Хаартыска: Оҥоһуу өй
Элбэх оҕолоох Сиипсэптэр диэн ыал хотун ийэлэрэ Сардаана Аркадьевна түүн үчүгэйдик утуйбакка, уутун хаммакка, төбөтө куу-хаа курдук буолан турда. Оо, сымнаҕас сыттыкка, сылаас суорҕаҥҥа сууланан, минньигэс уу кынатыгар уйдаран, өссө да утуйа түспүт киһи баар ини ньии!. Бу орто дойдуга, уопсайынан, хаһан эмит, саатар, биир күн уутун хана утуйуо баара дуу?
Сарсыарда алта аҥаар чаас. Хайыай, турарыгар тиийэр. Кини эрэ турдаҕына, Сиипсэптэр бүгүҥҥү күннээххэ туран, аһаан-сиэн, таҥнан-саптан, айманан-сайманан, үөрэхтэригэр-үлэлэригэр бараллар.
Ол эрээри, Сардаана Аркадьевна бу түбүктээх күн саҕаланыан иннинэ, сарсыарда үөл-дьүөлгэ бэйэтигэр эрэ аныыр, күүтэр-кэтэһэр бириэмэлээх. Сыччах уон мүнүүтэ бэйэтигэр бүгэн, араас санааларын сыымайдыы, чуумпуну иһиллии олорон, кофе иһэр. Бу эрэ түгэҥҥэ кини сааһыланар, үүнүөхтээх күҥҥэ күүс-уох эбинэр.
Түннүгүнэн үөл-дьүөл үөмэн киирэн, номнуо сырдаан эрэр халлааны мэлдьэспиттии сипсийэр. Аан дойдуга саамай тымныы куорат уһуктан, саҥа күҥҥэ бэлэмнэнэн, номнуо тигинээн, массыыналарын тыастара куугунаан эрэр. Тыһыынчанан чаҕылыҥнас уоттарын мичиҥнэтэ оонньуур. Ый араҕас кэлтэкэтэ саараабыттыы “чэ, бакааларыҥ, киэһэ да көрсүөхпүт” диэн тэйбэҥнии түһээт, ыраах мыраан кэтэҕэр түһэн эрэр…
Оттон куукунаҕа борук-сорук, сылаас, чуумпу. Кофе сыта дыргыйар. Уотунан барар камин уота тыһыргыыр, кырдьык-хордьук, кыһыл төлөнүнэн сапсынар, буруолаабыта буолар. Саҥа дьылтан уһулла илик истиэнэ гирляндата араҕас уотунан чыпчыҥныыр.
Бай, сэттэ чаас буола охсубут! Эмиэ олорон хаалбыт. Сардаана саҥа уһуктубуттуу, ойон турда. Бэрт үөрүйэхтик, түргэнник туттан-хаптан, хобордооххо сымыыттары, халбаһыны ыһаарылыы оҕуста, хааһы буһара уурда. Халадыынньыкка бэҕэһээҥҥи миин тобоҕо баар, Сэргэй Уйбаанабыс манан да тотуоҕа. Оҕолор ситэ сиэбэтэх пиццаларын тобоҕо да баар эбит.
Аныгы оҕолор аска талымастара бөҕө. Биир оҕо эти сиэбэт, атын оҕо балыгы сирэр, үһүс оҕо хааһыны амсайбат, төрдүс оҕо оҕуруот аһын өлөр өстөөҕө. Хайыай, онон аһылык аайы үс-түөрт бүлүүдэни буһарар. Арааһа, манна бэйэтэ да буруйдаах быһыылаах. Кыра эрдэхтэриттэн атаахтатан, оҕо тугу сөбүлүүрүн эрэ сиэтэн, элбэх аһы сииргэ үөрэппэккэ хаалбыт дуу, хайдаҕый?
Оҕолор кыра эрдэхтэриттэн кэмпиэти-бэчиэнньэни, пирожнайы, мороженайы, чипсыны сиэн, гаастаах утаҕы иһэн улааттахтара. Оннук аһаабыт оҕо эккэ-балыкка наадыйбат буолар эбит. Ыал ийэтэ ону билигин саҥардыы өйдөөтө, ону да социальнай ситимнэргэ араас үөрэтээччилэр элбээннэр.
Ол да иһин ийэтэ улахан сиэннэрэ биир саастарын да туола иликтэринэ эти, собону сииргэ, миини иһэргэ үөрэтэ сатыыр эбит. Сардаананы мөҕөр, сэмэлиир этэ, ону истэ сылдьыа дуо? Ийэтэ барахсан билигин суох, баара буоллар, сиэннэрин көрсөн, абырыах этэ…
Һок, Сэргэй Уйбаанабыс бэйэтэ туран, сууна киирдэ. Ийэлэрэ хостору кэрийэ сылдьан, оҕолорун уһугуннартаата. Кыҥкыйдааһын, кыыһыран буугунаһыы, ытаһыы да ханна барыай? Күн аайы баар хартыына. Ордук 5 саастаах Дайаана турумаары, ийэтигэр атаахтаан, ытыыр. Эркин диэн эрэт буоллаҕа, хараҕын арыйаат, туран, таҥнан хачыгырайан барар. Сандаара суорҕаныгар сууланаат, улаҕа хайыһан, салгыы утуйбутунан барар.
Улахан уолаттарыгар киирээт, суорҕаннарын хастыы тардыталыыр. Көр, игирэлэр эрээри, иккиэн араас майгылаахтар. Сарыал тута ойон турар, тыыллаҥнаан, сэрээккэлээн барар, оттон Сөрүөскэ хаста да ааттатан, хос-хос уһугуннартаран баран, хааман саллаҥнаан, дьэ, туалекка барар.
Бааннай хос аттыгар биир туспа, атыыр аймалҕан. Ким эрэ өр суунан, аанын хатанан, аймалҕан төрүөтэ буолар. Хата, туалет туспа буолан, абырыыр. Ким эрэ тиис суунар суокката сүппүт, ким эрэ сотторун сүтэрбит. Аны сүгүн буолуохтара дуо, убайдара дьээбэлээн, мучумаан буолар.
Дьэ, бары суунан-тараанан бүтэн, остуолга кэлэллэр. Сандаара саҥардыы кырааскаланан эрэр буолар, сарсыарда аһаабат. Сөрүөскэ төлөпүөнүн хасыһар. Ким эрэ хааһытын сирэр, ньуосканан быраҕаттанар. Эбиэс хааһы муостаҕа, остуолга тохтор. Дьарыллан, тэппини көрбөт атаах кыыс ытаан марылыыр.
— Чэ, аһаан бүтүҥ, таҥныҥ, хойутаан эрэбит! — аҕаларын хаһыыта иһиллэр. Ким ыга топпут, ким ситэ аһаабатах, хосторунан үрүө-тараа тарҕаһаллар. Сардаана кыра кыыһын уоскутан, ааттаһан-көрдөһөн, албыннаһан, хоско таҥыннара илдьэр. Кыччыы-кыччыы, бачча ыксалга киэргэмсэҕэ бөҕө!
Бу былаачыйаны бүгүн кэппэт үһү, бу куопта бу дьууппаны кытта барсыбат үһү!. Киэһэ өтүүктээн бэлэмнээбит былаачыйатын кэтимээри, сор. Эмиэ ытаан марылаһыы, өсөһүү, таҥаһынан быраҕаттаныы. Аны хайаан да оҕуруо, баттахха ободок кэтиллиэхтээх, баттаҕа өрүллүө суохтаах, ыалдьар үһү…
Эркин кэлэн, кэтэһэн туралларын хаста да эттэ. Тас таҥастарын таҥныбыт уолаттар итииргээн, кыыһыран бардылар. Бүтэһигэр, аҕалара тулуйарын ааһан, кыыһын сарылаппытынан, көтөҕөн илтэ, кыыһыран, бардырҕаата. Биллэн турар, барытыгар буруйдаах — ийэлэрэ. Аҕа бэйэтэ хаһан да атаахтаппатын-тараҥнаппатын курдук…
Дьэ, ити курдук, айманан-сайманан, таҥнан-саптан бардылар. Кыыстара ытыыра лиип аллараа түһүөр диэри иһилиннэ. Хата, аҕалара барыларын уһуйааҥҥа, оскуолаҕа илдьэр-аҕалар буолан, абырыыр буоллаҕа.
Сардаана Аркадьевна төһө да үлэтигэр хойутуур буоллар, дьиктитик иһийбит куукунаҕа таалан олоро түстэ. Үлэ күнэ саҕалана илик да, бэлиэр сылайбыт курдук. Кэнники кэмҥэ биир күдьүс күннэртэн, үүнэ-үллэ турар түбүктэртэн наһаа да сылайда. Кини тугу сыыһарый? Элбэх оҕолоох ыал ийэтэ былыр да, билигин да элбэх түбүктээҕэ биллэр суол буоллаҕа. Ол эрээри…
Сардаана бэйэтин сэбэрэтин сиэркилэҕэ көрүннэ. Бэлиэр чанчыктара маҥхайан эрэр, кырааскаламматаҕа, кырыллыбатаҕа ырааппыт баттахтаах, сылайбыт, кытарбыт харахтаах, испит сирэйдээх, номнуо улахан истэммит, орто саас боруогар чугаһаабыт дьахтар көһүннэ. “Ама, бу мин дуо?” — диэбиттии, бэйэтин сэбэрэтин өр соҕус көрүннэ, тарбаҕынан хараҕын кытыытынааҕы мырчыстаҕастарын имэрийдэ.
Үөһэ тыынан баран, иһитин сууйан барда. Кини бэйэтин олоҕун бэйэтэ бас билбэт. Ким эрэ туһугар олорор, ким эрэ туһугар кыһаллар, күнү быһа түбүгүрэр. Бэйэтин баҕата, интэриэһэ, сөбүлүүр дьарыга умнуллубуттара ырааттаҕа. Эдэр сылдьан, үҥкүүлүүрүн, волейболлуурун, бэл, ыллыырын сөбүлүүр этэ дии! Бүтэһигин хаһан дьарыкка сылдьыбытай? Арааһа, Сандааратын төрүөн иннинэ…
Барытын бэйэтэ оҥорор, саба сүүрэр идэлээх буолан, дьонун онно үөрэтэн кэбиспит. Күнүс сүүрэн кэлэн, эбиэккэ ас астыыр, оҕолорун аһатар. Дьиҥэ, улахан оҕолор бэйэлэрэ да астанан аһыах эбиттэр. Киэһэ үлэтин кэннэ маҕаһыыҥҥа сылдьан кэлэн, эмиэ ас астыыр айдаана. Күнү быһа “тугу буһарабын, бородуукта тиийэр дуо?” диэн толкуйдаах сылдьар.
Киэһэ кэлэн сынньаныа баара дуо? Дьиэтин хомуйар, таҥас сууйтарар, өтүүктүүр, сарсыҥҥы таҥастарын бэрийэр, оҕолорун дьиэтээҕи үлэлэрин оҥорсор. Кылаастар, бөлөхтөр чаттарыгар муна сыһар. Биирдэ эмит сэрийээл көрөөрү гыннаҕына, сүгүн олордуохтара баара дуо? Кинитэ суох, бэл, иһит аҕыс айдаанынан сууйуллар. Тулуйа сатаан баран, ийэлэрэ бэйэтэ сууйан кэбиспит буолар. Уонна дьэ, хантан сололонуой? Бэл, кэргэнэ да наадыйбат, дьиэ үлэһитин курдук көрөр буолла…
Бу биирдэ бэриллэр олоххо, төһө да ыал ийэтэ буолбут иһин, хамначчыт курдук буолар диэн хайдаҕый? Бээ, били коуч тугу сүбэлээн эрэр этэй? Дьиэ кэргэҥҥэ үлэни, эбээһинэстэри бары үллэстэн толороллор, ийэҕэ көмөлөһөллөр, ийэ настарыанньатыттан барыта тутулуктаах. Кини дьоллоох, доруобай, үөрэр-көтөр, сынньаммыт буоллаҕына, ол кэргэнигэр, оҕолоругар эмиэ бэриллэр.
“Онон бүгүҥҥүттэн ыла олохпун уларытабын, бэйэбэр болҕомтобун уурабын, биир сынньанар күнү аныыбын, нэдиэлэ устата бириэмэ булан, сөбүлүүр дьарыкпар сылдьабын, аспын көрүнэбин, парикмахерскайга, кэрэ сэбэрэ киинигэр суруйтарабын, дьиэҕэ оҕолорго эбээһинэстэрин үллэрэбин уонна тутуһуннарабын, тупсабын уонна туругурабын!” — диэн санаалаах Сардаана дьиэтиттэн таҕыста.
Саас кэлэн эрэрэ биллэр. Күн номнуо чаҕылыччы тыкпыт, күп-күөх халлаан мэндээрэр. Ол онтон астынан, ып-ыраас, чэбдик салгыны эҕирийэ тыынан, Сиипсэптэр ийэлэрэ оптуобус тохтобулун диэки хаама турда…
Нарыйа Арыылаахаба.
Ханнык баҕарар оскуола оҕотун ахсаанынан буолбакка, бу үөрэх кыһатын дорҕоонноохтук ааттатар үөрэнээччилэринэн аатырар. Майа орто…
Саха сирин булчуттара тайаҕы бултааһын тиэмэтин туһунан өрүү сэргииллэр. Онон бу боппуруоска санаабын үллэстиэхпин баҕарабын. …
Орто дойдуга олох баарын тухары үрүҥ, хара алтыһыытын курдук эйэлээх олох элэккэй тыынын өһөгөйдөөх күүс…
Олунньу 7-8 күннэригэр Хаҥалас улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэр Улахан Ааҥҥа Бөртө Оһуокайа ыытылынна. Хаҥалас улууһун…
Литература, тыл кэскилин кэҥэтэр соруктаах үлэҕэ оҕо литературатын айыы, сайыннарыы улахан суолталаах. Үрдүк хаачыстыбалаах оҕо…
Бу күннэргэ Дьааҥы улууһун Барылас олохтооҕо Илья Слепцов сылгыларын тардыбыт икки адьырҕаны дэриэбинэттэн чугас хапкаанынан…