Олох очурдара: Дэриэбинэ аккордеонун дьылҕата

Урукку кэмҥэ маҕаһыыҥҥа табаар кэллэ да, нэһилиэк иһигэр төлөпүөнэ да суох барыта иһиллэ охсооччу. Бу сырыыга араас табаары кытта ким да сатаан  оонньообот аккордеона кэлбит. Тэлэбиисэринэн эрэ көрөр малларын дэриэбинэ дьоно халты көрөн кэбиһэллэр, ыччат өттө ити кэриэтин гитаара кэлбитэ буоллар дэсиһэллэр.

 

Атыы-тутуу

Арай соҕуруу иитээччи үөрэҕэр үөрэнэр кыыстаах Аана эрэ сэргии көрөр, онно Лиисэни аккордеоҥҥа үөрэтэллэр үһү. Онон кэргэнин Баасканы үлтү сулуйан ылар буоллулар. Бааска идэтинэн туохха наадалаах малы диэн боллурҕаан иһэн, мааны кыыһыгар наада буоларын истэн хам барда.

Били мал дьиэҕэ киирээтин кытта алын кылааска үөрэнэр уоллаах кыыс сонно үрдүгэр түстүлэр, чуумпу дьиэ иһин аккордеон бааҕынас тыаһа биирдэ ылан кэбистэ. Аҕалара бабыгырыы түстэ да, хаатыгар төттөрү анньан кэбистэ. Онон аккордеон киһилии тыаһын Лиисэ каникулугар кэлэ сылдьан кыратык да буоллар иһитиннэрэн абыраата. Бэрт тыастаах сэп эбит диэн бэл аҕалара кытта хайҕаата.

Өлүөс дьоло

Биир күн ийэлэрэ иистэнэ, уоллаах кыыс дьиэлэрин иһигэр оонньуу сырыттахтарына, таһырдьаттан пиэрмэҕэ үлэлиир Өлүөс уол киирэн кэллэ. Ийэлэрин кытта дорооболоһон, ону-маны дьиэ таһынааҕыны кэпсэттилэр. Ол кэннэ Өлүөс бэрт симиктик, маҕаһыыҥҥа кэлбит аккордеону эһиги атыыласпыт үһүгүт дуу, диэн ыйытта. “Ээ, Лиисэҕэ ылбыппыт, кэлэн үлэтигэр туһаныа, онно аккордеоҥҥа үөрэтэллэр үһү”, — диэтэ Аана. “Мин кыратык оонньоон көрөбүн дуо, урут култуураҕа үөрэнэ сылдьан үөрэммитим”, — диэтэ Өлүөс өссө симиктик. “Ээ, оонньуугун дуо? — Маайа сэргии түстэ. — Хата сатыыр киһи тыаһатарын истиэххэ”. “Умнан да кэбистим, оонньооботоҕум ыраатта”, — диэт, Өлүөс бэрт чэпчэкитик аккордеону көтөҕөн ылан, тыаһатан көрдө. Бастаан көһүүн соҕустук саҕалаабыт тарбахтара улам-улам бэрт имигэстик сүүрэкэлээн киирэн бардылар. Ону кытта хаһан да истибэтэх муусукалара дьиэ иһигэр кутулунна. Өлүөс хараҕар устудьуоннаабыт кэрэ сыллара бэрт ырылхайдык көстө түстүлэр: баҕалаах үөрэҕэр киирбитин истэн, соһуйан дөйүөрэн турара, аккордеоҥҥа аан бастакы мелодияны таһаарыыта, үөрэппит преподавателэ Нина Ивановна оҕолор иннилэригэр хайгыы турара уонна Сииниккэ, үөрэн мычылыйа сылдьар Сииниккэ сирэйэ. Өлүөс уйадыйа сыһан тохтуу түстэ, бакаалаһаат таһырдьа ыстанна.

Хаарыан сыллар, хаарыан муусука… Барыта баар этэ эбээт, көрдөөх-нардаах атастар, таптыыр үөрэҕэ, ылларан олорон оонньуур аккордеона. Онтон сылтаан Сииниккэлиин билсибитэ. Биирдэ Сииниккэни Саха тыйаатырыгар ыҥыран испэктээккэ сылдьыбыттара, кыыс олус үөрбүтэ, астыммыта, артыыска буолуон баҕарбытын, ол баҕа санаата кыаллыбакка, култуура үөрэҕэр киирбитин кэпсээбитэ. Өлүөс киниэхэ холоотоххо оннук улахан баҕа санаата суоҕа, көннөрү ырыаҕа-муускаҕа тардыһар буолан туттарсыбыта. Сопхуос хонтуоратыгар аармыйаттан кэлбит киһини тутар бырааба суох буоланнар сөбүлээбэтэхтии “култуура буола-буола” да диэтэллэр, үөрэххэ ыыппыттара. Дьэ итинник табыллан сылдьан, хомуур охсуһууга кыттыһан кэбиһэн, буруйга тардыллан устунан үөрэҕиттэн уһуллубута. Манна дойдутугар кэлэн, иһэн-аһаан, тэмтэрийдэр тэмтэрийэн иһэр. Билигин пиэрмэҕэ үлэлиир, ыанньыксыт эдьиийин кытта уопсай дьиэ биир хоһун ылан олороллор.

Харах уулаах оонньуу

Ол да буоллар Өлүөс тапталлаах үстүрүмүөнүгэр оонньоон, санаата көтөҕүллэ сылдьар. Урукку дьоллоох кэмэ эргиллибит курдук буолла. Биир күн холуочуйбучча хорсунун киллэрэн эмиэ Ааналаахха барда. Киирбитэ, саалаҕа күлэн алларастаһыы быыһыгар аккордеон эрэйдээх өлөрүнэн бааҕыныыр тыаһа иһиллэр. Өлүөс чугас доҕоро кыланарын курдук санаат, саалаҕа ойон киирбитин өйдөөбөккө да хаалла. Уоллаах кыыс оҕолор күлэн иэрийэ-иэрийэ аккордеону икки өттүттэн төттөрү-таары анньыалыы олорор эбиттэр. “Аҕалыҥ манна!” — диэбитинэн Өлүөс ойон киирэн, үстүрүмүөн үрдүгэр түстэ. Оҕолор соһуйан ойон турдулар. Уол өйдөнө түстэ, “аккордеону маннык гымматтар, мин оонньуурбун истиҥ, сөп” диэн хайа кыалларынан албыннаста. Хайа, ийэлэригэр үҥүстэхтэринэ, Аана аны дьиэтигэр киллэриэ суоҕа, оччоҕо аккордеон, быраһаай. Өлүөс имигэс тарбахтара сүүрэкэлии түһээттэрин кытта, абылаҥнаах муусука кутуллан барда. Ону кытта хараҕын симпитинэн уол дууһата ырааттар ыраатан көтө турда… Төһө өр оннук олорбута биллибэт, хараҕын уута субуруйбутун соттоору аспыта, арай кыра кыыс соһуйбуттуу көрөн турар эбит. Улахан дьээдьэ ытыырын саҥа көрдөҕө. Өлүөс кыбыстан тахсан барда.

Киэһэ Аана дьиэтигэр кэлбитигэр, оҕолоро кэпсээннээх буола тоһуйдулар. Дьахтар холуочук туора киһи кыра оҕолор баалларына дьиэҕэ киирэрин-тахсарын сөбүлүү истибэтэ, көрсөн дьарыйыахха наада дии санаата. “Кини ытыы олорор этэ”, — диэн кыра кыыһа сибигинэйдэ. “Ытыы даа, — Аана чочумча олоро түстэ. — Эмиэ биир эрэй эбит”.

Быстах үөрүү

Хас да хонон баран, Аана Өлүөһү суолга көрсө түһэн: “Чэ, сах сиэтин, ити сэпкин ыл, сыанатын төлөөр”, — диэтэ. Уол үөрүүтүттэн хайдах да буолуон билбэтэ, төлүөм, төлүөм диэмэхтээтэ. Ол киэһэ кэлэн аккордеонун ылан барда. Мантан антах пиэрмэ уопсай дьиэтин олохтоохторо урут истибэтэх муусукаларын истэр дьоллоннулар. Бастаан сонурҕаан көрүү-истии, киирии-тахсыы буолла. Бэл, кулууп дьахталларын кулгааҕар тиийэн, кулун тутар 8 күнүн бырааһынньыгар сыанаҕа тахсан оонньуур чиэскэ тигистэ, дьон да бэркэ сэҥээрдэ. Худрук дьахтар “аныгы кэнсиэргэ эмиэ кыттаар, кимниин эрэ ыллаар” диэн үлэһэ оҕуста. Онтон ыла Өлүөс киэһэ аайы Сииниккэ таптыыр ырыатын үөрэтэр буолла, ол аайы истиэнэ аайыттан сутурук тыаһа тиҥийэн олорор. Ыарахан үлэҕэ сылдьар дьон сынньаныахтарын баҕараллара сөп бөҕө буоллаҕа.

Били кэнсиэртээх субуотаҕа кыргыттар үлтү кыҥкыйдаан сүгүн үлэлээбэтилэр, онон сүрүн үлэни уолаттар толордулар. Өлүөс кэнсиэргэ хойутуом диэн ыксалынан суунан-тараанан, таҥаһын уларыттан, хаалаах аккордеонун сүгээт таһырдьа ыстанна. Сүүрэр-хаамар ыккардынан ойон иһэн туохтан эрэ сибиэркии санаата. Тугу умуннум дуу диэн тохтоон көрүммэхтээтэ, барыта баар курдук. Баран иһэн син биир санаата батарбата, бу сырыыга тохтоон аккордеонун хостоото. Дьикти чуумпу. Өлүөс үстүрүмүөнү көтөҕөн ылан күөрдүн хапсыҥнатта. Сити, сэрэйбит сэрэх. Аанньата суох тыаһы кытта кураанах салгын сыыгыныыра иһиллэр. Хайа эрэ дьиккэр икки сиринэн күөрдүн обургу соҕустук дьөлө анньыбыт. Өлүөс табыллыбыт кыыллыы кыланаат, аккордеонун кууспутунан ойуур устун тэлиэс-былаас үктэнэн бара турда.

Онтон ыла ити дэриэбинэҕэ аккордеон тыаһа тохтообута, бэйэтэ тыа быыһыгар хампарыйа сытарын көрбүттэр этэ. Оттон иччитэ Өлүөс дойдутуттан атах балай барбыта, билигин да төннө илик сурахтааҕа.