“Мин эһигини таптыыбын”  — иһирэх тыыннаах сэһэн

Бу күннэргэ “Айар” национальнай кыһа маҕаһыыннарын долбууругар бэрт сэргэхтик оҥоһуллубут тастаах, киһи болҕомтотун тардар саҥа кинигэ баар буолла. Тапталлаах суруйааччыбыт  Иван Гоголев-Кындыл “Мин эһигини таптыыбын” диэн 1971 сыллаахха тахсыбыт сэһэнин хос таһаарыы.

Кинигэ норуодунай суруйааччыбыт төрөөбүтэ 95 сылын көрсө күн сирин көрдө. Суруйааччы урут тахсыбыт айымньытын хос бэчээттээһин, сэрэйиллэрин курдук, мээнэ оҥоһуллубат. Холобур, бу айымньы ис хоһоонунан, суруллуутунан бүгүҥҥү ааҕааччыны хайаан да долгутуо, олоҕу олорбут саастаах да дьону, эдэрдэри даҕаны бу орто дойдуга олох суолтатын, дьиҥнээх таптал туһунан толкуйдатыа диэн санааттан талыллан бэчээттэннэ.

“Мин эһигини таптыыбын” сэһэн норуодунай суруйааччы, бэйиэт Иван Гоголев проза жанрыгар бастакы холонуутунан, ону тэҥинэн улахан, дьоһуннаах айымньылары ааҕааччытыгар уунарыгар суолун солообут, аартыгын аспыт, суруйарга, айарга кынаттаабыт айымньытынан  буолар.

“…Ол эрээри манна Иван Гоголев ураты истиилэ тута биллибит: кини, бастатан туран, бэйиэт буоларын быһыытынан элбэхтик тэҥнэбиллэри туттубут, айылҕаны, киһи ис туругун, дьон сыһыанын уйан психологическай хартыына быһыытынан ойуулаабыт, киһини өрө тардар гуманист-суруйааччы буолара көстүбүт. Сэһэн дьоруойа Кулуһун төһө да оҕо эрдэҕиттэн атаҕастабылы, чугас киһититтэн аҕатыттан кытта тыйыс сыһыаны биллэр, дьоҥҥо өһүрбэт, төттөрүтүн, кинилэри таптыыр, харыстыыр, сороҕор кэлэйдэр да, түҥнэри хайыспат, истиҥник сыһыаннаһар. Манна кини ис кыаҕа, олоҕу таптыыр ураты дьоҕура, муудараһа көстөр” диэн суруйар кинигэ киирии тылыгар тыл билимин хандьыдаата Матрена Попова.

Суруйааччы бу айымньытыгар кэпсээн иһигэр кэпсээн композиционнай ньыманы туттар. Ааптар персонаж быһыытынан бу айымньыга баар, Лена эбэ устун айаннаан иһэн  билсибит эдэр киһитин умсугутуулаах  кэпсээнэ айымньы үөскүүрүгэр төрүөт буолбут. “Кулуһун кэпсээнэ миигин долгуппута, онон кумааҕыга  сурунан баран үлэлиир остуолум дьааһыгар уурбутум” диэн бэлиэтээбит суруйааччы.

Ааҕааччыны сэһэн ураты уйаҕас, киһи кутун-сүрүн таарыйар истиҥ, иһирэх тылынан-өһүнэн суруллубута хайаан да долгутуоҕа. Сэһэн сүрүн дьоруойа Кулуһун сэллиги эмтиир балыыһаҕа сытан туундара туллугун, эдэркээн кыысчааны Суоҥааны көрсөн хайдахтаах күүстээх иэйиигэ ылларбыта иһирэхтик кэпсэнэр.

“Cанаа диэн киһи көстүбэт модун кыната. Санаа түһүүтэ – бу эйигин үрдүккэ көтүтэр кынатыҥ булгуруйуута. Ол эрээри,  тостубут да кынат оһор. Билигин  мин санаам эмиэ кынатын өрө даллатта. Эрэнэбин дьон барыта номох оҥостор тапталларын көрсүөм диэн…Баҕар, хайа сахха көрсүбүтүм буолуо. Ким билиэй..”  диир тапталын күүһүттэн олоххо эргиллэн, доруобуйата көнөн  эрэр Кулуһун.

Күндү ааҕааччыларбыт, Кындыл биир  дьоһун айымньыта эн дьиэтээҕи кинигэҥ долбууругар баар буолан, олоххо, дьоҥҥо тапталы, санаа күүһүн кэрэһэлии кэпсээтин.

                                               Галина ВАСИЛЬЕВА