Орто Халыма талба талааннааҕа Айсура дьоро киэһэтэ

Быйыл 140 сылын туолар В.Г. Белинскэй аатынан кыраайы үөрэтэр ааҕар дьиэҕэ  «Айар кут» хоһоонньуттарын уонна кэпсээнньиттэрин эрэгийиэннээҕи  сойууһун чилиэнэ,  ыраах хоту дойдуттан кэлэ сылдьар, төрөөбүт тылын ылбаҕайдык ыпсаран хоһуйар Татьяна Гаврильевна Колесова-Айсура айар үлэтин билиһиннэрэр долгутуулаах  «Саха буолан сандаарыах» дьоро киэһэтэ «Талба талаан» бырайыак чэрчитинэн тохсунньу 16 күнүгэр  буолан ааста. 

Дьүкээбил суһумнаах төрөөбүт дойдум Орто Халыма айар эйгэтигэр биир биллэр-көстөр суоллаах, олус убаастыыр Далбарбыт Татьяна Гаврильевна — түөрт дьоһуннаах оҕо күн-күбэй ийэтэ, түөрт чээн сиэн, биир хос сиэнчээн эйэҕэс эбээтэ.  Бииргэ төрөөбүт балта Анна Алексеевна Федорова уонна күтүөтүн эдьиийэ Мария Иннокентьевна бүгүҥҥү тэрийээччилэри, ыалдьыттары аныгылыы фуршет бэлэмнээн айах туттулар. Бибилэтиэкэ үлэһитэ Марина Ионовна маҥнай ааҕар дьиэ 1866 сыллаахха тэриллиэҕиттэн саҕалаан, кыайыыларын, муодулунай систиэмэнэн үгүс сонун, сэргэх бырайыактарынан үлэлииллэрин кэпсээтэ. Кырдьык да, бу улахан ааҕар дьиэ истиин-тастыын сахалыы тыыннаах, киһи эрэ сэргиэх олус тупсаҕай оҥоһуулаах. Биир оннук улуустарынан анаан сырдатыллыбыт кинигэлэрдээх хоско Айсура айар кут абылаҥар куустарбыт үлэтин сырдатар  хаартыскалардаах буклеттар, экраҥҥа биир куттаах сойууһун тэҥҥэ бодоруһар доҕотторун олохторуттан хаартыска-слайдынан тупсарыллыбыта интэриэһи сонно тарта.

Дойдум Далбарын Татьяна Колесова-Айсура айар биэчэрин аймах быраата Василий Татаринов-Хоту Уолан эдэрдии эрчимнээх, аныгылыы ырыанан тэтимнээхтик ыллаан аста. Ону кытта саала иһэ үҥкүүлээн битийдэ.

«Айар кут» сойуус бэрэссэдээтэлэ,  «Талба талаан» барыл салайааччыта Зоя Никандровна Данилова-Кэкэрдэ Айсураҕа анаан истиҥ-иһирэх тыллаах эҕэрдэтин кытта сойуус чилиэннэрэ «Саха буолан сандаарыах» диэн ааптар айымньыларын дорҕоонноохтук ааҕан долгуттулар. Эмиэ бу сойуус чилиэнэ, бэйэтэ айар эйгэҕэ туспа суоллаах Эльвира Семенова-Сэргэ кыыһа Тускулаана уонна үөлээннээҕим, уһун айан суоппара Ефим Аркадьев дуэттэрэ дьону сэргэхситэн, Айсура тылыгар, Валентина Яковлева-Чэлгийээнэ дьүрүскэнигэр «Көҥүллээ дуу, тапталым» ырыаҕа вальс үҥкүү абылаҥар уйдаран ыллыбыт. Зоя Никандровна бэйэтин аатыттан «Талба талаан» бэчээттээх дьоһун бэлиэни  дохсун ытыс тыаһыгар туттарда. Кэкэрдэ кэрэ куолаһа, алҕас сыыһа тыыннахха курустаал тааһыныы алдьаныа диэбиттии, атын эйгэҕэ куустаран ылларда.

Хоһоон ырыа буолан көтүүтэ хоһоонньукка үрдүк дьол! СӨ култууратын туйгуна, Саха сирин мелодистарын сойууһун чилиэнэ, мелодист, ырыаһыт (хомойуох иһин, билигин биһиги кэккэбитигэр суох) олус талааннаах, ураты куоластаах Константин Мохначевскай Айсура тылыгар «Билинии» хоһоонун кэргэнигэр Степанида Николаевна Иванова-Санаараҕа анаан матыыптаабытын видеоклипка көрөн, бу баардыы истиҥник да иһиллэр куолаһыгар саалаҕа олорор дьон уйадыйан, эмиэ да тэҥҥэ үөрэн ахтан-санаан ыллыбыт. Айсура талааннаах доҕотторугар айбыт хоһооно дьүрүлүнэн ситэриллэн, кэрэкэ да ырыа буолбут эбит! Санаара кэргэнин, тапталлаах Костятын туһунан, Айсуралыын хайдах курдук ыкса доҕордууларын, ханнык  да ыарахан кэмҥэ өрүү бииргэлэрин туһунан  киэҥник, өрө көтөҕүллэн туран сырдатта. Улахан ыарыыны кыайбыт, олох охсууларыгар бэриммэт, кытаанах санаалаах Санаара  дьүөгэтин Айсура  уонна бэйэтэ айбыт хоһооннорун эрэллээх, күүстээх куолаһынан ааҕан, бу дьоро киэһэ тэрээһинигэр тэҥҥэ сүүрбүтүн кэпсээн сөхтөрдө. Икки дьүөгэ маннык кэрэ сыһыаннарын истэ олорон киһи сөҕөр, үөрэр, манньыйар, долгуйар.

Бу дьоро киэһэни көрүөхтэн кэрэ, кырасыабай бэйэлээх, истиэхтэн ураты лыҥкыр, ыраас куоластаах  ырыаһыт Марианна Федотова-Намыына кэлэн,  Айсура хоһоонноругар, бэйэтин дьүрүскэнигэр хас да ырыатын ыллаан үөртэ.

Маны таһынан Татьяна Гаврильевналыын бииргэ үлэлээбит Нина Гаврильевна Петрова, хоһоон хонуутугар бииргэ алтыспыт Зоя Лукинична Санникова-Үчүгэй бэйэлэрин истиҥ ахтыыларын оҥордулар, бэлэхтэрин туттардылар. Үөһээ Дьааҥыттан төрүттээх, «Хоту хоһоонньуттар» түмсүүлэрин салайааччыта, хоһоонньут Петр Ефимов Хаҥаластан айаннаан кэлэн,  бэйэтэ айбыт хоһоонноруттан аахта, алгыс тыллары анаата уонна Айсураҕа кинигэтин бэлэх уунна.

Орто Халыма Ойуһардааҕыттан төрүттээх, дьон сүрэҕин уулларбыт, дууһатын аймаабыт ыллам ырыаһыт Люция Ивановна Бандерова-Айыллаана бүгүн дьүкээбил суһумун санатан, хомуска оонньоон дьүрүһүттэ, ол доҕуһуолугар олорсон дьолго тиксэрэр кыталык кыыл хамсаныытын үтүктэммин,  биир дойдулаахтарбытыныын  биир тыыҥҥа буолан ыллыбыт. Айыллаана Айсуралыын биир түөлбэҕэ, биир оскуолаҕа үөрэммиттэр эбит. Бу истиҥ ахтыһыыга үөрүү-күлсүү, сыллаһыы, хаадьылаһыы да баар буолла. Миигин айар эйгэҕэ үксүн үҥкүүһүппүнэн билинэллэр, сэҥээрэллэр. Онтон бүгүн бэйэм «Дьахтар дьоло» хоһооммун Татьяна Гаврильевна олоҕор дьүөрэлээн аахтым.

Бүтэһигэр Татьяна Гаврильевна Колесова Орто Халыма улууһун Арҕахтааҕар тохсус, онус кылааска бииргэ үөрэммит, билигин да орой мэник оҕолору санатар олус иллээх-эйэлээх доҕотторо  саалаҕа  олорооччулары барыбытын ол сыллар тэтимигэр киллэрэн, көхтөөхтүк, көрдөөхтүк ахтыһан күллэрдилэр. Өрөспүүбүлүкэҕэ да суох чахчыны кэпсээн соһуттулар. Ол Айсура бииргэ үөрэммит кылааһа уон кыыс, уон уол бары уон паара буолан,  алаһа дьиэ тэриммиттэрин туһунан! Дьэ, сөҕүү! Оннук иллээх-эйэлээх кылаас баар дуо? Биһиги эмиэ дьоллоох олохтон тэҥҥэ үөрдүбүт!

Түмүктүүр тыл Татьяна Гаврильевна-Айсураҕа бэрилиннэ. Айсура долгуйан туран,  бүгүн хайаан да ыраах сылдьар саллаат оҕолорбутун ахтыахха диэн, ыраах сылдьар сахабыт саллааттарын,  эйэлээх олох иннигэр бэйэлэрин олохторун толук биэрбиттэри чуумпуран-иһийэн,  мүнүүтэ устата саҥата суох туран ахтан-санаан аастыбыт. Бу иэдээн Татьяна Гаврильевна дьиэ кэргэнин тумнубатаҕа. Икки киһи сүтүктээх амырыын аһыылаах…

Ийэлэр, эбэлэр, кэргэттэр харахтарын уутунан бөтө биэрэр, өйгө баппат быһыы сотору кэминэн суох буоллун! Бары биир киһилии «Суох буоллун сэрии!» ырыанан или-эйэни чугаһаттахпыт, халлааҥҥа эйэ холуубун суостаах сэриини туора сотон  көтүттэхпит буоллун! Ааптар этэринии,  Саха буолан сандаарыах!

Хоту дойду далбара, хомоҕой, хоһуун тыллаах  хоһоонньут Татьяна Гаврильевна Колесова-Айсура айар биэчэрин тэрийэн, салайан иилээн-саҕалаан ыыппыт СӨ үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун Кэмпэндээйи бөһүөлэгин бочуоттаах олохтооҕо, хоһоонньут дьүөгэбитигэр  Олимпиада Спиридоноваҕа  мааны махталбытын тириэрдэбит!

Оттон маннык дьоһун, дьоллоох кэрэ киэһэни, өр буолан көрсүһэр доҕотторбутун түмпүт биир дойдулааҕым айар алыптаах талааннаах Татьяна Гаврильевна Колесова-Айсураҕа бары кэлбит дьон аатыттан сүһүөхпэр сүгүрүйэн сахалыы мааны махтал этэбин!

Күндү Айсура, аймах билэ дьонноро уонна  бииргэ бодоруһар  хоһоон хонуутугар доҕотторум, бүгүҥҥү ыҥырыылаах ыалдьыттар, ааҕар дьиэбит үлэһиттэрэ! Бука бары чөл туруктаах буолуҥ, үлэҕитигэр үрдүк дабайыылары, тус олоххутугар дьолу-соргуну!

 Мария БЕРЕЖНОВА-ТУПСУУНА БАЙДЫ