Муҥханы тэрийэр Дьэримиэй

Амма суолун кытыытыгар Бырама диэн дьоҕус дэриэбинэ баарын үгүс киһи билэр. Бу кыракый дэриэбинэни саха норуодунай артыыһа Марыына Попова, кириитик Егор Шестаков‑Эрчимэн, көмүс куоластаах араадьыйа ырыаһыта Василий Гаврильев, бөлүһүөк учуонай Еремей Попов, уо. д.а. аатырдыбыттара. Оттон Бырама собото аар-саарга аатырарын истибиккит дуо?

Маннааҕы эбэлэргэ урут муҥханы тэрийбит Ильмень күөл кыргыһыытын кыттыылааҕа Михаил Соловьев, үлэ бэтэрээнэ Юрий Ларионов суолларын солоон, аны оннук киһинэн Еремей Захаров буолар. Кини муҥханы тэрийэн, дьонун-сэргэтин сибиэһэй балыгынан күндүлээбитэ ыраатта. Еремей Еремеевич быйыл олоҕун орто омурҕанын бэлиэтээтэ.

— Мин букатын оҕо эрдэхпиттэн аҕабын батыһан муҥхалыы барар этим. Ол саҕана Хаастаах, Байымаайы, Дьэҥкэрэ эбэлэри тардаллара. Дьэ, итинтэн ыла муҥхаҕа сыстан барбытым. Аҕам Еремей Гаврильевич Захаров олох эдэриттэн Бырамаҕа эмиэ муҥханы салайбыта. “Байкалов”, онтон “Наахара” сопхуос отделениетыгар эмиэ күүһэ кыайарынан сүөһү үлэтиттэн илиитин араарбакка үлэлээбитэ. Кэлин ыалдьан, инсуллаан баран, алта сыл сытаахтаабыта. Онтон ылата аҕам курдук муҥханы иилиир-саҕалыыр буолбутум. Аҕам барахсан дьону балыктан матарбат айдааннааҕа. Сороҕор балыктыы баран баран, кураанах кэлээччи. Барытын дьоҥҥо түҥэтэн кэбиһэр этэ. “Аныгыскыга
бэйэбэр кэлиэҕэ” диэн тыллаах буолааччы,  — диэн кэпсээнин саҕалаата Еремей Еремеевич.

Бырама собото минньигэс диэн Майаттан тиийэ балыктыы кэлэллэр эбит. Ону муҥханы тэрийээччи буолан, дьон кэлэрин олус кэтэһэр. Балыксыттар Хаастаахха, 20‑чэ км тэйиччи сытар Байымаайыга да буоллун, сарсыардаттан хомунан бараллар эбит. Бары бэйэлэрин тиэхиньикэлэринэн тиийэллэр.

— Биһиэхэ билигин муҥхаҕа үксүн дьахтар аймах уонна оҕолор сылдьар буоллулар. Онон майаларым кэлэллэрин кэтэһэбин. Туох сиэри-туому тутуһаҕын диэн ыйыттыҥ. Өбүгэм үгэһинэн хайаан да алаадьылаах барабын. Чугастааҕы хатыҥ төрдүгэр ууран, испэр ботугураан, көрдөһөбүн. Аҕам оҕонньор эмиэ куруук оннук гынар этэ. Дьон ордук Чүөллэрэ балыгын астынар. Биһиги эбэлэрбит соболоро бары минньигэс бөҕөлөр. Күөллэрбит улахан буолан, муҥханы үстэ түһэрээччибит. Дьахтар уонна оҕо өттө нырыыга сылдьааччы, — диэн салгыы кэпсээтэ кини.

Кырдьаҕастары матарбат

Элбэх балыгы хоторон баран, киэһэ муҥха кэнниттэн дэриэбинэтигэр кыайан муҥхаҕа сылдьыбат кырдьаҕастарга бэйэтэ кэрийэн түҥэтэр. Үөрүү-көтүү бөҕө буолаллар үһү. Нэһилиэктэрин баһылыга испииһэк биэрэр эбит. Дьэ, ол испииһэгинэн кими да матарбакка сылдьар. Элбэх балыгы хотордохторуна, тута уонча куулу туспа ууран кэбиһэр эбит. Дьэримиэйгэ уһуйааҥҥа иитээччи көмөлөһөөччүтүнэн үлэлиир кэргэнэ, Мэҥэ Хаҥалас Хорообутуттан төрүттээх Мария Дмитриевна куруук илии-атах буолар. Ол курдук, муҥхатын куурдарыгар көмөлөһөн абырыыр. Барытыгар түсүһэ сылдьар диэн кэргэнэ астынан кэпсиир. Захаровтар үс оҕолоох дьоһун ыаллар. Киһи кэрэхсиирэ диэн уола Сергей Еремеевич кэргэниниин Аленалыын Бырама оскуолатыгар, кыра кыыһа Моорук Суолатыгар учууталлыыллар. Улахан кыыһа Дьокуускайга олорор, икки оҕолоох. Онон төрөппүттэрин курдук, бары үлэ-хамнас дьоно.

— Быйыл дьыл арыый хойутаата. Онон муҥхалыы бара иликпит. Кэбис, дьону ууга түһэрэн, алдьархай буолуо. Муус халыҥаатаҕына, кыра күөллэртэн саҕалаан, дьэ, тардыахпыт. Муҥхаҕа дьээбэлээх, күлүүлээх түгэн син элбэх буолааччы. Көрбөккө ойбоҥҥо түспүт эҥин диэн. Быйыл саҥа муҥха атыыласпытым. Үчүгэйдик көрөн-харайан, куурдан сырыттахпына, балачча сылдьар ини. Уопсайынан, тэриллэрбин үчүгэйдик сааһылаан илдьэ сылдьарбын сөбүлүүбүн,  — диир Еремей Еремеевич баары-баарынан.

Кини туһунан I Холгума дьаһалтатын баһылыга Гаврил Ефимов эмиэ үтүө тылынан аҕынна. Аҕатын туйаҕын хатаран, нэһилиэккэ муҥханы тэрийээччи, кырдьаҕастарын умнубат, дьоҥҥо барытыгар балык тиксэрин курдук сиэрдээхтик үллэрэр диэн хайҕаата.

Бастыҥ балыксыппыт таксыыс киэнэ бэрдэ. Наахара орто оскуолатын бүтэрэн баран, тэрийэр-дьоҕурдаах киһи салгыы үөрэммитэ буоллар, ыраатыа эбит. Сопхуос эстиэр диэри араас үлэлэргэ үлэлээбитэ, суоппар бырабаалаах буолан, дьаһалтаҕа, оскуолаҕа суоппардаабыта. Кэлин таксыыстыыр, онон дьону таһан абырыыр.

Ити курдук, Бырамаҕа сотору муҥха балыгын амсайар дьоро киэһэлэр үүнүөхтэрэ.