Олохо ойуун

Олохо ойуун (ойуун диэни арҕаа эҥээр кылгастык ойун дииллэр) Ньурба улууһун Бастакы Бордоҥуттан (Маалыкайтан) түөрт көстөөх сиргэ Күһүт (Кыраһа) түбэтигэр олорбут киһи. Айыы ойууна. Сиэмэх ойууннары кытта, куттанан, дьон мээнэ алтыспат буола сатыыра. Үрүҥ ойуун буолан, Олохо туос ама киһи курдуга, мээнэ көрүүлэнэ, ичээмсийэ сылдьыбата. Олус былыргы киһи буолбатах, 19-с үйэҕэ төрөөбүт,  20-с үйэ ортотугар өлбүт. Дьону албыннаабыт, сүүлүктээн сиэбит сураҕа иһиллибэт.

Сэбиэскэйи ылыммыт, утарбатах. Холкуоска киирбит. Кыаҕа баарынан, дьону кытта тэҥҥэ үлэҕэ сылдьар эбит. Ол эрэн, дьон кистии-саба, кыһалҕаларын быһаартара, көмө көрдүү кистээн кэлэ сылдьар эбиттэр.

Мэкчиргэ Дьөгүөр диэн эбэҥки булчута биирдэ Олохо ойууҥҥа кэлбит.

“Саам тугу да таппат буолан хаалла”, — диэбит. Олохо: “Ууспунан ортоһуорбун эрэ ээ, доҕоор», — диэтэр даҕаны,  32-лээх субуйааҥкыны ылан көрбүт-истибит.  Уоһа көнө курдук үһү. Олохо эппит: “Дьөгүөр,  бу сэпкинэн үнүр Тэрэкээн үрэҕэр үс атахтаах атыыр мородуну ытан ылбыт эбиккин. Онтуҥ кус ойууна эбит. Ол көтөр кырыыһа тиийэн, сааҥ таппат буолбут”. Дьөгүөр олус сөхпүт,  бэркиһээбит: ол туһунан кимиэхэ да кэпсии илигэ үһү. “Оттон, кырдьаҕашкаан,  кыһаллан көрүүй. Иитэр-аһатар көҥдөйүм дии”, — диэн Олохоттон көрдөспүт. Ойуун элиэ куорсуна оноҕостоох чаачар саатын ылан, тиэргэнигэр тахсыбыт. Мэкчиргэ Дьөгүөр батыспыт: “Аташкааным туохха маш шаатын ыллаҕай?” — дии санаабыт.  Арай, күрүө үрдүгэр чаччыгыныар диэҕи чаччыгыныар буолбатах, тураах диэҕи тураахтан кыра, туох эрэ харатыҥы көтөр олорор эбит. Оҥоло диэн көтөр үһү, ону ити эргин олохтоох дьон билбэттэр эбит.  Олохо оҥолону мас саанан туура ытан түһэрбит. Кынатыттан биир куорсуну туура тардан ылбыт.  Оҥоло тумсугар оҕуолаабыт хааны ол куорсунунан сотон ылбыт. Балаҕан иһигэр киирэн, Мэкчиргэ саатын уоһун, элбэрээгин, тулаайаҕын самыаҕын куорсунунан соппут, хаанынан биспит, тугу эрэ иһиллэр-иһиллибэттик ботугураабыт. Онтон:”Тахсан, сыал ытан көрүөххэ”, — диэбит. Сааны сүнньүөхтээх ботуруонунан ииппиттэр. Сэттэ уон хаамыылаах сиргэ тостубут саах күрдьэр  күрдьэҕи чөҥөчөккө өйөннөрөн баран, ытан бурҕаппыттар. Сыалларын баран көрбүттэрэ, буулдьа лаппаакы хаба ортотунан дьөлө сүүрэн ааспыт. Дьөгүөр сүрдээҕин үөрбүт-көппүт, кырдьаҕаска манньатын биэс саарба тириитин биэрбит.

Ол алҕаммыт саата олох хойукка, 1970-ус сылларга диэри, кыҥаабыт сиригэр түһэрэрэ үһү. Онтон биирдэ Дьөгүөр уола  Куола атаһыгар Балыарыйга уларсыбыт,  куобахтыы бараары көрдөспүтүгэр. Тыаҕа  Балыарый акка төргүүлэнэн иһэн, маска олуйа тартаран, саа уоһа өҕүллэн хаалбыт. Онтон ыла ол субуйааҥкы туттуллубакка, хочуоҥкаҕа муннукка турбут. Ону Мэкчиргэттэн атаһа Быдьына Хабырыыс көрдөөн ылан, уоһун эрбээн, обрез курдук кылгатан баран, айа гынан туттан, хас да сыл тайах бөҕөнү бултаабыта үһү. Онтон, дьэбин сиэн, эпчиэскэлиир мээрик буолан,  туһатыттан тахсан, быраҕыллыбыт.

Олохо ойуун  дьиэтигэр олорон эрэн атын сиргэ туох буола турарын курдат кэпсээн биэрэр ураты дьоҕурдаах этэ.

Биирдэ Маалыкайтан боломуочунай   ыһыы хаамыытын билсэ кэлбит. Аара үс улары бултаан тиийбит. Олохолооххо тохтообут.

Олохо ыйыппыт: “Суолгар сэттэ улартан үс улары анаан өлүүлээбитим. Хайастыҥ?”  Ньукулай Уйбаанабыс олус сөхпүт: “Тыый! Убайым биэрбит көтөрдөрүҥ эбит дии!” — диэбит. Икки улары киллэрэн биэрбитин күөстэммиттэр. Биир уларын дьиэтигэр кэһии гынаары хаалларыммыт.

Биирдэ эмэ, киэһэ,  Кыраһа ыалларын оҕолоро балаҕаннарыгар киирэн төгүрүктээн, иһиллээн, кулгаах-харах буолан олордохторуна,  көмүлүөк оһоххо туруору хааламмыт хардаҕастар тыһыргаан умайа турдахтарына, оһоҕун иннигэр олорон эрэ Олохо араас дьиктини кэпсиирэ үһү. Былыргы хоһууттар хорсун сырыыларын, киһини идэһэлэнэр сиэмэх биистэртэн эдэр кыыс мүлчү туттаран куоппутун, кэрэ бэйэлээх  удаҕан Куралай Куо ыһыахха сыһыы муҥунан түөлбэлээх оһуохай таһаарбытын, онтон да атын түбэлтэлэри кэпсиирэ үһү.

«Хойут киһи саҥатын сүһэн ылбыттыы үтүктэр муокас тэрил үөдүйэн, дьон ол сэпкэ араас дьүрүскэни, ырыаны тыаһатан саатыыр буолуохтара. Ити почопуонтан быдан улахан тыастаах тэрил буолуо оҥоробун. Эһиги оҕолоргут оннук тэрили туттуохтара.

Хаһан эрэ кирдээх таҥаскытын хомуот курдук тимир тэрилгэ уган баран, биир-икки омурҕанынан ыраас таҥаһы хостоон ылар буолуоххут. Бэл, ол тэрил сууйар уутун илиигитинэн таһыаххыт суоҕа. Дьэ, оннук аптаах сууйар тэрил баар буолуо.

Ити киинэ диэн хамсыыр хартыынаны көрдөрөллөр дии. Хаһан эрэ дьон аан дойдуну бу эркиҥҥэ көрөн олорор буолуохтара. Ыал аайы оннук баар буолуо. Тоойуом,  Кээтии, эһиэхэ оннук икки истиэнэҕитигэр баар буолуоҕа. Төлөпүөн билигин холкуос бырабылыанньатыгар эрэ баар. Кэнэҕэс төлөпүөн боруобата суох, хармааҥҥа укта сылдьар, ытыс эрэ саҕа буолуоҕа.

Ыраах, ханна эрэ соҕуруу дойдуга сылдьар дьоҥҥутун кытары утарыта көрсөн олорон кэпсэтэр буолуоххут. Бэл, атын дойдуга көспүт аймахтаргытын кытта, хаһан баҕарар кэпсэтиэххит. Сорохтор ол кэмҥэ тиийиэххит. Бу Аана, Кээтии, Сүөкүччэ, Бааска ону барытын көрүөхтэрэ», —  диэбит.

Ити Олохо ойуун оҕолорго кэпсиир кэмэ тыһыынча тоҕус сүүс отутус сыллар бүтүүлэригэр. Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаланыан иннинээҕи кэм.  Ол кэмтэн ыла тоҕус уонча сыл ааста. Таҥас сууйар аптамаат-массыынаны, истиэнэҕэ ыйанан турарын көрөр тэлэбииһэрбитин, утарыта көрсөн олорон кэпсэтэр суотабай төлөпүөммүтүн ол былыргы оҕонньор өтө көрөн кэпсээбитэ олус дьикти.

Олохо өссө ааттаах уус эбитэ үһү. Ордук мас ууһун быһыытынан биллибитэ. Кини оҥорбут остуоллара, олоппосторо билиҥҥэ дылы Мэгэдьэк түбэтин (Малдьаҕар,  Маалыкай, Хатыы) нэһилиэктэрин ыалларыгар бааллар. Тупсаҕай көстүүлээх, бөҕө оҥоһуулаах тэриллэр үгүс ыал ымыылаах мала буолан сылдьаллар.

Олохо ойуун абын-хомуһунун, эмтиир ньымаларын, биирдиилээн дьоҥҥо дьылҕаларын өтө көрөн кэпсээбитин хомуйан суруйар киһи  норуотун устуоруйатын сэргиир дьоҥҥо бэрт кэрэхсэбиллээх кинигэ буолуо этэ.

Максим Ксенофонтов