ОЛОХ ОЧУРДАРА: “МААППАА, ТЭРИЭЛКЭ ЭН БИҺИГИНИ ЫАЛ ОҤОРБУТА ЭЭ”

Тохсунньу томороон тымныыта түһэн турар. Баччаларга Саха сирин үрдүнэн таҥха кэмэ саҕаланар, сүллүүкүүттэр тахсаллар. Аныгы кэмҥэ ким да кинилэри илэ көрбүтэ суох эрээри, дьэ хата  кимнээҕэр дьон олоҕор “орооһоллор” үһү.

Баанньыкка

“Уолаттар, миэхэ кэлээриҥ эрэ, баанньыктаныахпыт, — Байбал дьыбааныгар тиэрэ түһэн сытан, үөлээннээхтэригэр Кириисэлээх Баанньаҕа “групповой звон” оҥордо. — Ааспыт сылтан көрсө иликпит, сылаабытын таһаарыахпыт”.

Эгэ эрэ буоллаҕа, икки табаарыс үөрэн өгдөҥнөһө түстүлэр. Байбал бэҕэһээ кэргэнин, оҕотун кытта Таиландтан кэлбиттэрэ, онон кэпсээнэ элбэх буолуохтаах. Уолаттар биир кылаас да буолбаталлар, уруккуттан доҕордоһоллор. Киэһэ Байбал оттон бэлэмнээбит баанньыгар киирэн, сэһэннэрин-сэппэннэрин төлө тардан кэбистилэр.

— Кириисэ, хайа быйыл сыа сиэтиэх курдуккун дуо? — Байбал паардана олорон ыйытта. Ол тоҕото биллэр, иллэрээ сыл балыыһаҕа Лиза диэн биир кыыс биэлсэрдии кэлбитэ. Онтон ыла Кириисэ “бүлүтүөҥҥэ” барара элбээбит сураҕа иһиллэр. Оттон Баанньа аҕыйах сыллааҕыта ойоҕуттан арахсыбыта, онон муор-туор соҕус олохтоох. Онон Байбал хайдах эрэ гынан доҕотторун ыал оҥортуур баҕалаах. Ордук Хара Мааппа диэн балтыгар Баанньаны холбуу сатыыр да, бэтэрээҥҥи дьиэк биэрбэт. Үргүлдьү Хара Баанньа буолан хаалыам диэн куттанар быһыылаах.

Ол кэннэ туох кэпсэтиилэр, көрсүһүүлэр буолбуттарын билбит суох. Арай ити сыл күһүнүгэр дьоҕус нэһилиэккэ икки саҥа ыал баар буолбута иһиллэр.

“Урут эдэр сылдьан баччаларга мустан тэриэлкэ сүүрдэр этибит дии, өйдүүгүт дуо, — Байбал ытыһын суураланна. — Дабаай, мээнэ олоруохтааҕар боруобалыахха. Баҕар, хайаҕытыгар эрэ дьолу тосхойор сыл кэлбитэ буолуо”.

Дьээбэҕэ тиллэр Баанньа ымах гынна, Байбал таҥнан таһырдьа тэп гынан хаалла. Өр буолбата, биир тэриэлкэни, былырыыҥҥы халандаары туппутунан бу дырас гына түстэ.

Күлсэн-салсан халандаардарын тиэрэ быраҕан, “туох оҥоһуллар этэй” диэн тугу өйдүүллэринэн уруһуйдаатылар. Килэҥ кумааҕыга хата бэркэ сүүрүө диэн баран, тэриэлкэлэрин оһоххо сырайа түһээт ортотун диэки анньан кэбистилэр. Бастаан Кириисэ дьылҕатын ыйыттылар, тэриэлкэлэрэ аат харата сыылар. Онон анньан хайаан, уопсай көмөнөн Л буукубаҕа тиэртилэр. “Чэ, Лиза биһиэнэ буолар буолла, аны Баанньаны көрүөххэ”, — диэт, Байбал тэриэлкэни уруһуйдаммыт миэстэтигэр анньан кэбистэ. Кириисэ мичээрин кистээбэтэ, сүрүнэ Л буукубаны көрдөрдөҕө дии. Бу сырыыга тэриэлкэлэрэ дьиэтийбит көрүҥнээх, сурдурҕаччы “сүүрэн” барда. Тоҕо эрэ бэрт түргэнник Мааппа диэн суруйан кэбистэ. “Эн анньа олороҕун быһыылаах”, — Баанньа Байбал үрдүгэр түстэ. “Эс, хайдах буоллуҥ, бэйэтэ суруйар дии, уонна Мааппа да буоллун ээ, тугуй онно”, — Байбал өһүргэниэхчэ буолла. Салгыы буолары-буолбаты ыйыталаспыта буолан баран тохтоотулар. Күлсэн-салсан, ирбит-хорбут уолаттар дьиэлиирдии оҥостон таҕыстылар. Байбал уолаттарын атаарар аатыран уулуссаҕа тахсыста. Дэриэбинэ дьиэлэрин уота аҕыйаабыт, дьон утуйбуттар. Арай балыыһа аттынан ааһан иһэн, түннүк быыһынан имик-самык уот кыламныырын көрдүлэр. Кириисэ олоотуу түстэ. “Кимнээҕий ити, куттуу түһэбит дуо”, — кэм да Баанньа дьиибэтэ тэһэ кэйдэ.

Балыыһаҕа

Мааппа быйыл тоҕо эрэ хаһааҥҥытааҕар да туруна сылдьар. Биэлсэр Лиза, дьүөгэтэ Паша буолан, таҥха кэмигэр тугу эрэ кучу-мачы гыныахха диэн сүбэлэспиттэрэ ыраатта. Убайын аах баанньыгар мустуох буолбуттарын, дьоно субу тирилээн кэлбиттэрэ, онон ол былаан тохтубута. Ол иһин Лизаны кутугунатан, балыыһаҕа кини дьуһуурустубатын кэмигэр мустуох буолбуттара.

Дьиҥэр, Мааппа хос аатын курдук олох да хара буолбатах. Кини саҕа сирэйдээхтэр бааллар да, ити аат иҥмит төрүөттээх. Сэттис кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, кылаастарыгар саҥа кыыс үөрэнэ кэлбитэ. Эмиэ Мааппа диэн ааттааҕа. Атына диэн, кылбаа маҥана. Дьиибэлээх оҕолор ону мүччү аһарыахтара дуо, Маҥан Мааппа пуонугар биһиги Мааппабыт хара аатыран хаалбыта. Ол Маҥан Мааппа мантан барбыта ыраатта, оттон ити атаҕастабыллаах аат өллөҕүнэ да ол дойдуга тэҥҥэ барсар туруктаах.

Икки кыыс Мааппа аҕалбыт тэриэлкэтин туора астылар, куттаналлар үһү. Онон кинигэни уонна күлүгү көрөр буоллулар. Лиза биир ыарыһах хаалларбыт чараас кинигэтин ойутан аҕалла. Дьэ уонна долгуйа-долгуйа араас ыйытыыларын биэрэн бардылар. Лиза холоонноох доҕоро ким буоларын ыйыппытын, “массыынаҕа олорсон айаннаан иһэрин” туһунан иннэ-кэннэ биллибэт хоруйу таһаарда. “Ээ, кырдьык, быйыл мантан барбыт киһи”, — Лиза хап сабар этэ оҕуста. Икки кыыс дьүөгэлэрэ барарыттан аймана түстүлэр. “Баҕар, ыал буолан айаннаан иһэриҥ буолуо”, — диэн олох атыҥҥа эргитэ охсон кэбистилэр. Таарыччы Кириисэ саҥа массыына ылбыта кытта ахтыллан ааста. Мааппа уочарата кэлбитигэр, кинигэ биир сүрүн дьоруойа быһыылаах, “Таһырдьаттан Уйбаан дьиэ аанын аһан киирбитин” туһунан таҕыста. “Хайа, Баанньаны дьиэҕэр киллэрдиҥ дии”, — диэн Паша баһаарыйа түстэ. Мааппа “па” диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалла. Баанньа кини убайын Байбалы кытта оҕо эрдэхтэриттэн куодарыһаллар, онон син биир убайын кэриэтэ көрөр. Пашаларыгар ханнык эрэ куоракка олорор Владимир түбэстэ. Онон Болуодьаны көрдүү Дьокуускайдыыр буолла. Кинигэ кэнниттэн аны кумааҕы уматан күлүк көрбүтэ буоллулар.

“Чэ, кыргыттар, бүтүөҕүҥ, чаһы ырааппыт”, — диэтэ Лиза. Дьиэлээх хотун эппитин кэннэ олоруохтара дуо, хомунан эрдэхтэринэ арай түннүгү көрдө көрбүтүнэн атахтар тыастара хоочугураһан кэллилэр. Чуумпуран, иһиллээн олордулар. Туох да тыас-уус, саҥа суох, арай чигдигэ субу хаамсар тыастара хоочургуур. “Сүллүүкүттэр”, — Мааппа сибигинэйдэ. “Уой”, — Лиза кубархай сирэйэ өссө кубарыйда.

“Тэриэлкэлээх баҕастаах”…

Уолаттар күлэллэрин кыатана-кыатана, ордук тыастаах буоллун диэн тилэхтэригэр тирэнэ-тирэнэ хаамаллар. Иһирдьэ уу-чуумпу, саҥа-иҥэ суох. “Чэ, кэбис, сөп буолуо, дьону куттаамыах”, — Байбал сибигинэйдэ.

Атахтар тыастара хоочугураһан бардылар. “Һуу, абааһы таҥхатын киэр гыныҥ”, — Мааппа уһуутуу түстэ. Дьик-дьах туттан таһырдьа таҕыстылар. Ким да суох. Саатар бары үс аҥы барыахтаахтар. Мааппа түҥ-таҥ түһэн дьиэлээн иһэн, аара биир киһи тэйбэҥнээн иһэрин ситэ баттаан ылла. Баанньа эбит, кэм да холуочук. Ол да буоллар Мааппа аргыстаһар киһилэнэн үөрэ түстэ. Мааппаны көрөн, Баанньа хайдах эрэ өйдөнө быһыытыйда. Субу аҕай тэриэлкэ ыал буолаҕын диэбит киһитэ ситэ баттаан ылбытыттан кини да буоллар дьаахханна. Баҕар, сүллүүкүн кубулуна сылдьара буолуо. “Эн Мааппаҕын дуо, хантан иһэҕин?” — диэн ыйытта. “Киһини да билбэт буолуоххар диэри испиккин дуу, дьүөгэбиттэн иһэбин, — диэтэ Мааппа. — Оттон эн?” “Байбалга баанньыктанныбыт”.

Байбал, баанньык, балыыһа… “Оччоҕо ити эһиги дьээбэлэннигит дуо, ээ?” — Мааппа бабыгырыы түһээт, модьу илиитинэн Баанньаны түөскэ саайда. “Мааппаа, сэрэн киһини, тэриэлкэ эн биһигини ыал оҥорбута ээ”, — диэн сарылаан эрэ хаалла. “Тэриэлкэлээх баҕастаах, ыт уола”, — Мааппа ыга кыыһыран, дьиэтин диэки батыччахтыы турда… Ол кэннэ туох кэпсэтиилэр, көрсүһүүлэр буолбуттарын билбит суох.

Арай ити сыл күһүнүгэр дьоҕус нэһилиэккэ икки саҥа ыал баар буолбута иһиллэр.

Антонина Эверстова.
Хаартысканы оҥоһуу өй оҥордо.