Сааскы халаан куттала суох ааһыытын дьүүллэстилэр

2026 сылга мууһу кэбирэтэр үлэлэргэ федеральнай бүддьүөттэн уопсайа 69,057 мөл. солкуобай көрүллэрэ былааннанар. Онтон 16,767 мөл. солкуобайа Алдан, Амма, Ньүүйэ уонна Токко өрүстэргэ мууһу кэбирэтэр үлэлэргэ барыаҕа. «Ленарегионводхоз» филиалыгар Өлүөнэ, Бүлүү уонна Халыма өрүстэргэ мууһу кэбирэтэр үлэлэргэ  52,290 мөл. солкуобай көрүллүбүт.

Бүгүн Дьокуускайга Өлүөнэ тардыытынааҕы уу салалтатыгар научнай-техническэй сэбиэт мунньаҕа буолан ааста. Мунньах сүрүн соругунан Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр күн-дьыл туругунан халаан уутун сэрэтэр үлэни  ырытыы, дьүүллэһии буолла.

Мунньах саҕаланыытыгар «Центррегионводхоз» федеральнай судаарыстыбаннай тэрилтэ “Ленарегионводхоз” филиалын дириэктэрэ Александр Аржаков Өлүөнэ, Бүлүү уонна Халыма өрүстэргэ  мууһу кэбирэтии үлэлэрин былаанын билиһиннэрдэ.

Филиал быйыл Өлүөнэ, Бүлүү уонна Халыма өрүстэргэ 9 муниципальнай улуус сиригэр-уотугар халаан уутун сэрэтэр үлэни ыытахтаах. Уопсайа 59 харыы тахсар кутталлаах учаастагар мууһу кэбирэтиэхтэрэ: 52 учаастакка 646 га мууһу хараардыы, 7 учаастакка 41 км мууһу эрбээһин ыытыллыа. Онуоха 52 мөл. 289 тыһ. солкуобай федеральнай үп көрүллүбүт. Быйыл өссө эбии  Өлүөхүмэ, Нам, Орто Халыма уонна Ньурба (Сата-Арыыта арыы аттыгар) улуустарыгар эбии учаастактарга мууһу кэбирэтии үлэтин ыытыыга бырайыактыыр докумуон оҥоһуллубут. Бу үлэлэр 2023-2024 сыллардааҕы халаан түмүктэригэр уонна чинчийиилэргэ олоҕуран оҥоһуллубуттар. Манна Өлүөнэ муостата тутулла турар сирин учаастагар, арыый үөһэнэн, өрүс синньиир сиринэн эмиэ кэбирэтии үлэтин ыытыы былааннанар.

Күнү-дьылы кэтээн көрөр сулууспа начаалынньыгын солбуйааччы  Вячеслав Шехиров өрүстэр билиҥҥи туруктарын билиһиннэрдэ. Кини иһитиннэрбитинэн, Саха сирин өрүстэригэр муус халыҥа үгүс сиргэ нуорматтан 5-45 см чараас, ол эрээри Өлүөнэ, Бүлүү, Адыаччы уонна Халыма сорох учаастактарыгар муус нуорматтан 5-35 см халыҥ буолуон сөп. Ол эрээри сөптөөх быһаарыыны оҥорор билгэлээһини оҥоро иликтэр, ол кулун тутар ортото тахсааччы. Мунньах кыттыылаахтара быйыл кыһыҥҥы муус халыҥын, хаар уутун саппааһын ырыттылар. Чинчийии көрдөрбүтүнэн, Өлүөнэ өрүс алын өттүгэр уонна хотугулуу-илин өрүстэр тардыыларыгар хаар уутун саппааһа нуорматтан таһыччы элбэх. Онтон Саха сирин киин улуустарыгар, Алдан, Бүлүү уонна Анаабыр тардыыларыгар хаар нуорматтан аҕыйах. Кини этэринэн, өссө даҕаны балтараа ый курдук бириэмэ баар, онуоха диэри сөҥүү хайдах түһэринэн, сөптөөх билгэлээһин оҥоһуллуоҕа.

Экология министиэристибэтин ууга сыһыаннаһыы департаменын салайааччыта Анисия Игнатьева Алдан, Амма, Токко уонна Ньүүйэ өрүстэргэ 9 улууска 33 харыы тахсыан сөптөөх кутталлаах сиргэ 213 га мууһу хараардыы үлэтэ былааннанарын кэпсээтэ. 2026 сылга бу сыалга 16,8 мөл. солкуобай көрүллүбүт. Олунньу саҕаланыытыгар кэбирэтии үлэтин толорууга аһаҕас куонкурустар биллэриллиэхтэрэ. Ол курдук Алдан өрүскэ 17 учаастакка (103 га), Амма өрүскэ 11 учаастакка (94 га), Ньүүйэ өрүскэ 4 учаастакка (8 га), Токко өрүскэ 1 учаастакка (8 га) мууһу кэбирэтии үүлэлэрэ барыахтара.

Биллэрин курдук, саас аайы халаанныыр улуустар сыл саҕаланыыта буолар научнай-техническэй сэбиэккэ бэйэлэрин этиилэрин киллэрэллэр, ону ырытан, дьүүллэһэн баран көннөрүүлэри киллэрэллэр. Нам улууһун дьаһалтата Маймаҕа, Булуус, Харыйалаах, Столбы, Фрунзе, Сыгыннаах нэһилиэктэрин аттыгар саҥа учаастактары эбэргэ уонна үлэ кээмэйин улаатыннарарга көрдөстүлэр.

Өлүөхүмэ дьаһалтата сааскы халаан кэмигэр Ыксаллаах быһыыны-майгыны сэрэтэр уонна суох оҥорор биир кэлим судаарыстыбаннай систиэмэ Саха сиринээҕи салаатын салайар уорганнарын, күүстэрин уонна тэриллэрин Русскай үрэх аттыгар күүһүрдэллэригэр көрдөспүттэр. Бу сиргэ Өлүөнэ өрүс синньиир, муус хойуутук кэлэн кыбыллан харыы тахсар кутталлаах. Русскай үрэх аттыгар мууһу кэбирэтэр сэрэтэр тэрээһиннэри, ол иһигэр мууһу дэлби тэптэрэр үлэлэри ыытар булгуччу ирдэнэр диэн бэлиэтээбиттэр.

Былаан быһыытынан 52 учаастакка 646 гектар сиргэ мууһу хараардыы уонна 7 учаастакка 41 км мууһу эрбээһин ыытыллыахтаах. СӨ Экология министиэристибэтэ саҥа учаастактар киириилэринэн субвенция быһыытынан кэлэр үп көрүллүүтүгэр бырайыактыыр докумуоннары көннөрүөхтэрэ. Бу уларытыылар Амма уонна Алдан өрүстэригэр саҥа учаастактары эбиини кытта сибээстээхтэр.

 

Саха сиригэр мууһу кэбирэтэр үлэлэр, кулун тутар ортотуттан саҕаланыахтара уонна муус устар ортотугар  түмүктэниэхтэрэ. Онон, научнай-техническэй сэбиэт мунньаҕа халаан кэмигэр дьон-сэргэ олоҕор куттал суох буолуутун уонна инфраструктура туруктаах буолуутун хааччыйар суолталаах.