Ойуунускай айымньылара – норуот баайа-дуола

Мин өлүөм — дьүһүнүм сүтүөҕэ,
Мин буорум отунан үүнүөҕэ…
Кэриэһим — кэннибэр хааларым:
Кэхтибэт кэрэкэ тылларым…

П.А. Слепцов – Ойуунускай

2023 сыллаахха саха литэрэтиирэтин төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, поэт, прозаик, драматург, тыл үөрэхтээҕэ, учуонай, биллиилээх уопсастыбаннай, судаарыстыбаннай диэйэтэл, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы тэрийээччилэртэн уонна салайааччылартан биирдэстэрэ Платон Алексеевич Слепцов—Ойуунускай төрөөбүтэ 130 сылын дириҥник махтанан туран бэлиэтээбиппит. Саха улуу уола Ойуунускай “норуот уолабын” дэнэрэ, норуот сайдарын туһугар олорбута, охсуспута. Ол гынан баран, төһө да билиҥҥи балысхан сайдыы кэмигэр куйаар ситимин туһаммат киһи суоҕун үрдүнэн, Ойуунускай нэһилиэстибэтин Электроннай бибилэтиэкэҕэ көҥүл ааҕар кыахпыт суоҕа. Оттон быйылгы сыл биир үөрүүлээх сонуна — Ойуунускай айымньылара уопсастыба баайа-дуола аатын сүктүлэр, онон улуу убайбыт кэриэһин, айымньыларын кэлэр кэнчээри ыччакка тиэрдэр кыахпыт кэҥээтэ.

РФ Гражданскай кодексатын 1282 ыстатыйатынан ханнык баҕарар ааптар өлбүтэ 70 сыла буолбутун кэннэ аныгыскы сылыгар кини айымньыларын, кимтэн да ыйыппакка, аатын-суолун, ис хоһоонун уларыппакка, электроннай бибилэтиэкэҕэ киллэриэххэ, кинигэтин таһаартарыахха сөп. Бу быраабыла репрессияламматах суруйааччыларга сыһыаннаах. Оттон репрессияламмыт буоллаҕына, аата-суола чөлүгэр түспүтүн туоһулуур докумуон тахсыбытын кэннэ 70 сылынан кини айымньыта уопсастыба баайа-дуола буолар.

Ойуунускай сырдык аата 1955 сыл ахсынньы 15 күнүгэр чөлүгэр түһэриллэн, литературнай эйгэҕэ иккистээн төннүбүтэ. Бу кэннэ, 70 сыл ааһаатын кытта, 2026 сылтан кини айымньылара аны уопсастыба баайа-дуола буоллулар. Онон кини тыыннааҕар тахсыбыт кинигэлэрин СӨ Национальнай бибилэтиэкэтин Электроннай бибилэтиэкэтигэр көҥүл ааҕар кыахтанныбыт.

Национальнай бибилэтиэкэ Электроннай бибилэтиэкэтэ 2010 сыллаахха үлэтин саҕалаабыта. Хас биирдии үлэ, айымньы Электроннай бибилэтиэкэҕэ киирэригэр суруйааччылары эбэтэр кинилэр аймахтарын кытта икки өттүттэн лицензия дуогабарын баттаһаллар. Билиҥҥи кэмҥэ саха литэрэтиирэтин төрүттээбит уонна саха народнай суруйааччыларын аймахтарын барыларын кэриэтэ кытта дуогабар түһэрсэн, кинигэлэрэ, айымньылара Электроннай бибилэтиэкэҕэ киирэн тураллар.

Елена Алебастрова, Электроннай бибилэтиэкэҕэ киирэр матырыйааллары таҥар салаа сүрүн библиограба:

“Ааптар быраабын туһунан этэр буоллахха, хас биирдии кинигэни суруйбут ааптар, хомуйан оҥорооччу, тылбаасчыт айар үлэтигэр ааптар бырааптанар. Ол эбэтэр, киниттэн ыйытыыта суох сыыппара киэбигэр көһөрөн, Электроннай бибилэтиэкэҕэ киллэрэр көҥүллэммэт. Оттон кинигэ научнай суолталаах уонна 10 сылынан саҥаттан тахсыбатах буоллаҕына, сабыылаах киэбинэн (закрытый доступ) Электроннай бибилэтиэкэҕэ дуогабара суох киллэриэххэ сөп.

Электроннай бибилэтиэкэ үлэтигэр уустуктарыкөрсөрө элбэх буоллаҕа. Ааҕааччы баҕарбыт кинигэтин ыллын да сыыппараҕа көһөрөр кыаҕыҥ суох — ааптар бырааба бопсор, маныаха аны саҥатахсыбыт кинигэҕэ аны кинигэ кыһата эмиэ ааптар бырааптаах. Иннэ гынан, кинигэ кыһатыттан эмиэ көҥүл ылар ирдэнэр.

Аныгы үйэ сиэринэн цифровой платформа, араас гаджет сайдан, билигин кинигэ кыһалара бэчээттээн эрэ буолбакка, электроннай уонна аудио киэбинэн эмиэ таһаарар буоллулар. Кинигэ хайдах быһыылаахтык тахсарыттан тутулуга суох ааптар быраабын тутуһуу улахан суолталаах. Сүрүннээн ааптардар кинигэ кыһатыгар суругунан үлэлэрин эрэ туттараллар, оттон кинигэни таһаарарга уруһуй, кинигэ таһын оҥоруу, электроннай киэбинэн тахсарыгар аудио эмиэ ирдэнэр. Онон биир кинигэ тахсарыгар ааптар бырааба уратылаһар буолуон сөп. Судургутук эттэххэ, ханнык баҕарар литэрэтиирэ айымньыта айыллан тахсарыгар ааптар бырааба үөскүүр”.

Айымньы сыыппара эйгэтигэр көһөрө үйэлэргэ харыстанарын бэлиэтэ. Былатыан Ойуунускай XXүйэ саҕана суруйан хаалларбыт сүҥкэн айымньылара кэлэр көлүөнэҕэ тиийбэт кутталлаахтар этэ. Ол курдук, 1938 сыллаахха репрессияҕа түбэһэн хаайыллыбытын кэннэ, айымньыларын, кинигэлэрин уоттуурга, суох гынарга күһэйбиттэрэ. Ол эрээри Национальнай бибилэтиэкэ үлэһиттэрэ ыраах долбуурдарга кистээн, олохторун, үлэлэрин толук ууран, улахан дьоруойдуу быһыыны оҥорон, билиҥҥи ыччакка Ойуунускай нэһилиэстибэтин тыыннаах хаалларбыттара.

Валентина Николаевна Павлова, СӨ Национальнай бибилэтиэкэтин сүрүн библиограба:

“Ойуунускай репрессияламмытын кэннэ кини айымньылара, кинигэлэрэ бобуллан суох гыныллыбыттара. Ол гынан баран, мин 1968 сыллаахха бибилэтиэкэҕэ үлэлии кэлэрбэр, П.А. Ойуунускай тыыннааҕар тахсыбыт кинигэлэрэ бүүс-бүтүннүү барыта пуондаҕа баар этилэр. Ойуунускай кинигэлэрэ пуондаттан уһуллан баран, спецохранаҕа барбыттара эбитэ буолла, туспа шифринэн хос киириэхтэрэ этэ, картотекаҕа оннук бэлиэ суох. Бу баар – биһиги үлэһиттэрбит хорсун санаалара, инникини көрүүлэрэ. Бибилэтиэкэрдэр быыһаан, улуу киһибит нэһилиэстибэтэ чөл туруктаах хаалан, норуоппут баайа буоллаҕа”.

Электроннай бибилэтиэкэҕэ билиҥҥи туругунан 140 тыһыынча кэрийэ матырыйаал киирэн турар, олор истэригэр 1925 сылтан саҕалаан Былатыан Ойуунускай тыыннааҕар тахсыбыт кинигэлэри, сурунааллары аан дойду ханнык баҕарар муннугуттан ааҕар кыахтанныбыт.

Сайыына Кларова.