччы ыччат миниистирэ Петр Витальевич Шамаевы кытта үлэлэһэбит диэн этиэм этэ.

Билиҥҥи туругунан, “Зема” иһинэн 23 улууһу түмэн, 700 көхтөөх ыччаттаахпыт. Ону сэргэ, түмсүүбүт быйыл 20 сыллаах үбүлүөйэ буолар.

Кии­нэ уон­на ыч­чат

— Биһиги, “земалар”, Алексей Никифоров диэн, киһини быыһаары олоҕун толук уурбут хапсаҕайдьыт уол туһунан киинэ устуохтаахпыт. Сандал Баишев диэн режиссер сценарийын суруйа сылдьар. Кэбээйигэ баар үрүҥ көмүс хостуур тэрилтэ 300 тыһ. солк. гранын кыайбыппыт. Бэлиэтээн эттэххэ, ыччакка киинэ олус күүскэ дьайар. Холобур, “Слово пацана”, “Айхал” курдук киинэлэр ыччат өйүгэр-санаатыгар араастык дьайдылар. Охсуһуулаах, киһи да эчэйиилээх, өлүүлээх иэдээннэр тахсаллар. Урут өйдүүргүт буолуо, “Кэскил” киинэ тахсыбытын кэннэ КВН-щиктар көлүөнэлэрэ үүммүтэ. Кэлин киинэлэрбит атын хайысханы тутан, ыччат өйүгэр-санаатыгар дьайдылар. Онон биһиги “Зема”-лар манна эмиэ бэйэбит кылааппытын киллэриэхпитин баҕарабыт. Охсуһууну, өлөрсүүнү күөттүүр киинэлэр ыччаты үчүгэйгэ тардыбаттар.