Педагогическай каадыры түөрт өттүттэн көрүү

Үөрэх үлэһиттэрин тохсунньутааҕы мунньаҕар өрөспүүбүлүкэҕэ педагогическай каадыр боппуруоһун быһаарыыга түөрт тус-туспа тиэмэлээх блоктан турар «Кадровая экосистема образования Якутии: создаем вместе» кэпсэтии  сүрүн түһүлгэтэ тэрилиннэ.

Кэпсэтиини үөрэх уонна билим миниистирин бастакы солбуйааччы Михаил Присяжнай иилээн-саҕалаан ыытта.

Улуус үөрэҕин тэрилтэлэрин педагогтарынан хааччыйыыга туох үлэ ыытылларын Чурапчы улууһун баһылыга Степан Саргыдаев, Сунтаар улууһун баһылыга Анатолий Григорьев, Кэбээйи улууһун үөрэҕин управлениетын начаалынньыга Ирина Неустроева кэпсээтилэр.

Степан Саргыдаев иһитиннэрбитинэн, Чурапчы улууһа педагогическай каадырынан туолан олорор, ол эрээри,  физика, устуоруйа, математика, нуучча тылын, литэрэтиирэтин учууталларыгар син биир наадыйалларын ыйар. Эдэр исписэлиистэр бигэ туруктаах буолалларыгар уонна таһаарыылаахтык үлэлииллэригэр олорор усулуобуйаларын тупсарыы улахан оруоллаах. Өйөбүл биир сүрүн миэрэтинэн педагогическай үлэһиттэри олорор дьиэнэн хааччыйыы бырагыраамата буолар. Чурапчылар тустаах боппуруоһу быһаарбыттар, бары нэһилиэнньэлээх пууннарга эдэр педагогтарга дьиэ көрүллэрин эттэ.

Үөрэх аныгы систиэмэтигэр тус сыаллаах үөрэтии улахан суолталаах, Чурапчы улууһа материальнай өйөбүллээх 5 квотаны көрөр. Кэлиҥҥи үс сылга 12 устудьуону кытта сөбүлэҥ түһэрсибиттэр.

“Төһө даҕаны миэрэ ылыннарбыт, бары эйгэҕэ кэриэтэ каадырга дэписиит баар. Эдэр исписэлиистэри тыа улуустарыгар сыһыарарга кэлимсэ үлэ ыытыллара ирдэнэр: материальнай өйөбүл, олорор усулуобуйаларын тупсарыы, оскуолаларга идэҕэ эрдэттэн туһаайар үлэни сөпкө тэрийии, үөрэхтэрин бүтэрэн баран төннөн кэлэллэрин туһугар орто, үрдүк үөрэххэ үлэни салгыы ыытыы” – диэн бэлиэтээтэ.

Анатолий Григорьев иһитиннэрбитинэн, Сунтаар улууһугар 56 үөрэх тэрилтэтэ баар, онно 1145 педагог үлэлиир, итинтэн 595 учуутал. Сыллата 33 вакансия арылларын, математика, физика, химия, биология учууталлара тиийбэттэрин ыйар. “Тустаах кыһалҕаны быһаарарга  үөрэх министиэристибэтин кытта бииргэ үлэни ыытабыт. Үһүс сылын 2 оскуолаҕа психология-педагогика кылаастара аһыллан үлэлииллэр, 34 оҕо үөрэнэр. Эһиил өссө икки оскуолаҕа, ону тэҥэ, Сунтаардааҕы технологическай кэллиэскэ Бүлүү педагогическай кэллиэһин салаатын арыйар былааннаахпыт. Былырыын педагогическай хайысхаҕа 37 оҕо үөрэххэ киирбитэ.

Химия уонна физика биридимиэттэригэр учуутал тиийбэт кыһалҕатын “Ситимнээх учуутал” бырайыагынан хааччыйабыт, тустаах бырайыакка икки оскуола кыттар. “Земскэй учуутал” федеральнай бырагыраамаҕа көхтөөхүк кыттабыт эрээри, лимит кыра. Тус сыаллаах миэстэҕэ 4 устудьуон үөрэнэр. Биһиэхэ үлэлии кэлэр учууталлар дьиэ куортамнаһан олороллоругар төлөбүрүн аҥаарын улуус бүддьүөтүттэн уйунабыт” – диэн кэпсээтэ.

Кэбээйи улууһун 17 оскуолатыгар, 14 уһуйааныгар, 1 эбии үөрэхтээһин тэрилтэтигэр 515 педагог үлэлиир. “Ханнык баҕарар улууска курдук биһиэхэ эмиэ каадырынан хааччыллыы кыһалҕата турар. Күн бүгүн 11 вакансия аһаҕас, итинтэн 7-тэ оскуолаҕа. Нуучча тылын, литэрэтиирэтин, математика, физика, информатика, устуоруйа, физкултуура учууталлара тиийбэттэр.

Эдэр исписэлиистэр суохтара биллэр, холобур, былырыын үөрэх тэрилтэлэригэр 5 эрэ үрдүк, орто үөрэҕи бүтэрбит дьон тиийбитэ. Кистэл буолбатах, күһүн ахсын аһаҕас вакансиялары учууталларга эбии сүктэрэн быһааран олоробут. Онон учууталлар ноҕоруускалара олус улахан. Сунтаар улууһун баһылыга эппитин курдук, орто хамнас 40-45 чаастаах ноҕоруускаттан көрүллэр. Биһиги орто хамнас 18 чааһынан эбэтэр саатар 27 чаастан төлөнүөн баҕарабыт.

“Земскэй учуутал” бырагыраамаҕа көхтөөхтүк кыттабыт. Күн бүгүн тустаах бырагырааманан Сэбээн Күөл, Сииттэ, Куокуй оскуолатыгар учууталлар тиийэн үлэлии сылдьаллар, быйыл 2 квота тыырылынна. “Олорор дьиэнэн хааччыйыы” бырагыраама үчүгэйдик үлэлиир. Бу бырагырааманан Тыайа, Кальвица, Сэбээн Күөл оскуолаларыгар учууталлар үлэлии сылдьаллар.

Үөрэхтэрин бүтэрдэхтэринэ эдэр исписэлиистэр үлэлиир сирдэригэр диэри айаннарын төлөбүрүн уйунабыт, 10 тыһ. солк. эбии төлөбүрү уонна дьиэ куортамнаһалларыгар 8 тыһ. солк. көрөбүт эрээри, бу миэрэ син биир кыра.

Үөрэх, мэдиссиинэ үлэһиттэригэр ипотека бырагыраамата үлэлиир гынан баран, дьиэлэрин сүрүннээн куоракка ылаллар. Ипотеканы чааһынай дьиэни туттарга биэрэллэрэ буоллар, учууталларбыт куоракка барбакка, тыа сиригэр үлэлии хаалыах этилэр” – диэн Кэбээйи улууһун үөрэҕин управлениетын начаалынньыга Ирина Неустроева санаатын эттэ.

Иккис блокка педагогическай идэлэргэ үөрэнэр устудьуоннар кытыннылар. Благовещенскайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет физикаҕа-математикаҕа үөрэхтээһинин уонна технологияҕа бакылтыатын 3-с  кууруһун устудьуона Ника Майкова педагог идэтигэр айана 10-с педагогическай кылааска киириэҕиттэн саҕаламмыт. “Оҕолору кытта олус үчүгэйдик тапсарбын билбитим, сөбүлээбитим. Ону сэргэ, университекка ыытыллар тэрээһиннэргэ сылдьан педагог идэтин талбыт устудьуоннары кытта элбэхтик алтыһарбыт, кэпсэтэрбит, хайдах үөрэнэллэрин кэпсииллэрэ. Ити түмүгүнэн педагог идэтин талар эбиппит диэн быһаарынан Благовещенскайдааҕы педагогическай университекка киирбитим. Сыыйа “Искра” этэрээт кэккэтин хаҥатан, бэйэм курдук педагогическай кылааһы бүтэрбит, оҕону кытта үлэлииргэ улахан баҕалаах устудьуоннары кытта билсибитим. Уһук Илин устун сылдьан педагогическай кылаастар оҕолорун кытта көрсөбүт, тэрээһиннэри ыытабыт. Билигин үрдүк үөрэх иннинээҕи кииҥҥэ репетиторынан үлэлиибин. Педагогическай үлэм саҕаланна” – диэн санаатын үллэстэр.

Горнай улууһун гимназиятын физикаҕа учуутала, “Сыл учуутала” күөн күрэс өрөспүүбүлүкэтээҕи түһүмэҕин муҥутуур кыайыылааҕа Иван Дьяконов: “Аҕыйах кэм анараа өттүгэр кэлэр кэм туһунан этэрбит номнуо бүгүн буола турар, оҥоһуу өй тиэкис, муусука суруйар, хартыына уруһуйдуур, сорудах суоттуур, ыйытыыга хоруйдуур уонна ону хас сырыы ахсын тупсаран, түргэтэтэн иһэр. Билиини иҥэрии күрэстэһиитигэр биһиги, учууталлар оҥоһуу өйгө хотторорбутун билиниэх тустаахпыт… Оччоҕо оҕону хайдах үөрэтиэхтээхпитий? Туохха үөрэтэбит? Аныгы учуутал хайдах буолуохтааҕый? Көннөрү иһитиннэриини эрэ тириэрдэр учуутал аны ирдэммэт. Кини куһаҕан диэн буолбатах, билиини аны атын көрүҥүнэн ылаллар. Хас биирдии үөрэнээччи сиэбигэр “Отличник” тэриллээх, ол өрүү сөпкө хоруйдуур уонна хаһан даҕаны сыыспатын кэриэтэ. Бу түгэҥҥэ учуутал идэтин сүрүн соруга тахсан кэлэр. Мин санаабар, бу сыыппара, ноҕорууска, отчуот буолбатах. Бу – “Не потерять человека в ребенке и учителя в себе” өйдөбүл. Гуманнай педагогика бириинсибэ манна көстөр. В.А.Сухомлинскай идиэйэтэ уонна норуот учуутала М.А.Алексеев уопута манна көстөр. Өскөтүн оҥоһуу өй бэлэм хоруйу булан биэрэр буоллаҕына, биһиги сорукпут – оҕону ыйытыы биэрэргэ үөрэтии. Өскөтүн нейросеть улахан дааннайдары анаалыстыыр кыахтаах буоллаҕына, биһиги оҕолор толкуйдуур кыахтарын сайыннарыахтаахпыт, атын дьону аһынарга, өйдүүргэ, эппиэтинэстээх буоларга үөрэтиэхтээхпит. Эмоциальнай интеллегы, майгыны-сигилини, бииргэ үлэлэһэр, саарбахтыыр, сыыһар, толкуйдуур кыаҕы уустук даҕаны алгортимынан сотуллубат. Онон учуутал оруола намтаабат, төттөрүтүн дириҥээн, уустугуран иһэр. Бүгүҥҥү учуутал иһитиннэриини тириэрдээччи буолбатах, итэҕэл, ыллыктаах өй, оҕо хайдах баарынан сылдьарыттан куттаммат эйгэтин тэрийээччи. Ханнык даҕаны оҥоһуу өй, нейросеть, үрдүк технологиялар ити курдук эйгэни тэрийэр кыахтара суох” – диэн аныгы кэм учуутала хайдах буолуохтааҕын, оҕо болҕомтотун хайдах тардар туһунан бэйэтин көрүүлэриттэн үллэһиннэ.