Олох очурдара: Соҕотох таптал

Лена куорат биир тутаах тэрилтэтигэр буҕаалтырынан үлэлээбитэ отучча сыл буолан эрэр. Бүгүн киэһэ үлэтиттэн тахсар иһэн, өссө устудьуоннуу сылдьан доҕордоспут Андрейын кытта уун-утары көрсө түстэ. Эмиэ ол кэмҥэ курдук сүрэҕэ күүскэ тэбэн ылла.

 

Устудьуон олоҕо

Лена тыа сирин оскуолатын бүтэрбитэ. Ахсааҥҥа дьоҕурдаах уонна элбэх оҕолоох ыалга улаханнара буолан, тута орто үөрэххэ буҕаалтыр ирдэтигэр туттарсарга санаммыта. Баҕатын хоту киирэн үөрэнэ сылдьан, күһүҥҥү тоҥокко халтархай саппыкынан сылдьан, үөрэнэр куорпуһуттан тахсан иһэн кирилиэскэ халтарыйан атаҕын тоһуппута. Эбиитин, аҕыйах да үктэллээх буоллар, сырылаан түһэригэр сиһин өлөрбүтэ. Дьолго, кирилиэс иннигэр, киинэҕэ бараары таһырдьа атаһын кэтэһэн турар Андрей баар буолан абыраабыта. Тута суһал көмө массыынатын ыҥыртаран, оннооҕор травпууҥҥа кытта арыаллаабыта.

Куудара баттахтаах, уһун уҥуохтаах Андрей үгүс кыыс сүрэҕин уулларбыта. Эбиитин үрдүк үөрэххэ үөрэнэр, оттомноох уолу кытта билсиэн баҕалаах элбэҕэ. Арай кини кими да кытта билсэргэ тиэтэйбэтэ, мичээрдээн кэбиһэ-кэбиһэ сылдьара. Күллэҕинэ киэҥ хараҕа кыараан, көбүс-көнө тиистэрэ кэчигирэһэн көстөллөрө.

Лена атаҕын гиипсэлээбиттэрин кэннэ уопсайыгар илдьэн биэрбитэ. Ити күнтэн ыла уоллаах кыыс икки ардыгар сырдык, сылаас сүүрээн биллибитэ. Атаҕын тоһутан олорор кэмигэр араас сылтаҕынан нэдиэлэҕэ биирдэ-иккитэ көстөн ааһара. Кыыс маҥнай улахаҥҥа уурбатаҕа эрээри, сыыйа долгуйарын, кыбыстарын, уол кини өйүттэн-санаатыттан тахсан биэрбэтин бэлиэтиир буолбута. Хомоҕой хоһооҥҥо хоһуллар, ырыаҕа ылланар маҥнайгы таптал диэннэрэ бу буоллаҕа диэн сэрэйэрэ. Ол курдук, сыыйа доҕордоһон барбыттара. Уол киинэҕэ, кэнсиэргэ ыҥырара, киэһээҥҥи куорат устун хаамсаллара. Биир үтүө күн хараҥа былыт сабардыар диэри, сыл аҥаара курдук таптал иэйиитигэр куустаран, көтө-дайа сылдьыбыттара.

 

Биир өйдөспөт түгэнтэн

Лена олорор уопсайыгар Андрей биир дойдулааҕа, бэлэһинэн саҥаран эрэр курдук бааҕынаабыт куоластаах Кеша олороро. Ленаны кытта билсэ сатаабыта эрээри, кыыс саа тэбэр сиригэр чугаһаппатаҕа.

Сайын, үөрэх дьыла түмүктэнэрин саҕана күнүһүн уопсайга бүгэн олорор да ыччат ахсааннааҕа: ким эрэ эксээмэнигэр бэлэмнэнэн бибилэтиэкэттэн арахпат, ким эрэ паарка устун күүлэйдии ойор.

 

Лена олоҕум тубуста диэн бигэ эрэллээҕэ. Икки сылынан хат буолбутун кэннэ эрэ саахсаламмыттара. Чугас дьоннорун, доҕотторун ыҥыран, кыра остуол тэрийбиттэрэ. Маҥнай утаа ыал-ыал курдук олорбуттара.

 

Леналаах Андрей эбиэт кэнниттэн көрсүөх буолан болдьоспуттара. Кыыс таҥнан-симэнэн, ох курдук бэлэм олорбута. Сүрэҕэ өлөхсүйэр, сылайбыт курдук туруктааҕа. Уһун кыһын кэнниттэн битэмииним тиийбэккэ, сылайабын быһыылаах дии саныыра. Үс чааһы ааһаатын кытта, салгын сии таарыйа, утары тахсарга быһаарыммыта. Андрей кэллэр кэлэн испэтэҕэ, уон мүнүүтэ ааспыта, сүүрбэ… Ол турдаҕына иннигэр маҥан өҥнөөх массыына хорус гына түспүтэ, массыынаттан Кеша тахсан кэлбитэ. Тута кыыска чугаһаан, кэпсэтэ сатаабыта. Кыыс туора садьыйаары гыммытын илиититтэн тутан ылан баран, иэдэһиттэн уураабыта. Өлүү түбэлтэлээх, бу түгэни эрэ кэтэһэн турбуттуу, Андрей тиийэн кэлбитэ. Кеша туох да буолбатаҕын курдук уопсайыгар киирэн хаалбыта. Оттон уоллаах кыыс утары көрсөн туран хаалбыттара. Соччото суох балаһыанньа үөскээбитин өйдөөн, Лена быһаара сатаабыта да уол аахайбатахтыы: “Бэйэҥ повод биэрдэҕиҥ дии”, — диэбитэ. Аан бастакытын уонна бүтэһигин куоластарын улаатыннаран саҥарсыбыттара. Кыыс даҕаны иһигэр: “Итэҕэйбэт буоллаххына, сылдьыаҥ эбээт”, — диэт быһаарса барбатаҕа. Нэдиэлэ курдугунан уол кэлэн кэпсэтэ сатаабыта да, өйдөспөтөх быһыыны дьэҥкэрдэр кэпсэтии тахсыбатаҕа.

Ол кэнниттэн Лена төһөлөөх кэмсиммитин, төһөлөөх харах уутун тохпутун ааҕан сиппэт. Индийскэй киинэ диэн сымыйа этэ. Бу санаатахха, бииргэ буолар, буруо таһаарынар дьылҕалара суох эбит.

 

Соҕотох ийэ

Лена ити кэмҥэ этэ-сиинэ барыта ыараабыт курдук туруктааҕа. Авитаминозка балыйан уонна маҥнайгы тапталын умнар баҕаттан эксээмэннэригэр умса түспүтэ. Ол сылдьан сүрэҕэ өлөхсүйэрэ элбээн, сороҕор мэйиитэ эргийиэх курдук туруктанан, сэрэйэн, тест ылбыта — икки сурааһыны көрдөрбүтэ. Кутталыттан сүрэҕэ айаҕынан тахса сыспыта. Икки нэдиэлэ курдук ити туһунан кимиэхэ даҕаны быктарбакка сылдьыбыта. Ийэтигэр этиэн баҕарталыыра да, түөрт оҕоттон, иһит сууйартан иллэҥсийбэт ийэтэ туох диэн этиэн билэрэ, түһэртэр да диэтэҕинэ көҥүл этэ. Оттон Лена оннук аньыыны ылыныан, сүрэҕин анныгар илдьэ сылдьар, таптыыр киһититтэн оҕотун сүтэриэн баҕарбатаҕа. Онон оҕолонорго быһаарынан, сайын үлэ булан үлэлээбитэ. Ийэтигэр күһүөрү эппитигэр мөҕө түһэн баран: “Хайыахпытый, биир да, биэс да оҕо биир ини. Улаатыннарыахпыт”, — диэбитэ. Төрөөн баран ый курдук олороот, үөрэҕэр тахсыбыта. Андрейы көрбүтүнэн төрөөбүт кыыс оҕону төрөппүттэрэ бүөбэйдээн, кыыс үөрэҕин бүтэрбитэ. Быраактыкатын ааспыт тэрилтэтигэр тута үлэҕэ киирбитэ. Оҕотун уһуйааҥҥа биэрэн, соҕотох ийэ аатын сүкпүтэ.

 

Атын киһи оҕото

Икки-үс сыл курдугунан тэрилтэлэригэр эдэр суоппар киһи үлэлии киирбитэ. Лена тута Андрейга майгыннаппыта, кини курдук киэҥ харахтааҕа, кэчигирэс маҥан тиистэрдээҕэ. Аатын бастакы икки буукубалар кытта сөп түбэһэллэрэ. Арай, көрөрө Андрейтан букатын атын этэ. Эдэр дьон сыыйа билсэн барбыттара. Хара үлэттэн чаҕыйан турбат Анатолий кыыс хоһугар олоппос өрөмүөнүттэн саҕалаан, саҥа линолеумҥа тиийэ тэлгээбитэ. Сыыйа чэйдэһэ, көмөлөһө кэлэрэ үксээбитэ, устунан олоро хаалбыта. Лена оҕотун даҕаны маҥнай утаа таптыыр, бэйэтин оҕотун курдук ылынар, сүгэ-көтөҕө сылдьар этэ. Лена олоҕум тубуста диэн бигэ эрэллээҕэ. Икки сылынан хат буолбутун кэннэ эрэ саахсаламмыттара. Чугас дьоннорун, доҕотторун ыҥыран, кыра остуол тэрийбиттэрэ. Маҥнай утаа ыал-ыал курдук олорбуттара. Уолламмыттарын кэннэ Анатолий Лена кыыһыгар сыһыана кытааппытын, мөҕөрө-этэрэ элбээбитин бэлиэтии көрбүтэ. Иһигэр “чэ, ааһар ини, биһиги оннооҕор талаҕынан таһыллан улааппыппыт” дии саныыра.

Биир үтүө күн бүтэр уһуга биллибэт отчуот кэнниттэн дьиэтигэр кэлбитэ, кыыһын хараҕа кытарбыт, өрүү буоларыныы ытаабыт этэ. Кыысчаан кыратык даҕаны мөҕүлүннэҕинэ, ытыыр идэлээҕин билэр буолан, ийэтэ улахаҥҥа уурбатаҕа. Арай, киэһэ утуйарын саҕана ороҥҥо сыппытын кэннэ өйдөөн көрбүтэ, суорҕан таһыгар сытар илиитэ тоҥолоҕун үрдүнэн көҕөрбүт этэ. Соһуйан, туохха өлөрбүтүн туһунан ыйыталаспытыгар, оҕото саҥа таһаарбакка ытаан барбыта. Суорҕанын арыйан сиргэ түспүтүгэр көрбүтэ, атаҕа, буута күөх балай этэ. Манныгы эрэ көрүөм диэн кэтэспэтэх ийэ сүрэҕэ хайда сыспыта. Эмиэ, били, хат буолбут түгэнигэр курдук “кимтэн сүбэлэтэбин”, “кэпсиибин дуу, суох дуу” диэн санаалар үүйэ-хаайа туппуттара. Барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолбут кыыс ийэтигэр эрийээри гынан баран, син биир өйдөөбөт, син биир мөҕөр дии санаан, оҕолоро утуйбуттарын кэннэ дьүөгэтигэр эрийэргэ быһаарыммыта. Дьолго, дьүөгэтэ утуйа илигэ. Итиччэлээх алдьархайы истэн баран мас-таас курдук: “Араҕыс! Оҕоҥ куруук ытаан көрсөрүн улахаҥҥа уурбат туох буолбут ийэҕиний?!. Ол аата куруук кырбыыр, атаҕастыыр буоллаҕа. Итинник киһи өссө тугу гынара биллибэт…” — диэн мөҕөр, сүбэлиир былаастаах кытаанах тыллары эппитигэр, хараҕа дьэ аһыллыбыта. Бу сыллар тухары эрин Андрейы курдук күүскэ таптаабатын, куруук Андрейга киниэхэ тэҥнии тутарын дьэ өйдөөбүтэ.

Бу да иннинэ дьиэтигэр хойутаан кэлэр, гарааска массыына оҥосто сырыттым диэн куотунар, иһэрэ-аһыыра элбээбит Анатолийы кытта уһата барбакка, кытаанахтык кэпсэппитэ. Эрэ даҕаны утарса барбатаҕа, таҥаһын хомунан, оҕотун иитэргэ көмөлөһүөх буолан эрэннэрэн, тахсан барбыта. Эппит тылыгар туран, уола үөрэҕин бүтэриэр диэри көмөлөспүтэ.

Арай, оччолорго Андрейга эйигиттэн хат буоллум диэн эппитэ эбитэ буоллар, таптыыр кыыһын, төрүү илик оҕотун хаалларан барыа этэ дуо?..

Лена бу биэс уон сааһыгар лаппа чугааһаан баран биири бэркэ билэр — маҥнайгы, килбик, ыраас тапталгытын хаһан даҕаны сиргэ-буорга тэпсимэҥ, эдэр дьон өйдөспөт түгэннэргитигэр уун-утары олорон быһаарсыҥ, кэпсэтиҥ, санааҕытын этиҥ.

ХААРТЫСКАНЫ ОҤОҺУУ ӨЙ ОҤОРДО.