СҮБЭҺИТ: Харчыны мунньунуохха сөп дуо?

Өскөтүн эн сатаан харчыны туттубат буоллаххына, төһө да үрдүк дохуот баай-талым олоҕу кэрэһилээбэт диэн экэнэмиистэр бэлиэтииллэр. Харчыны сатаан туттуу диэн тугуй? Харыстаан туттуу, кэччэйии, мунньунуу дуо? Сбербаан дааннайынан, Арассыыйа олохтооҕун 43%-на хамнастан хамнаска эрэ диэри тиийинэн олорор эбит. Оттон сүрүн төрүөтэ – харчыны сатаан туттубат буолуу диэн ыйбыттар эспиэрдэр.

Сыыһа туттабын дуо?

Харчыны сатаан туттуу ньымата сатабылга сытар диэн бэлиэтииллэр. Ол курдук, сорох дьон күннээҕинэн олорор. Аахсыбыт хамнаһын барытын сөбүлүүр дьарыгар, малыгар-салыгар барыыр. Ый бүтүүтэ кини иэскэ киирэн ороскуотурар. Сорох дьон харчыларын аһары харыстыыллар. Бэйэлэригэр тугу даҕаны атыыласпаттар, ымсыырбыттарын ылбаттар, ол эрээри харчылара син биир тиийбэт.

Оттон сорохтор харчыларын сөпкө туһанан элбэҕи ситиһэллэр. Хайдах? Билигин социальнай ситим сайдыбыт кэмигэр үгүс блогердар, экэнэмиистэр дьону харчыны сатаан туттарга үөрэтэр буоллулар. Ол эрээри бу эйиэхэ наада дуо? Бэйэҕэр туох наадатын билбэт буоллаххына, ханнык да блогер көмөлөһөрө саарбах. Эспиэрдэр сүбэлииллэринэн, ыйдааҕы дохуоккуттан төлөбүрдэргин көҕүрэтиэхтээх эбиккин. Ипотека, кыбартыыра төлөбүрэ, ол-бу усунуос о.д.а. Ол кэннэ саамай сүрүнэ – ыйдааҕы аһылыккар төһө харчы барарын суоттаныахтаах эбиккин. Дохуота кыра киһи кууһунан атыылыыр маҕаһыыннартан арыый удамыр сыанаҕа аһын-үөлүн биирдэ ылан хааччыныахтаах. Күн ахсын бородуукта маҕаһыыныгар сылдьар киһи төһө харчыны маркеттарга бараабытын сатаан суоттаамыан сөп. Ол түмүгэр, ый бүтүүтэ сиэбиҥ кураанахтаммытыттан соһуйуоххун эрэ сөп. Онтон аһылык кэнниттэн сынньалаҥҥар. Ол эрэ кэннэ былаана суох ороскуокка уурунуохха сөп.

Ипотека – хабала

Ипотеката суох дьон билигин суоҕун кэриэтэ. Үгүс дьон ылар ипотекаларын бырыһыанын суоттаабакка, дьиэ атыыласпыт үөрүүлэригэр үрдүк бырыһыаны бааҥҥа төлүүллэр. Оттон аҕыйах кэм устата кургун ыга бааннаххына,  кыра эмит мунньунуу харчылаах буоллаххына, ипотека ылбыт бастакы үс сылгар бырыһыан көҕүрэтиитигэр кыһаныахтаах эбиккин. Ол курдук, ипотека ыйдааҕы төлөбүрүн буолбакка, кини уопсай төлөнүллэр сылын көҕүрэтии улахан суолталааҕын бэлиэтииллэр эспиэрдэр. Төһөнөн үрдүк бырыһыаннаах кирэдьииккэ киирэҕин, соччонон бааҥҥа босхо биэрэр сууммаҥ үрдээн тахсарын умнума. Ол эрээри, дьиэ куортамнаан олоруу өссө уустугун этэллэр бааннар. Киирбит дохуотуҥ барыта курдат ааһа турар. Оттон ипотека бырыһыанын бэйэҥ көҕүрэтэр кыахтааххын.

Харчы мунньуохха сөп дуо?

Сатаан харчытын туттубат киһи эрэстэрээнниир, киинэҕэ, кэнсиэргэ хото сылдьар. Ону сэргэ ымсыырбыт таҥаһын-сабын барытын атыылаһар. Онон, бастатан туран, атыылаһыах иннинэ толкуйдуохтааххын, бу таҥас-сап чахчы эйиэхэ наада дуо диэн. Кэтэр сонуҥ, бэргэһэҥ суох буоллаҕына, атыылаһарыҥ чахчы. Оттон баары үрдүнэн хос ылар буоллаххына, эн  маҕаһыыны байытаҕыҥ. Ый ахсын ылбыт дохуоккуттан 20%  хайаан да уурунуохтаах эбиккин. Ол эрээри үгүс киһи харчытын сатаан тиэрдибэт. Оҕолордоох дьон оскуолаҕа, уһуйааҥҥа, оҕо дьарыгар хайаан да туспа анаан ууруохтаахтар. Оттон үбүлүөйдэр, сыбаайбалар, төрөөбүт күннэр барыта былаана суох ороскуокка ааҕыллаллар дииллэр экэнэмиистэр. Оччотугар олоххо буолар үөрүүлээх тэрээһиннэргэ сылдьыбаппыт дуо? Эспиэрдэр этэллэринэн, харчыҥ бүппүт, ол эрээри ый ахсын хамнаскыттан уурбут уурунууҥ эрэ баар да буоллаҕына, эн тээрэһиҥҥэ бу харчыгын алдьатыа суохтаах эбиккин. Былаана суох бырааһынньык буолар түгэнигэр, хамнаска диэри иэс ылыаххын сөп. Ол эрээри, кырыымчык харчылаах киһи кэлэр ыйга тугу былааннаабытыттан аккаастаныан сөп эбит. Киирэр дохуоту сатаан хонтуруоллаабат буолууттан матайдааһын уонна сыала суох туттуу саҕаланар.

Харчыны сатаан суоттааһын

Харчыны сатаан суоттааһыны «финансовая грамотность» диэн ааттыыллар. Бэйэ дохуотун, ороскуотун сатаан хонтуруоллуур киһи хаһан да хамнастан хамнаска диэри олорбот. Харчыга чэпчэкитик сыһыаннаһыыттан сыыһалар-халтылар оҥоһуллаллар. Хамнастан 10-20% уурунуу —  бу улахан малы-салы эрэ атыылаһарга буолбакка, үп-харчы өттүнэн көҥүл буоларга көмөлөһөр. Хас биирдии киһи тус сыаллаах-соруктаах олорор. Ким эрэ кырдьар сааһыгар уурунар, ким эрэ саҥа массыына, дьиэ-уот кэҥэттэригэр мунньунар. Сыала-соруга суох киһи харчытын күннээҕигэ бараан, матайдаан бүтэрэр. Олох биирдэ бэриллэр диэн быһымах санаа улахан иэскэ киириигэ төрүөт буолуон сөп.

Кирэдьиит каартата төһө барыстааҕый?

Билигин хас баан барыта дьоҥҥо бырыһыана суох кирэдьиит  каартатын үҥүлүтэ сатыыр. Улахан кыһалҕа тирээтэҕинэ каарта абыраллаах курдук. Ол эрээри, улахан суумаҕа иэскэ киирии кэлэр ыйдардааҕы бүддьүөккүн алдьатыан сөп. Холобур, эйиэхэ 300 тыһ. солкуобайдаах каартанан талбыт омук сиринэн айанныыгын. Түөрт ый устата бу харчыгын төлөөн бүтэриэххин наада. Ол түмүгэр уон хонуктаах сынньалаҥ иһин түөрт-биэс ый устата кургун ыга баанаҕын. Бүддьүөт алдьанара дьиэ кэргэҥҥэ улаханнык охсор. Онон, кирэдьиит каартатын төһө сууманы ыарыыта суох төлүүргүнэн эрэ туһаныахтаах эбиккин.

Быстах ороскуоттар эмиэ сииллэр

Күн ахсын сыаналаах кофены иһэн, табах тардан бүддьүөккэ хоромньу оҥоруу туһунан удумаҕалаппат киһи үгүс. Күн ахсын атыылаһыллар табах уонна кофе сыанатын сыл аҥаарыгар суоттаатахха, ботуччу суума тахсан кэлэр. Оттон бу харчыны эн уурунуоххун да сөп этэ. Билигин маркетологтар дьон харчытын сиир туһуттан  реклама өҥөтүн хото туһаналлар. Настырыанньаны көтөҕүү, престиһи үрдэтии диэн араас албаһынан табаардарын ыытарга дьулуһаллар. Ол эрээри бэйэҥ дохуоккун маркетологтар угаайыларыгар киирэн биэрбэккэ туһанарга үөрэниэхтээххин. Ол курдук, бастатан туран, харчыга сыһыаны уларытан, киирбит дохуоккун уонна ороскуоккун учуоттууртан саҕалыаххын наада.

Ороскуоту хайдах аҕыйатабыт?

Биир ый устата тус хамнаскын, тастан киирэр кыра да буоллаҕына дохуоккун барытын туспа тэтэрээккэ суруна сырыт. Тэтэрээт атын лииһигэр төлөнүөхтээх ороскуоккун сурунаҕын. Ый бүтүүтэ харчыны хайдах туттубуккун, туох наадалаахха ыыппыккын суоттанан көрөн баран анаалыстанаҕыҥ.  Ол эрээри, сөбүлүүр сынньалаҥҥар, дьарыккар харчыгын харыстаан санааҥ эрэ түһүөн сөп. Онон дохуотуҥ 15% сынньалаҥҥа уурунуоххун сөп. Билигин дьон үксэ мунньуллар харчылаах страховка оҥотторон бэйэтин доруобуйатыгар кыһанар буолбут. Маннык уурунуу көрүҥэ аныгы кэмҥэ олус туһалаах. Ордук оҕо оскуоланы бүтэриитигэр маннык уурунуу тирэх буолан көмөлөһүөн  сөбүн бэлиэтииллэр. Ыйдааҕы  ороскуоккун суоттанан көрдөххүнэ, ороскуотуҥ  дохуотуҥ 70% ылар  буоллаҕына, эспиэрдэр сүбэлииллэринэн,  эбии дохуот булунар туһунан толкуйдуоххун сөп.