Андрей Сорокин хаартыската, СИА.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын толорор уорганнарын 2025 сыллааҕы үлэлэрин түмүгүн туһунан
ОТЧУОТ
Сэбиэскэй норуот фашистскай Германияны Кыайыытын 80 сыла киэҥник бэлиэтэммит отчуоттанар сылга бэтэрээннэри – Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарын, тыыл үлэһиттэрин, сэрии оҕолорун бары өттүнэн өйөөһүн өрөспүүбүлүкэбит уонна нэһилиэнньэбит уопсай соругунан буолбута.
Тас дойдулар санкцияларын бэлиитикэтэ төһө да күүһүрбүтүн үрдүнэн 2025 сылга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын үлэтэ-хамнаһа “2030 сылга диэри уонна 2036 сылга диэри кэскиллээх кэмҥэ Россия Федерациятын сайдыытын национальнай сыалларын туһунан” Россия Федерациятын Президенин 2024 сыл ыам ыйын 7 күнүнээҕи 309 № Ыйааҕар чопчуламмыт тутаах сыаллары уонна соруктары толорууга түмүллүбүтэ.
2025 сылга Россияҕа 20 саҥа национальнай бырайыагы олоххо киллэриигэ далааһыннаах үлэ саҕаламмыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ олортон 12 бырайыакка кыттар: көхтөөх уһун үйэлэнии, дьиэ кэргэн, ыччат уонна оҕолор, олоххо аналлаах инфраструктура, көдьүүстээх уонна күрэстэһэр кыахтаах экэниэмикэ, ас-үөл өттүнэн куттал суох буолуутун технологическай хааччыйыы, каадыр, чахчылар экэниэмикэлэрэ уонна судаарыстыбаны сыыппараҕа көһөрүү, норуоттар икки ардыларынааҕы кооперация уонна таска таһаарыы, экология өттүнэн этэҥҥэ буолуу, туризм уонна ыалдьытымсах буолуу, киһитэ суох көтөр авиация ситимэ.
2025 сылга национальнай бырайыактар чэрчилэринэн өрөспүүбүлүкэҕэ 13 эбийиэк, ол иһигэр доруобуйа харыстабылыгар 9 эбийиэк, тырааныспар инфраструктуратын 3 эбийиэгэ уонна үөрэх 12 эбийиэгэ (Дьокуускай к. “Саха политехническэй лицей” МАҮөТ эбии дьиэтэ) үлэҕэ киирбитэ.
Национальнай бырайыактары олоххо киллэрии түмүгэр 2019 сылтан саахалланар туруктаах олорор дьиэлэртэн 54,6 тыһыынча киһи көһөрүллэн саҥа квартираларынан хааччыллыбыта, аныгылыы оҥоһуулаах 806,2 тыһыынча квадратнай миэтэрэ иэннээх олорор дьиэ үлэҕэ киирдэ, 41 уопсастыбаннай сир-уот тупсаҕайдык оҥоһулунна. 2025 сылга итии-, тымныы уунан хааччыйыы уонна туһаныллыбыт ууну сүүрдүү ситимин тутуу түмүгэр өрөспүүбүлүкэ 9 тыһыынча кэриҥэ олохтооҕор коммунальнай өҥөлөрү оҥоруу хаачыстыбата тубуста.
2025 сылга Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын тумус хайысхаларынан былааннаммыт Стратегияны олоххо киллэрии алта сыллаах саҥа түһүмэҕин быһыытынан 2023-2024 сыллар саҥаларыттан бигэргэммит Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын тоҕус стратегическай ыйааҕын олоххо киллэрии салҕаммыта.
Санкцияларынан тууйуу күүһүрбүт кэмигэр өрөспүүбүлүкэ экэниэмикэтин бигэ туруга оннунан хаалар. 2025 сылга сыаналааһын көрдөрбүтүнэн эрэгийиэннээҕи баалабай бородуукта 2024 сылтан 0,7 бырыһыан улаатан 2,6 трлн солкуобайы куоһарда.
Көмүһү, чоҕу, ньиэби уонна айылҕа гааһын хостооһуҥҥа инники миэстэбит чиҥээтэ, алмааһы хостооһуҥҥа эмиэ бас-көс сылдьабыт.
51,6 мөл. тахса туонна чох хостонно, ол түмүгэр Уһук Илиҥҥэ чоҕу хостооһуҥҥа тумус оруолбут чиҥээтэ, оттон дойдуга иккис миэстэҕэ таҕыстыбыт.
2025 сыл балаҕан ыйыгар Элгээ баайдаах сири Охуотскай муора кытылыгар “Элгээ” пуорду кытта ситимниир 531 километр уһуннаах Тиихэй акыйааннааҕы тимир суол иккис салаатын тутуу саҕаламмыта. Тимир суол бу хайысхатынан 30 мөлүйүөнтэн 50 мөлүйүөҥҥэ диэри туонна чох тиэйиллэр буолуоҕа.
2025 сылга 56,9 туонна көмүс хостонно, бу дойду үрдүнэн иккис миэстэни мэктиэлиир. Отчуоттанар сылга бырайыактаммытынан сылга үс мөл. туонна руданы таҥастыыр кыахтаах “Хвойнай” (“Селигдар” ПАУо) көмүһү ылҕыыр фабриканы уонна Токо баайдаах сиргэ сылга биэс мөл. туоннаҕа диэри көмүс рудатын хостуур кыахтаах көмүһү хостуур «Nordgold» хампаанньаны үөрүүлээхтик үлэҕэ киллэрии буолбута.
“Геология: номоҕу тилиннэрии” федеральнай бырайыагы олоххо киллэрии чэрчитинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр үс сыллаах болдьоххо 18,4 млрд солкуобайдаах дойду үрдүнэн саамай бөдөҥ кээмэйдээх үбүлээһин көрүллүбүтэ. Ыытыллыбыт үлэ түмүгүнэн сиртэн хостонор баайдаах 100 саҥа сири арыйыы уонна туһаҕа таһаарыыга бэлэмнээһин былааннанар.
Уопсайа 1,5 ГВт кыахтаах энергетикэ биэс бөдөҥ бырайыагын, ол иһигэр Новоленскэйдээҕи ТЭС, Саха сирин соҕуруу өттүнээҕи ТЭС, Нерюнгритааҕы ГРЭС кэҥэтии, Дьокуускайдааҕы ГРЭС-2 иккис уочаратын, Усуйаана оройуонун Уус Куйга б. кыра кыамталаах атомнай станцияны тутууну олоххо киллэрии салҕанар.
2025 сылга үбүлээһин бары источнигын суотугар социальнай суолталаах 29 эбийиэк, ол иһигэр 1 375 миэстэлээх түөрт оскуола, 340 миэстэлээх оҕо икки уһуйаана, атын үөрэх биир эбийиэгэ, физическэй култуура уонна успуорт түөрт эбийиэгэ, доруобуйа харыстабылын 13 эбийиэгэ (ол иһигэр биэлсэр-акушер биэс пууна уонна быраас биир пууна), култуура түөрт эбийиэгэ уонна социальнай хааччыйыы биир эбийиэгэ үлэҕэ киирдэ.
2025 сылга Өлүөнэни туоруур муостаны тутууга стратегическай суолталаах бырайыагы олоххо киллэрэр үлэ салҕанна. Өлүөнэ уҥа кытылыгар муоста тирэхтэрин фундамена оҥоһуллар, хаҥас кытылыгар өрүс сүнньүгэр муоста тирэҕэр аналлаах бастакы коффердам хомулунна. Муоста 26 тирэҕиттэн бастакыта туруорулунна. 2026 сылга икки коффердамы таһаарыахтара, өрүс сүнньүнээҕи үлэ саҕаланыаҕа, тирэхтэри туруоруу уонна эстакада сиһин тутуу ыытыллыаҕа.
2025 сыл алтынньыга Россия Федерациятын Бырабыыталыстыбата Арктика тирэх нэһилиэнньэлээх пуунун быһыытынан “Тиксии — Найба” агломерацияны кэлимник сайыннарыы уһун болдьохтоох былаанын бигэргэппитэ. Онно Найба сэлиэнньэтин оройуонугар дириҥ уулаах муора пуордун уонна “Уус Куйга — Найба” кыһыҥҥы суолу тутуу көрүллэр. Ол түмүгэр Күчүс кластерын сир баайын туһанааччылара муораҕа тахсар кыахтаныахтара, уопсастыбаннай эйгэни тутар, социальнай эбийиэктэри уонна коммунальнай инфраструктураны саҥардар үлэ ыытыллыаҕа. Найба с. дириҥ уулаах муора пуорда “Мохэ-Найба” тырааныспар норуоттар икки ардыларынааҕы саҥа көрүдүөрүн тутаах пуунунан буолуоҕа.
2025 сыл сэтинньи 23 күнүгэр “Олоххо аналлаах инфраструктура” национальнай бырайыагы олоххо киллэрии чэрчитинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин 43 тирэх нэһилиэнньэлээх пуунун инфраструктуратын сайыннарыы бырагыраамата бигэргэммитэ, онно 155,3 млрд солкуобай сыаналаах 472 тэрээһин киирбитэ. Бырагырааманы олоххо киллэрии түмүгэр 2030 сылга Саха сирин нэһилиэнньэлээх пууннарыгар олох-дьаһах хаачыстыбатын 2019 сыл таһымыттан 27,3 бырыһыан үрдэтии былааннанар.
Экэниэмикэ тутаах эйгэлэригэр үтүө уларыйыылар өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин олоҕун таһыма үрдүүрүгэр сабыдыаллыыр. Саха сирэ – Уһук Илиҥҥэ нэһилиэнньэтин ахсаана үүнэ турар тарбахха баттанар эрэгийиэннэртэн биирдэстэрэ. Саха сирэ бу көрдөрүүтүнэн инники күөҥҥэ сылдьар, оҕо төрөөһүнэ намтыыр уопсай чинчитин күөнүгэр төрүүр оҕо ахсаанынан дойду уон бастыҥ эрэгийиэнин кэккэтигэр киирэр.
Аныгы кэм тургутуулара төһө да күүһүрбүттэрин үрдүнэн, үлэ ырыынага бигэ туруктаах. Үлэтэ суох буолуу таһыма 4,7 бырыһыаҥҥа диэри түстэ, кэтээн көрөр кэм устатыгар муҥутуур намыһах суолтаҕа тиийдэ.
История кырдьыгын туһунан өйдөбүлү чөл хаалларар, 1941-1945 сыллардааҕы Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 80 сылын бэлиэтээн, бэтэрээннэргэ махтанан уонна анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын хорсун быһыыларын билинэн Россия Федерациятын Президенэ 2025 сылы Аҕа дойдуну көмүскээччи уонна Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 80 сылынан биллэрбитэ.
2025 сыл устатыгар история кырдьыгын туһунан өйдөбүлү чиҥэтэргэ туһаайыллыбыт тэрээһиннэр ыытылыннылар. Бу тэрээһиннэр кэлимник иитэр-такайар хабааннаахтар итиэннэ Аҕа дойдуну көмүскүүр уонна олох уйгутун дэлэтэр туһугар үтүө суобастаахтык үлэлиир ытык иэспитин өйдөтөргө туһаайыллыбыттара.
Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээннэрин кэриэстэрин уонна хорсун быһыыларын үйэтитиигэ, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн бэтэрээннэри уонна сэрии оҕолорун чиэстииргэ, бэтэрээннэр хамсааһыннарын өйүүргэ уонна сайыннарарга, уопсастыбаҕа патриотизм тыыныгар иитэргэ туһаайыллыбыт дьаһаллары ыытыыга улахан болҕомто уурулунна.
Өрөспүүбүлүкэ бары таһымҥа Кыайыы 80 сылын бэлэмнээн ыытар ситимнээх үлэ тирэҕинэн буолбут Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 1941-1945 сыллардааҕы Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 80 сылын бырааһынньыгын бэлэмнээн ыытар сүрүн дьаһаллар былааннара өссө 2022 сылга ылыллыбыта. 1941-1945 сыллардааҕы Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 80 сылын бырааһынньыгын бэлэмнээн ыытар сүрүн дьаһаллар былааннарын олоххо киллэрэргэ түөрт сылга барытыгар 494,09 мөл. солкуобай көрүллүбүтэ, олортон 2025 сылга 310 мөл. солкуобай бэриллибитэ.
“Бастионы памяти” история патриотическай бырайыагын чэрчитинэн Россия эрэгийиэннэригэр саха буойуннарыгар пааматынньыктары туруоруу Былаан үбүлүөйдээх тутаах тэрээһиннэриттэн биирдэстэринэн буолар. Мамаев кургаҥҥа Сталинграды көмүскээбит саха буойуннарыгар анаммыт обелиһы туруорбуттара. Иккис мемориал Новгород уобалаһыгар арыллыбыта, онно 1 589 биир дойдулаахпыт аата үйэтитилиннэ. Маны тэҥэ Смоленскай уобалас Гагарин куоратыгар саха буойуннарыгар пааматынньык туруорулунна.
Дьокуускай куоракка Кыайыы күнүн иннигэр сахалартан бастакы Сэбиэскэй Союз Дьоруойа Федор Кузьмич Поповка аналлаах пааматынньыгы үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыйыы буолбута. Ыам ыйын 7 күнүгэр саха аатырбыт буойуннарыттан биирдэстэригэр, Чурапчыттан төрүттээх Гавриил Протодьяконовка пааматынньык туруоруллубута. Өрөспүүбүлүкэ бары оройуоннарыгар уонна куорат уокуруктарыгар Аҕа дойду Улуу сэриитигэр анаммыт пааматынньыктары, монуменнары, сквердэри уларыта тутар уонна чөлгө түһэрэр дьоһун үлэ-хамнас ыытылынна.
Үбүлүөйдээх 2025 сылга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана А.С. Николаев сорудаҕынан Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарыгар биир кэмнээх төлөбүр кээмэйэ 2 мөл. солкуобайга диэри улаатыннарыллыбыта. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарыгар барыларыгар “Саха Өрөспүүбүлүкэтин бочуоттаах олохтооҕо” үрдүк аат иҥэриллибитэ.
13 тыһыынчаттан тахса сэрии бэтэрээнэ, сэрии оҕото биир кэмнээх төлөбүрү ылбыта, “1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 80 сыла” Россия Федерациятын үбүлүөйдээх мэтээллэрэ уонна 1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээннэригэр барыларыгар, ол иһигэр сэрии оҕолоругар Саха Өрөспүүбүлүкэтин үбүлүөйдээх бэлиэлэрэ туттарыллыбыта.
1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээннэрин (салгыы – бэтэрээннэр) олорор усулуобуйаларын тупсарарга бэтэрээннэр олорор дьиэлэрин хапытаалынай уонна көннөрү өрөмүөннэригэр матырыйаалынай көмөнү оҥоруу салҕаммыта. 2025 сылга 326 бэтэрээҥҥэ уопсайа 11,0 мөл. солкуобай суумалаах көмө оҥоһуллубута.
Дойду тэбэр сүрэҕэр Кыһыл болуоссакка Кыайыы Параадыгар Нерюнгри оройуонун Чульман б. олохтооҕо, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа Спиридонов Валерий Михайлович кыттыбыта.
Кыайыы Күнүн бэлиэтээһин чэрчитинэн Кыайыы үөрүүлээх параадтара, миитиннэрэ, «Поем двором», «Свеча памяти», «Окна Победы» о.д.а. курдук Бүтүн Россиятааҕы акциялар өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн ыытыллыбыттара.
История кырдьыгын чөл хаалларыы уонна патриотическай тыыҥҥа иитии чэрчитинэн “Өлбөт үйэлээхтэр” Бүтүн Россиятааҕы акция, «Вахта Памяти – Якутия» өрөспүүбүлүкэтээҕи өйдөбүнньүк экспедиция Томпо оройуонугар уонна Таатта улууһугар сырыыта тэриллибитэ, ытыыга, бастакы көмөнү оҥорууга, БПЛА маастар-кылаастардаах, “Хонуу куукуната” куонкурустаах уонна байыаннай-спортивнай эстафеталаах «Саҥа VZгляд» байыаннай-техническэй бэстибээл, кыраайы үөрэтиигэ, айылҕаҕа сылдьыы уонна куттала суох буолуу төрүттэригэр үөрэтиигэ туһаайыллыбыт ыччакка уонна педагогтарга аналлаах «Акселератор» туристар сүлүөттэрэ ыытыллыбыттара.
“Путь ВОИНа” («Буойун суола») Бүтүн Россиятааҕы байыаннай-тактическай күрэхтэһии финала буолбута. Онно Россия Федерациятын уопсайа түөрт эрэгийиэнэ, ол иһигэр Хабаровскай кыраай, Тюмень уобалаһа, Волгоград уобалаһа уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтэ кыттыбыта. Онно Саха сирин «Боотур» хамаандата кыайбыта.
«Спасибо, что #МЫВМЕСТЕ» (“Махтанабыт, бары бииргэбит”) Бүтүн Россиятааҕы акция сүнньүнэн «Родной Vопрос» өй оонньуута; мемориаллары тупсаҕай оҥорууга «Сквозь поколения» акция; «Zа наших. Zа Президента» тематическай быыстапка; РФ 89 субъега сомоҕолоһуутун кэрэһилиир бэлиэлээх «#Россия89» флешмоб, о.д.а. тэрээһиннэр ыытыллыбыттара.
Кыайыы үбүлүөйүн көрсө «Якутия на защите Отечества – Саха сирэ Аҕа дойду көмүскэлигэр». 1941-1945 г.» үбүлүөйдээх альбом-кинигэ тахсыбыта. Кинигэ 1941-1945 сыллардааҕы Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр биһиги норуоппут буойуннуу хорсун быһыытыгар, бэйэни харыстаммат килбиэннээх үлэтигэр анаммыта.
Е. Ярославскай аатынан Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын Дьокуускайдааҕы холбоһуктаах судаарыстыбаннай музейын «Голос с фронта» (“Сэрии куолаһа”) аудиовизуальнай быыстапката устуоруйа кырдьыгын чөл хаалларар уонна көмүскүүр көҕүлээһиннэр Бүтүн Россиятааҕы куонкурустарын Уһук Илиҥҥи номинациятын кыайыылааҕынан тахсыбыта. Луганскайдааҕы кыраайы үөрэтэр музейга Е. Ярославскай аатынан Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын Дьокуускайдааҕы холбоһуктаах судаарыстыбаннай музейа саха буойуннара байыаннай дьайыыларга кыттыыларын устуоруйатын сырдатар «Якутяне на фронтах войны» (“Сахалар сэриигэ”) быыстапката туруорулунна.
Өрөспүүбүлүкэ уопсай үөрэҕин тэрилтэлэригэр Улуу Кыайыы 80 сылын көрсө Кыайыыны үйэтитиигэ уонна үүнэр көлүөнэни патриотизм тыыныгар иитиигэ анаммыт дьоһун суолталаах тэрээһиннэр ыытыллыбыттара. Онуоха сүрүн миэстэни байыаннай-спортивнай оонньуулар ылбыттара: “Снежный барс” өрөспүүбүлүкэтээҕи оонньуу финала, “Аҕа дойдуну көмүскээччи” өрөспүүбүлүкэтээҕи оонньуу. Маннык тэрээһиннэр ыччаты эт-хаан өттүнэн эрчийиигэ эрэ буолбакка, доҕордуу сыһыаны сайыннарарга, Ийэ дойдуну көмүскүүргэ бэлэм буолууга уһуйаллар.
Научнай-сырдатар тэрээһиннэр бырагыраама дьоһун өрүтүнэн буолбуттара. “Науки юношей питают” өрөспүүбүлүкэтээҕи научнай-практическай конференцияҕа уонна байыаннай-патриотическай кулууптар салайааччыларыгар аналлаах семинарга уопуттарын билиһиннэрбиттэрэ, патриотизм тыыныгар иитии тирээн турар боппуруостарын дьүүллэспиттэрэ. Дьоруойдар сырдык ааттарын үйэтитиигэ дьоһун болҕомто ууруллубута.
Аҕа дойдуну көмүскээччи күнүгэр аналлаах декадаҕа Сэбиэскэй Союз Дьоруойдарын ааттарын сүгэр оскуолалар өрөспүүбүлүкэтээҕи слеттара уонна патриотическай тыыҥҥа итиигэ аналлаах форум тэриллибитэ.
«Наследники Победы – победителям» (“Кыайыыны утумнааччылар – кыайыылаахтарга”) акция уонна «Святые Матери Победы» (“Кыайыы Ытык ийэлэрэ”) Саха сирин үөрэнээччилэрин көрдүүр-чинчийэр бастыҥ экспедицияларын куонкуруһа дьиэ кэргэн устуоруйатын үөрэтэр, чөл хаалларар, көрдүүр-чинчийэр үлэ дьоһун суолтатын бигэргэттилэр. Кыайыы 80 сылыгар анаан ыытыллыбыт тэрээһиннэргэ өрөспүүбүлүкэ уопсай үөрэҕин тэрилтэлэригэр 630 тыһыынча кэриҥэ үөрэнээччи хабылынна.
Уопсастыбаны сомоҕолуур, гражданнар түмсүүлээх буолууларын сайыннарар, Саха сирин Аҕа дойдуларын көмүскэлигэр туруммут көлүөнэлэрин быстыбат ситимнэрин бөҕөргөтөр сыалтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана 2025 сылы Ийэ дойдуну көмүскээччи сылынан биллэрбитэ. Аныгы кэм дьоруойун хорсун быһыытын айхаллааһынтан саҕалаан ыччакка аналлаах ханна да суох тулалыыр эйгэни арыйыыга, киэҥ далааһыннаах патриотическай форумнартан саҕалаан бэтэрээннэргэ аналлаах каадыр бырагырааматыгар тиийэ Ийэ дойдуну көмүскээччи сыла өрөспүүбүлүкэҕэ сомоҕолоһуу, кэриэстэбил уонна саҥа саҕалааһыннар кэмнэринэн буолбута. 2025 сыл устатыгар “Биһиги – патриоттарбыт”, “Ийэ дойдуну көмүскүүргэ бэлэммин”, “Дьоруой мэтириэтэ”, “Алаһа дьиэҕэ төннөн кэлии” – түөрт тутаах блогунан кэлим дьаһаллар ыытылыннылар.
“Биһиги – патриоттарбыт” блок. “Ыччат судаарыстыбаннай бэлиитикэтин туһунан” Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуонун федеральнай сокуоннарга сөп түбэһиннэрэр үлэ ыытылынна. Өрөспүүбүлүкэҕэ патриотизм тыыныгар иитии туругун далааһыннаах научнай-социалогистическай чинчийии аан бастаан ыытылынна, ол түмүгүнэн үлэ биир тэҥ халыыбыгар методическай сүбэлэр ырытыллан оҥоһуллуохтара.
“Ийэ дойдуну көмүскүүргэ бэлэммин” блок. Россия Дьоруойдара, Хорсун быһыы уордьан кавалердара уонна анал байыаннай дьайыы бэтэрээннэрэ кыттыылаах “СВОим примером” көҕүлүүр көрсүһүүлэр цикллара ыытыллыбыта. Бастыҥ патриотическай уопуту мунньарга уонна тарҕатарга сыыппараҕа үөрэх контенын электроннай конструктора үлэлээтэ.
“Дьоруой мэтириэтэ” блок. Ыытыллыбыт 72 тэрээһиҥҥэ уопсайа 370 тыһыынча киһи хабылынна. “Зарница 2.0.” байыаннай-патриотическай оонньуулар сиэрийэлэрин муниципальнай уонна эрэгийиэннээҕи түһүмэхтэригэр 25 тыһыынчаттан тахса оҕо уонна ыччат кыттыбыта.
“Алаһа дьиэҕэ төннөн кэлии” блок. “Саха сирэ – дьоруойдар дойдулара” каадыр ураты бырагыраамата үлэлээтэ, бырагыраамаҕа анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыттан уонна бэтэрээннэриттэн 583 сайаапка киирбитэ. Сүүмэрдээһини ааспыт 25 кандидакка үөрэтэр сессиялар уонна стажировкалар ыытыллаллар.
“Култуура волонтердара” хамсааһын өйөбүлүнэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай ойуулуур-дьүһүннүүр музейыгар сэрии сылларыгар култуура уонна ускуустуба оруолугар анаммыт “Култуура Кыайыыга анаан” быыстапката буолбута.
2025 сылтан “Дьиэ кэргэн” өрөспүүбүлүкэтээҕи ийэ хапытаала үсүһүн оҕоломмут (оҕону иитэ ылбыт) ыалга эрэ буолбакка, төрдүс оҕотугар уонна онтон салгыы кэлэр оҕотугар эмиэ бэриллэр;
элбэх оҕолоох аҕыс тыһыынчаттан тахса ыал олорор дьиэ уонна коммунальнай өҥөлөрү төлүүрүгэр олохтоммут тарыып 30 бырыһыаныттан кырата суох кээмэйдээх чэпчэтиилэринэн туһанна;
элбэх оҕолоох ыалтан 7,9 тыһыынча үөрэнээччи куорат уонна куорат таһынааҕы тырааныспарка төлөбүрэ суох айанныыр быраабынан туһанна.
Демографияҕа таҥнары түһүү чинчитин туоратарга ылыллыбыт федеральнай дьаһалларга эбии өрөспүүбүлүкэҕэ оҕо төрөөһүнүн элбэтиигэ туһуламмыт оҕолоох ыалга өйөбүлү оҥоруу көрүҥүн кэҥэтэр эрэгийиэннээҕи кэлим дьаһаллар ылыллыбыттара.
2025 сыл тохсунньу 1 күнүттэн “Дьиэ кэргэн” өрөспүүбүлүкэтээҕи ийэ хапытаала үсүһүн оҕоломмут (оҕону иитэ ылбыт) ыалга эрэ буолбакка, төрдүс оҕотугар уонна онтон салгыы кэлэр оҕотугар эмиэ бэриллэр буолла. Бу иннинэ өрөспүүбүлүкэтээҕи ийэ хапытаала ыал үсүһүн эрэ оҕолонноҕуна бэриллэр этэ. 2025 сылга тустаах өйөбүлү ылар ыал ахсаана 2 977 тэҥнэспитэ, бу сыалга 751,4 мөл. солкуобай ыытыллыбыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын дьаһалынан 2025 сыл тохсунньу 1 күнүттэн элбэх оҕолоох ыалга сир учаастагын бас билиигэ босхо биэрэр оннугар бэриллэр биир кэмнээх харчынан төлөбүр кээмэйэ 300 тыһыынча солкуобайга диэри улаатта, ону тэҥэ бу харчыны туттар хайысха кэҥээтэ. 2025 сылга бу сыалга 589,4 мөл. солкуобай ыытылынна, 2 273 ыалга көмө оҥоһулунна. Бу бырагырааманы олоххо киллэрии саҕаланыаҕыттан 2023-2025 сылларга сир учаастагын ыларга уочарат 27,3 бырыһыан кыччаата, 5 331 ыал уопсайа 1190,4 мөл. солкуобай кээмэйдээх үбү олорор усулуобуйаны тупсарыыга уонна дьиэ кэргэн атын кыһалҕатын быһаарыыга тутунна.
Хас биирдии төрөөбүт оҕоҕо бэриллэр “Сүүс сыл оҕолоро” тус сыаллаах хапытаал болдьоҕо 2027 сылга диэри уһатылынна (2025 сылга кээмэйэ 116 756,85 солкуобайга тэҥ), 2025 сылга тус сыаллаах хапытаал 12 833 оҕоҕо уопсайа 696,8 мөл. солкуобай кээмэйинэн төлөммүтэ (2024 с. 14 130 оҕоҕо уопсайа 723,9 мөл. солкуобай).
Саҥа холбоспут эдэр ыалга 50 тыһыынча солкуобай кээмэйдээх эбии көмөнү 804 эдэр ыал уопсайа 40,2 мөл. солкуобай суумаҕа ылбыта (2024 с. –940 эдэр ыал уопсайа 47, 1 мөл. солкуобай.).
“Элбэх оҕолоох ыал уопсастыба олоҕу көрүүтүгэр нуорма буолуох тустаах, судаарыстыба стратегията барыта онно туһаайыллыахтаах, дьиэ кэргэн демография тургутууларыгар хардабыт тирэҕинэн буолар”, – диэн дойду Президенэ В.В. Путин соругу туруорбута. Өрөспүүбүлүкэҕэ 34 487 элбэх оҕолоох ыал баар, онно 116 968 оҕо иитиллэр. Кэнники 5 сылга кинилэр ахсааннара 15 бырыһыан улаатта (2020 сылга 29 385 ыал баара).
“Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр элбэх оҕолоох ыалларга социальнай өйөбүл эбии дьаһалларын туһунан” Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 2024 с. муус устар 26 күнүнээҕи 300 № Ыйааҕын олоххо киллэрии биир сыла ааста: элбэх оҕолоох аҕыс тыһыынчаттан тахса ыал олорор дьиэ уонна коммунальнай өҥөлөрү төлүүрүгэр тарыып олохтоммут кээмэйин 30 бырыһыаныттан итэҕэһэ суох кээмэйдээх чэпчэтиилэринэн туһанна (211 мөл. солкуобай), 2025 сыл ахсынньы 1 күнүнээҕи туругунан элбэх оҕолоох ыалтан оскуолаҕа үөрэнэр 7,9 тыһыынча оҕо куорат уонна куорат таһынааҕы тырааныспарка төлөбүрэ суох айанныыр быраабынан туһанна (2025 с. үөрэх аҕыс ыйыгар бу сыалга 43,3 мөл. солкуобай ыытылынна), 38 тыһыынча кэриҥэ оҕо (525 мөл. солкуобай) уонна орто профессиональнай үөрэх тэрилтэлэрин икки тыһыынчаттан тахса устудьуона аһылыгынан босхо хааччылынна (48,6 мөл. солкуобай). Ыйаах чэрчитинэн элбэх оҕолоох төрөппүттэр дьарыктаах буолууларын таһымын үрдэтэргэ идэни уонна эбии идэни ылар кыах арыллар (2025 сылга 72 элбэх оҕолоох төрөппүт 1 778,83 тыһыынча солкуобай уопсай суумалаах үөрэҕи барбыта). Судаарыстыбаннай уонна муниципальнай бас билиигэ баар музейдарга босхо сылдьар быраабынан элбэх оҕолоох ыалтан 12 726 оҕо туһанна.
Федеральнай бүддьүөттэн үбүлээһини киллэрэн туран, 2025 сылга оҕолоох ыалы өйүүр дьаһалларга көрүллүбүт үп уопсай кээмэйэ 32,1 млрд солкуобайга тэҥнэспитэ, олортон 1,2 млрд солкуобай федеральнай бүддьүөт, 4,2 млрд солкуобай Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтүн суотугар көрүллүбүтэ, ону тэҥэ 26,7 млрд солкуобайдаах Россия Социальнай Пуондатын үбэ кыра дохуоттаах ыалларга босуобуйа төлөбүрүгэр федеральнай бүддьүөттэн ыытыллыбыта.
Элбэх оҕолоох ыал олорор усулуобуйатын тупсарар дьаһаллары сайыннарар сыалтан өрөспүүбүлүкэ сылга икки бырыһыан ыстаапкалаах ипотека чэпчэтиилээх кредитин бэрдэрэр инниттэн өрөспүүбүлүкэ элбэх оҕолоох ыаллары “Уһук Илин уонна Арктика ипотеката” бырагыраамаҕа киллэрэри хас да сыл туруорсубута. Бу туруорсуу “Уһук Илини демография өттүнэн сайыннарыы” Бүтүн Россиятааҕы демография Х конференциятын резолюциятыгар киирбитэ. 2025 с. Илиҥҥи экэнэмиичэскэй форум үлэтин кэмигэр Владивосток к. Россия Президенэ Владимир Путин Уһук Илин элбэх оҕолоох ыалларын киллэрэн туран, Уһук Илиҥҥи уонна Арктикатааҕы ипотека чэпчэтиилээх категорияларын кэҥэтэргэ РФ Бырабыыталыстыбатыгар сорудахтаабыта.
Оҕо төрөөһүнүн өйүүрү сэргэ, демографияны сайыннарар дьаһаллар дьоһун суолталаах хайысхаларынан аҕам саастаах дьон көхтөөх чөл олохтонууларын күүһүрдүү өттүнэн аҕа көлүөнэни өйөөһүн буолар. “2025-2030 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр көхтөөх уһун үйэлэнии” Саха Өрөспүүбүлүкэтин эрэгийиэннээҕи бырагырааматын бигэргэтэр туһунан” Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын 2025 сыл олунньу 20 күнүнээҕи 115-дь № дьаһалынан эрэгийиэннээҕи саҥа бырагыраама ылыллыбыта. Бу бырагыраама сүрүн сыалынан 2030 сылга диэри олоҕу олоруу күүтүллэр уһунун 78 сааска диэри, оттон 2036 сылга 81 сааска диэри тиэрдии буолар.
Эрэгийиэннээҕи бырагыраамаҕа “Аҕам саастаах гражданнар көхтөөх уһун үйэлэниилэрин уһатыы, кинилэр личность быһыытынан тус кыахтарын олоххо киллэрэр усулуобуйаларын тэрийии”, “Аҕа көлүөнэ гражданнар доруобуйа харыстабыла, медицинскэй көмөнү, ол иһигэр “гериатрия” туһаайыытынан сайыннарыы”, “Аҕа көлүөнэ чөл олоҕун уһатар уонна кинилэргэ сылаас сыһыаннаах көрүүнү-истиини хааччыйар социальнай өҥөлөрү сайыннарыы”, “Аҕа көлүөнэ гражданнар үп-харчы өттүнэн хааччыллыыларын үрдэтии, дьарыктаах буолалларыгар усулуобуйаны тэрийии”, “Аҕа көлүөнэ гражданнар үрдүк таһымнаах уонна куттала суох олохтоноллоругар аналлаах инфраструктураны сайыннарыы” – барыта биэс хайысханан 62 тэрээһин ыытыллара былааннаммыта.
39 тыһыынчаттан тахсан аҕа саастаах көлүөнэ дьон физическэй култуура уонна успуорт дьарыгар кытталлар, култуура-сынньалаҥ тэрээһиннэригэр 50 тыһыынчаттан тахса аҕам саастаах көхтөөх гражданнар сырыттылар, оттон биэс тыһыынчаттан тахса аҕам саастаах дьон волонтердар хамсааһыннарыгар солбуллубат күүс буолаллар.
2024 сылтан аҕам саастаах гражданнар көхтөөх уһун үйэлэниилэригэр туһуланар муниципальнай бырагыраамалары хос үбүлүүр механизм олоххо киирбитэ. Быйыл көхтөөх уһун үйэлэнии муниципальнай бырагыраамаларын хос үбүлээһиҥҥэ уопсайа сэттэ мөл. солкуобай суумалаах субсидия өрөспүүбүлүкэ сэттэ муниципальнай тэриллиитигэр, ол иһигэр Амма, Горнай, Мэҥэ Хаҥалас, Таатта, Чурапчы, Хаҥалас улуустарыгар уонна Жатай КУо –бэрилиннэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана көхтөөх уһун үйэлэниини өйүүрүн уонна дириҥ ытыктабылын бэлиэтигэр биир саҥа дьаһалынан “Үйэ саас” Саха Өрөспүүбүлүкэтин 100 сааһын туолбут ытык кырдьаҕаһын бочуоттаах бэлиэтигэр харчынан төлөбүр кээмэйин биир мөлүйүөн солкуобайга диэри улаатыннарда. 2025 сылга тустаах төлөбүрдээх итинник бэлиэни өрөспүүбүлүкэ 14 ытык кырдьаҕаһа тутта.
2026 сыл сүрүн соруктара:
дьиэ кэргэн үгэс буолбут сыаннастарын киэҥник тарҕатыы, дьиэ кэргэн оруолун уонна уопсастыбаҕа төрөппүт эппиэтинэһин бөҕөргөтүү, элбэх оҕолоох уонна хас да көлүөнэлээх дьиэ кэргэн үтүө аатын үрдэтии;
оҕо төрөөһүнүн суумаламмыт коэффициенын көрдөрүүлэрин былааннаах суолтатын ситиһии;
төрөөбүт оҕолор уопсай ахсааннарыгар үһүс уонна онтон салгыы төрөөбүт оҕолор ирээттэрин 44,7 бырыһыаҥҥа диэри улаатыннарыы.
2025 сыл тохсунньу 1 күнүттэн хамнас муҥутуур алын кээмэйэ 16,6 бырыһыан улаатан оройуон коэффициеныттан уонна хотугу надбавкаттан тутулуктаан 56 100 солкуобайга уонна 62 832 солкуобайга тэҥнэспитэ;
“Саха сиригэр үлэлээ” бэстибээл бырайыага ыччаты үлэнэн хааччыйыы бастыҥ уопутун Бүтүн Россиятааҕы куонкуруһугар иккис миэстэни ылбыта.
Нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун сулууспатыгар үлэ көрдөөн 15,4 тыһыынча киһи кэлэ сырытта, олортон 8,9 тыһыынча киһи үлэнэн хааччылынна (үлэ көрдөөн кэлбит дьон 58 бырыһыана), ол иһигэр бастайааннай үлэҕэ 4,7 тыһыынча киһи киирдэ. Үлэтэ суохтар учуоттарыгар 2,8 тыһыынча киһи турар, ол ааспыт сыл тустаах таһымыгар тэҥ.
Уопсастыбаҕа социальнай тыҥааһыны уонна кризис көстүүлэрин сымнатар сыалтан социальнай төлөбүрдэри оҥорорго федеральнай бүддьүөттэн 287,9 мөл. солкуобай үп тардыллыбыта, төлөбүрү 9,5 тыһыынча киһи ылбыта.
Дьарыктаах буолуу сулууспатын уорганнарыгар 2,3 тыһыынча үлэни биэрээччиттэн 44 тыһыынча үлэ миэстэтигэр сайаапка бэриллибитэ. Оробуочай идэлэринэн үлэһит илиигэ наадыйыы баһыйар – 27,1 тыһыынча үлэ миэстэтэ аһаҕас турар, эбэтэр үлэ аһаҕас миэстэтин 61 бырыһыана. Дьэ, онон үлэ 10 аһаҕас миэстэтигэр биэс үлэни көрдөөччү тиксэр. Оробуочай идэлэринэн ордук сытыытык суоппардар, электрогазосварщиктар, массыынаны өрөмүөннүүр силиэсэрдэр тиийбэттэр, сулууспалаахтар идэлэринэн инженердэр, бухгалтердар, учууталлар уо.д.а. ирдэнэллэр. Аһаҕас үлэ миэстэлэринэн хамнас орто кээмэйэ 80,1 тыһыынча солкуобайга тэҥ, сыл саҕаланыытын кытта тэҥнээтэххэ, 10,2 тыһыынча солкуобайынан үрдүк.
Дьарыктаах буолуу бэлиитикэтин көхтөөх дьаһалларынан 15,1 тыһыынча киһи хабылынна. Идэҕэ үөрэниини уонна эбии идэни баһылааһыны 1,6 тыһыынчаттан тахса киһи ааспыт, ол иһигэр: өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бүддьүөтүн үбүн суотугар – 480 үлэтэ, дьарыга суох дьон, элбэх оҕолоох төрөппүттэр, “Каадыр” национальнай бырайыак “Дьарыктаах буолууга өйөбүлү оҥоруу көхтөөх дьаһаллара” федеральнай бырайыагынан федеральнай бүддьүөт үбүн суотугар – 1,2 тыһыынча киһи. Ордук хамаҕатык суоппар, силиэсэр, харабыл, алын сүһүөх медицинскэй сиэстэрэ, БПЛА оператора, о.д.а. идэҕэ үөрэнэллэр.
Нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун эйгэтигэр судаарыстыба ыытар бэлиитикэтин биир тутаах хайысхатынан инбэлииттэри үлэнэн хааччыйыы буолар. Нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун сулууспатыгар үлэ көрдөөн кэлбит 652 инбэлиит киһиттэн 287 киһи, эбэтэр 44 бырыһыана үлэнэн хааччылынна.
2025 сыл от ыйыгар “Үлэ кыбартаала” креативнай кластерга “Саха сиригэр үлэлээ” ыччат далааһыннаах бэстибээлэ 14 былаһаакканан алта трегинэн ыытыллан, түөрт тыһыынча кэриҥэ киһини уонна 80 кэриҥэ үлэни биэрээччини түмтэ. 500 тахса биирдиилээн консультация уонна сирэй кэпсэтии тэрилиннэ, олор түмүктэринэн 140 эдэр ипсисэлиис үлэҕэ ыҥырылынна.
“Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрин чилиэннэрин үлэнэн хааччыйыыга көмөнү оҥоруу” олоххо көрсүллэр быһыыны-майгыны быһаарыы чэрчитинэн анал байыаннай дьайыы 2,2 тыһыынча кыттыылааҕар уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрин чилиэннэригэр эрдэттэн ыйан-кэрдэн биэрии бэрээдэгинэн дьарыктаах буолуу эйгэтигэр судаарыстыба өйөбүлүн оҥоруу дьаһалларын туһунан, сырдатар үлэ ыытылынна. Нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун кииннэригэр кэлбит анал байыаннай дьайыы 88 кыттыылааҕа уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрин 178 чилиэнэ үлэнэн хааччылынна, идэҕэ уонна эбии идэҕэ үөрэтиини анал байыаннай дьайыы 61 кыттыылааҕа уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрин 25 чилиэнэ барда, анал байыаннай дьайыы 10 кыттыылааҕа уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрин 12 чилиэнэ тус дьыаланы арыйыыга үбүнэн көмөнү ылла.
Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын үбүнэн хааччыйарга үлэ миэстэлэрин кэрискэтэ торумнанна.
“Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр үлэни көрдүүргэ уустуктары көрсүбүт гражданнары үлэнэн хааччыйарга үлэ миэстэлэрин квоталааһын туһунан” Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сокуонун 2-с уонна 3-с ыстатыйаларыгар байыаннай дьайыылар бэтэрээннэрин үлэнэн хааччыйар квотаҕа туспа категория быһыытынан көрөр уларытыылар киллэриллибиттэрэ.
2025 сылтан нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун сулууспата Россия Федерациятын пенсияҕа уонна социальнай страховкаҕа пуондатын тус үбүнэн субсидияланар “Каадыр” национальнай бырайыагын “Дьарыктаах буолууга көхтөөх дьаһаллар” федеральнай бырайыак маннык хайысхаларынан тэрээһиннэрин олоххо киллэриигэ кыттар:
инбэлииттэри үлэнэн хааччыйар үлэ миэстэлэрин тэрийиигэ (сэбилээһиҥҥэ). биэс инбэлиити үлэнэн хааччыйарга икки үлэни биэрээччигэ (“Тобул” ХЭУо, “Ситим”- “Единство” АНУо) үлэ миэстэлэрин сэбилииргэ ороскуоттара толуйулунна;
гражданнар кэккэ категорияларын наймылааһыны көҕүлээһин. Уопсайа 39 киһи үлэнэн хааччылынна.
“Каадыр” национальнай бырайыагын “Дьарыктаах буолууга көхтөөх дьаһаллар” федеральнай бырайыагынан үлэһит илии түмүллэр кыаҕын үрдэтиигэ нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун эйгэтигэр эбии дьаһаллары олоххо киллэрии чэрчитинэн үлэһит илии түмүллэр кыаҕын үрдэтии эрэгийиэннээҕи бырагырааматыгар кыттар туһунан аҕыс сөбүлэһии түһэрсилиннэ. Өрөспүүбүлүкэ аҕыс предприятиетыгар (“Саха сирин тимир суоллара” АХ” АУо, “Алмас” ЛПК ХЭУо, “АДК” ХЭУо, “АЯМ тутааччылар ассоциациялара” ХЭУо уо.д.а.) 30 киһи үлэнэн хааччылынна.
“Саха сиригэр үлэлээ” бэстибээл бырайыага “Магнит-эрэгийиэн: ыччаты тардар бастыҥ үлэ-хамнас” номинацияҕа ыччаты үлэнэн хааччыйыы Бүтүн Россиятааҕы куонкуруска иккис миэстэни ылбыта. Бэстибээл инновационнай киэбин, устудьуоннар уонна үөрэҕи бүтэрээччилэр күүскэ тардыллыбыттарын, ыччат, үлэни биэрээччилэр уонна былаас уорганнарын икки ардыларыгар кэпсэтии табыгастаахтык олохтоммутун куонкурус экспертэрин сэбиэтэ бэлиэтээбитэ.
Хос үөрэҕи баран идэлэрин уларыппыттарга аналлаах “Иккиһин холонуу” номинацияҕа «АЛРОСА» (ПАУо) АХ шахтаҕа чоҕу хостуур миэстэни бэлэмниир оробуочайа Тин-Шан А.С. “Идэтигэр бастыҥ” идэни баһылааһын үөрүйэхтэрин Бүтүн Россиятааҕы куонкуруһун кыайыылааҕынан тахсыбыта. Бүтүн Россиятааҕы куонкурус “Каадыр” национальнай бырайыак “Үлэ киһитэ” федеральнай бырайыак чэрчитинэн рабочай идэ суолтатын үрдэтэр сыаллаах ыытыллар.
Хамнас муҥутуур алын кээмэйэ 2025 сыл тохсунньу 1 күнүттэн 16,6 бырыһыан үрдээтэ. Хамнас эйгэтигэр мэктиэлэнэр муҥутуур кыра хамнас тустааҕынан 56 100 солкуобайга (1,7 оройуон коэффициенын учуоттаан) уонна 62 832 солкуобайга (2,0 оройуон коэффициенын учуоттаан) тэҥ.
2025 сыл тохсунньу 1 күнүттэн өрөспүүбүлүкэҕэ үлэ орто дохуотугар 100 бырыһыаҥҥа уонна 200 бырыһыаҥҥа диэри олохтоммут арыттаһыыны хааччыйар сыалтан үлэһиттэр категорияларыттан тутулуктаан 7,4 бырыһыантан 9,7 бырыһыаҥҥа диэри хамнаһы үрдэтии Россия Федерациятын Президенин 2012 сыл “ыам ыйынааҕы” ыйаахтарынан чопчуламмыт 12 категориянан бүддьүөт эйгэтин 54 тыһыынча үлэһитин таарыйда.
Бүддьүөт эйгэтин 56 тыһыынчаттан тахса атын категориялаах үлэһиттэрин уонна судаарыстыбаннай (муниципальнай) гражданскай сулууспалаахтар хамнастара 2025 сыл тохсунньу 1 күнүттэн 5,7 бырыһыан үрдээтэ.
Хамнаһы үрдэтиигэ ылыллыбыт дьаһаллар түмүктэригэр өрөспүүбүлүкэҕэ ааҕыллыбыт орто хамнас кээмэйэ 2025 сыл тохсунньу-алтынньы ыйдарыгар ааспыт сыл тустаах кэмин кытта тэҥнээтэххэ, 10,9 бырыһыан үрдээн 134 117,4 солкуобайга тэҥнэспитэ. Дьиҥ ааҕыллыбыт хамнас 101,3 бырыһыан үрдээтэ.
Хамнаска иэс кээмэйэ биллэрдик кыччаата, кэтэбил уорганнарын чахчыларын учуоттаан, түмүллүбүт мониториҥҥа сөп түбэһиннэрэн, 2025 сыл ахсынньы 12 күнүнээҕи туругунан иэс уопсай кээмэйэ өрөспүүбүлүкэ сэттэ тэрилтэтин 58 үлэһитин иннигэр 10,9 мөл. солкуобайга тэҥнэспитэ, ол иһигэр 8,0 мөл.солкуобай – түөрт моҥкурууттаабыт тэрилтэ 52 үлэһитин иннигэр иэһэ.
2025 сылга 130 мөл. солкуобай уопсай суумалаах хамнаска иэс төлөннө, өрөспүүбүлүкэ 17 тэрилтэтин 1000 тахса үлэһитин үлэҕэ бырааба чөлгө түһэрилиннэ.
2026 сыл сүрүн соркутара:
“Каадыр” национальнай бырайыак “Үлэ ырыынагын салайыы” эрэгийиэннээҕи бырайыак чэрчитинэн олоххо киллэриллэр нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун сулууспатын көдьүүһүн үрдэтэр дьаһаллары олоххо киллэрии;
“Үлэлиир Саха сирэ. Каадыр” бырайыагы олоххо киллэрии чэрчитинэн 4,5 тыһыынча итэҕэһэ суох гражданин үлэнэн хааччылынна;
анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрин чилиэннэрэ дьарыктаах буолууларын тумус тутуу;
дьадайыы кирбиитигэр сылдьар дохуоттаах нэһилиэнньэ ирээтин намтатыыга туһаайыллыбыт дьаһаллары олоххо киллэрии.
Дьокуускай к. 2 № куораттааҕы балыыһа инновационнай SMART-поликлиниката арылынна.
Доруобуйа харыстабылын 13 эбийиэгэ, ол иһигэр биэс биэлсэр-акушер киинэ, быраас амбулаторията үлэҕэ киирдэ.
Нерюнгритааҕы ОКБ эмтиир куорпуһун хапытаалынай өрөмүөнэ уонна дьахтар консультациятын дьиэтин тутуу түмүктэннэ.
Өлүөхүмэ ОКБ уонна Дьокуускай 3 № балыыһатыгар амбулатория таһымыгар гериатрическай кабинеттар арылыннылар.
2025 сылтан “Көхтөөх уһун үйэлэнии” саҥа национальнай бырайыагы олоххо киллэрии саҕаланна, ыараханнык ыалдьар дьоҥҥо медицинскэй көмө көдьүүһүн үрдэтиигэ туһуламмыт эрэгийиэннээҕи 10 бырайыак бу национальнай бырайыак састаабыгар киирбитэ.
Саҥа технологиялар туттуллар буолуохтарыттан дьоҕус эчэйиилээх эпэрээссийэлэр ахсааннара кэҥэтиллэр, ол барыта ыарыһах хирургическай орооһууну чэпчэкитик аһарарыгар, эмтэнии уонна чөлгө түһэрии кэмин кыччатыыга төһүү буолар. Ол курдук, түөскэ оҥоһуллар эпэрээссийэлэр 87 бырыһыаннара торакоскопия ньыматынан (түөс килиэккэтин дьөлөн), бүөр искэнигэр оҥоһуллар эпэрээссийэ 87 бырыһыана лапароскопия ньыматынан толорулунна. Аныгы чинчийиилэр ыытыллалларын түмүгэр, искэн ыарыыларын 45,7 тахса бырыһыана эрдэтээҥи түһүмэххэ быһаарыллыбыттара.
24 медицинскэй тэрилтэ уонна 18 амбулаторнай онкологическай көмө киинин (ЦАОП) баазатыгар онкоскрининг кабинеттара үлэлииллэр, онно 95 878 амбулаторияҕа көрдөрүү оҥоһулунна, күнүскү стационарга сытыаран көрүү 5 418 төгүл толорулунна.
Оройуоҥҥа олорор нэһилиэнньэҕэ искэн ыарыылаахтары быһаарар чинчийиилэри ыытар соруктаах “Онкодесант” көһө сылдьар биригээдэ үлэтэ салгыы ыытыллыбыта. Барыта сэттэ оройуоҥҥа (Томпо, Ньурба, Бүлүү, Анаабыр, Мииринэй, Нам, Орто Халыма оройуоннарыгар) сырыы тэриллибитэ. Онколог быраастар 1 546 киһи, олор ортолоругар хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттар 287 бэрэстэбиитэлин доруобуйатын туругун көрдүлэр, ол түмүгүнэн 86 киһи “күөх көрүдүөрүнэн” эбии чинчийиигэ Дьокуускайдааҕы өрөспүүбүлүкэтээҕи онкологическай диспансерга ыытыллыбыта. 2025 сыл 11 ыйын түмүгүнэн искэн ыарыытын бастакы түһүмэҕэр быһаарыы 47,1 бырыһыаҥҥа тэҥнэстэ (2024 сыл туһааннаах кэмигэр – 43,4 бырыһыан). Искэн ыарыытыттан биир сыл иһигэр өлүү 20,5 бырыһыаҥҥа тэҥ, бу ааспыт сыл таһымын саҕа.
Сүрэх-тымыр ыарыыларын эмтиир кииҥҥэ үрдүк технологиялаах медицнскэй көмө 2,8 тыһыынчаттан тахса ыарыһахха оҥоһулунна, олортон 150 тахса киһи эпэрээссийэни аһаҕас сүрэххэ аастылар. Сүрэххэ уонна тымырга уустук эпэрээссийэлэр, инсульт ыарыытыгар эпэрээссийэ саҥа инновационнай технологиялары туттан оҥоһуллар буоллулар.
Сүрэх-тымыр ыарыыларын эмтиир киин “быраас-быраас” ситиминэн өрөспүүбүлүкэ медицинскэй тэрилтэлэригэр 34 150 телемедицинскэй консультацияны оҥордо. 25 209 ыарыһах кэмигэр туһааннаах көмөнү ылла, ол иһигэр 6 928 киһи балыыһаҕа ылыллан анал эмтэниини бардылар. Телемедицинскэй технологиялары олоххо киллэрии сүрэх ыарыһахха идэтийбит көмөнү киэҥник уонна кэмигэр оҥорор кыах үрдүүрүгэр төһүү буолар, чуолаан ыараах сытар суола-ииһэ суох нэһилиэнньэлээх пууннарга.
2025 с. сүрэх-тымыр киинигэр өрөспүүбүлүкэтээҕи кардиологическай диспансер үлэтин саҕалаата, бу ыарыһаҕы салгыы кэтээн көрөргө, балыыһаҕа хос киириини намтатарга уонна кардиологическай реабилитация көрдөрүүлэрин тупсарарга төһүү буолар. Сыл устатыгар диспансерга учуокка 956 киһи турда, олортон 700 киһи кэмиттэн кэмигэр хонтуруолунай бэрэбиэркэни уонна чөлгө түһэр дьаһаллары ааһар.
Электрокардиограмманы кииннээн анаарарга ЭКГ түмүктэрин ыраахтан регистрациялыыр модульнай ситимҥэ Дьокуускай к. суһал медицинскэй көмө станциятын көһө сылдьар 26 биригээдэтэ уонна сэттэ ОКБ холбонно. Ыарыһахха суһал ыҥырыынан оҥоһуллубут 5 450 кардиограмма онлайн режиминэн уһуллубута уонна быһаарыллыбыта, ыарыыны сөпкө быһаарыыны күүһүрдүбүтэ уонна медицинскэй көмө кэмигэр оҥоһулларыгар сабыдыаллаабыта.
Өрөспүүбүлүкэ идэтийбит тэрилтэлэригэр медицинскэй көмө үрдүк технологиялаах ньымаларын кэрискэтэ кэҥэтилиннэ, ыарыылар 23 хайысхаларынан оҥоһуллубут үрдүк технологиялаах медицинскэй көмө 77 бырыһыанын өрөспүүбүлүкэ эмтиир тэрилтэлэрэ оҥордулар.
2025 сылга медицинскэй реабилитацияны ааспыт анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыттан 58 бырыһыана медицинскэй реабилитация кууруһун төгүрүк суукка үлэлиир стационарга, оттон 42 бырыһыана амбулатория-поликлиника салааларыгар барбыта.
Аҕа көлүөнэ дьоҥҥо оҥоһуллар медицинскэй көмөнү сайыннарар сыалтан амбулатория таһымыгар икки гериатрия кабинета арыллыбыта (Өлүөхүмэ ОКБ уонна Дьокуускай к. 3 № балыыһатыгар).
«Саахар ыарыытын утары охсуһуу» эрэгийиэн бырайыагын олоххо киллэрии медицинскэй көмө хаачыстыбатын үрдэтиигэ уонна онуоха тииһинэр кыаҕы күүһүрдүүгэ туһаайыллыбыта. Саахар ыарыылаахтарга аналлаах «оскуолаларынан» хабыы 71 бырыһыан үрдээн, 7 662 киһиэхэ тэҥнэспитэ. Хонтуруолунай аналиһы (гликированнай гемоглобин) ааспыт ыарыһах ахсаана 29,3 бырыһыан улаатан, 29 326 чинчийиигэ тэҥнэспитэ.
2025 сылга ыарыыны сэрэтии дьаһалларынан нэһилиэнньэ 71 бырыһыана хабылынна, уопсайа 800 тыһыынча киһи ыарыыны сэрэтэр көрдөрүнүүгэ тиһэҕэр тиийэ сылдьыбыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын көҕүлээһининэн 2025 сылга мобильнай биригээдэлэр өрөспүүбүлүкэтээҕи кииннэрин үлэтэ Арктика зонатыгар эрэ буолбакка, өрөспүүбүлүкэ суола-ииһэ суох ыраах сытар нэһилиэнньэлээх пууннарыгар тиийэ салҕаммыта. Элбэх хайысхалаах алта биригээдэҕэ уонна оҕо элбэх хайысхалаах икки биригээдэтигэр уопсайа 131 медицинскэй үлэһит, ол иһигэр 112 быраас уонна 19 орто сүһүөх медицинскэй үлэһит түмэ тардыллан үлэлиир. Ону тэҥэ аргыттан эмтиир бөлөх (психиатр, нарколог, клиническай психолог, терапевт, офтальмолог киирэр), ону сэргэ оҕо уонна улахан дьон тиис бырааһа киирэр идэтийбит көмөнү оҥорор биригээдэлэрэ үлэлээтэ.
Мобильнай биригээдэлэр, ол иһигэр оҕо быраастарын 16, улахан дьон быраастарын 45, тиис быраастарын 10, аргыттан эмтиир быраастар түөрт биригээдэлэрэ 75 сырыыны толордулар. Өрөспүүбүлүкэ 28 оройуонугар суола-ииһэ суох 154 нэһилиэнньэлээх пууҥҥа 36 694 киһи, ол иһигэр 12 495 оҕо доруобуйатын көрдүлэр.
Оройуоннар киин балыыһаларыгар үрдүк бэлэмнээх хирурдар былааннаах идэтийбит көмөлөрүн оҥорорго туһаайыллыбыт «Мобильнай хирургическай киин» саҥа бырайыак үлэтин саҕалаата, ол түмүгэр өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо олорор сирдэриттэн тэйбэккэ хирург көмөтүн ылар кыахтаннылар. Бу киин идэтийбит быраастара 15 оройуоҥҥа 2 500 тахса киһи доруобуйатын туругун көрдүлэр, ону тэҥэ 630 эндоскопическай уонна ультразвуковой, 34 үрдүк технологиялаах рентген-эндоваскулярнай чинчийии оҥоһулунна, 714 суһал эпэрээссийэ ыытылынна.
“Көхтөөх уһун үйэлэнии” национальнай бырайыак “Медицинскэй каадырдар” эрэгийиэннээҕи бырайыагын олоххо киллэрии чэрчитинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр доруобуйа харыстабылын тэрилтэлэрин идэтийбит исписэлиистэринэн хааччыйыыга утумнаах үлэ ыытыллар. Каадыры бэлэмнээһин Россия 12 үрдүк үөрэҕин тутаах кыһатыгар, Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университекка уонна өрөспүүбүлүкэ түөрт колледжыгар тус сыаллаах үөрэтии көмөтүнэн тэриллибитэ. 2019 сылтан специалитетынан 1 517 дуогабар, ординатуранан 555 уонна идэтийбит орто үөрэх бырагыраамаларынан 1 767 тус сыаллаах дуогабар түһэрсиллибитэ. 2025 сылга медицинскэй тэрилтэлэр бырааһынан хааччыллыылара 75,3 бырыһыаҥҥа, орто сүһүөх медицинскэй үлэһиттэринэн хааччыллыылара 88,7 бырыһыаҥҥа тэҥ.
2025 сылга «Земскэй доктор/земскэй биэлсэр» бырагырааманан 111 исписэлиис тардыллыбыта. Арктика оройуоннарын медиктэрин олорор дьиэ өттүнэн өйүүр бырагырааманан аҕыс дуогабар түһэрсилиннэ. 2025 сылга идэни таларга төһүү буолар аналлаах “Кэлэр кэм медицинэтэ” аан бастаан ыытыллыбыт өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкуруска 187 оскуола үөрэнээччитэ кыттыбыта, кинилэртэн 30 оҕо үрдүк медицинскэй үөрэх кыһатыгар киирэригэр эбии баалы ылбыта.
Матырыйаалынай-техническэй баазаны бөҕөргөтөр үлэ салгыы ыытылынна. “Доруобуйаны чөлгө түһэрэргэ сөп буолар медицинскэй реабилитация” эрэгийиэннээҕи бырагырааманы олоххо киллэрии чэрчитинэн Дьокуускай к. Медицинскэй киинигэр 14 реабилитация тэрилэ атыылаһыллыбыта. 45 автотырааныспар атыылаһылынна, олору 21 оройуон киин уонна тыа сиринээҕи балыыһаларыгар тарҕатылынна. Амма улууһун Амма сэлиэнньэтигэр поликлиника, Үөһээ Бүлүү улууһун Андреевскай сэлиэнньэтигэр эмтиир куорпус, Кэбээйи улууһун Сангаар бөһүөлэгэр поликлиникалаах балыыһа комплекса уонна Аллараа Бэстээх бөһүөлэгэр учаастактааҕы балыыһа үлэҕэ киирдилэр. Дьокуускай к. 2 № куораттааҕы балыыһа инновационнай SMART-поликлиниката арылынна. Нерюнгритааҕы ОКБ эмтиир куорпуһун хапытаалынай өрөмүөнэ уонна дьахтар консультациятын дьиэтин тутуу түмүктэннэ.
“Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр уопсастыба доруобуйатын бөҕөргөтүү уонна доруобуйа харыстабылын тиһигин сайыннарыы стратегическай хайысхаларын туһунан” Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 2024 с. ахсынньы 30 күнүнээҕи 176 № стратегическай ыйааҕын олоххо киллэрии чэрчитинэн 2025 сылга “Доруобуйа” мультимедийнай паарка” саҥа бырайыак үлэтин саҕалаабыта. Бу бырайыак чөл олоҕу торумнуур боппуруостарга нэһилиэнньэни сырдатыы тиһигин сайыннарарга уонна гражданнар тус доруобуйаларын чөл хаалларарга дьулуһууларын күүһүрдүүгэ туһаайыллар. 2025 сыл устатыгар өрөспүүбүлүкэтээҕи киин Дьокуускай к. уонна Хаҥалас оройуонугар 6 770 киһини хабан барыта 195 көһө сылдьар тэрээһини ыыппыта. “Доруобай буол” бэстибээл, “Сөптөөх аһылык азбуката” акция, “Билии – күүс” акция, “Үлэ кэлэктиибиттэн уопсастыбаҕа – омук доруобуйата” форум, “Чөл ыччат – кыахтаах өрөспүүбүлүкэ!” акция, “Сайын чиргэл эрчимэ” акция, “Доруобуйаны көрдөрүү” акция, “Доруобуйа суола” бэстибээл курдук тэрээһиннэр ыытыллыбыттара.
2025-2026 үөрэх дьылыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 500 уонна онтон элбэх үөрэнээччилээх 96 оскуолаҕа оҕоҕо медицинскэй көмөнү оҥорор медицинскэй пууннар тэриллибиттэрэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин тэрилтэлэригэр баар медицинскэй пууннар бары лицензиялаахтар, медицинскэй үлэһиттэринэн хааччыллыы 90 бырыһыаҥҥа тэҥ. Ону тэҥэ медицинскэй үлэһиттэр үлэлииллэригэр анаан автоматизированнай үлэ миэстэтэ хааччыллыбыта уонна доруобуйа харыстабылыгар чахчылар баар кэлим баазаларын тэрийэр сыалга РТ МИС медицинскэй информационнай ситим туруоруллубута.
2026 сыл сүрүн соруктара:
«Көхтөөх уһун үйэлэнии» национальнай бырайыагы уонна «Дьиэ кэргэн» национальнай бырайыак ийэ уонна оҕо доруобуйатын көмүскэлигэр, гражданнар оҕолонор кыахтарын бөҕөргөтүүгэ анаммыт федеральнай бырайыактарын олоххо киллэрии;
“Нерюнгритааҕы ОКБ” СӨ СБТ улахан дьоҥҥо аналлаах поликлиникатын, суһал медицинскэй көмө салаатын уонна акушердар куорпустарын хапытаалынай өрөмүөнүн түмүктээһин;
доруобуйа харыстабылын 19 эбийиэгин, ол иһигэр биэлсэр-акушер икки пуунун уонна быраас 12 амбулаториятын үлэҕэ киллэрии;
перинатальнай көмөнү сайыннарыы, оскуола медицинэтин сайыннарыы, ыарыыны сэрэтэр бырагыраамалары олоххо киллэрэр уонна идэтийбит сулууспалар ситимнэрин киэҥник тарҕатыы;
ыарыыны сэрэтэр вакциналар бырагыраамаларын салгыы үлэлэтии, скринини уонна диспансерга кэтээн көрүүнү олоххо киллэрии.
Кыра дохуоттаах элбэх оҕолоох тыһыынчаттан тахса ыал тус арыаллааһын өйөбүлүнэн туһанна.
Өлүөхүмэ уонна Мииринэй оройуоннарыгар дьиэ кэргэн элбэх хайысхалаах кииннэрэ (ЭХК) эбии арыллыбыттара.
156 тулаайах уонна төрөппүт көрүүтэ-истиитэ суох хаалбыт оҕо ыалга иитиигэ бэрилиннэ, ол иһигэр 35 оҕо ийэлээх аҕатыгар төнүннэ.
Кыра дохуоттаах ыалы өйүүргэ туһаайыллыбыт көдьүүстээх уонна күүскэ туттуллар дьаһаллартан биирдэстэринэн социальнай хантараакка олоҕуран судаарыстыба социальнай көмөтүн оҥоруу буолар. Маннык көмө кыра дохуоттаах ыал уонна соҕотоҕун олорор гражданин үлэлиир кыаҕын олоххо киллэрии көмөтүнэн дохуотурарын тэрийэн олоҕун таһымын үрдэтэр сыаллаах оҥоһуллар. Бу дьаһал түмүгэр үлэни булаллар, тус дьыала эбэтэр көмөлтө хаһаайыстыбаны тэринэллэр. 2025 сыл устатыгар 3 971 ыалга уонна соҕотоҕун олорор гражданиҥҥа уопсайа 727,86 мөл. солкуобай суумалаах көмө оҥоһуллубута, ол иһигэр федеральнай бүддьүөт үбэ 503,21 мөл. солкуобай. Олортон үлэни көрдөөһүн хайысхатынан 562 хантараак, биирдиилээн урбаанныыр үлэни толорууга 1 161 хантараак, тус көмөлтө хаһаайыстыбаны үлэлэтиигэ 262, инбэлииттэргэ аналлаах бырагырааманан 36, пенсиялаахтарга анал бырагырааманан 54, мин бастакы хамнаһым бырагырааманан түөрт хантараак түһэрсиллибитэ. Ону тэҥэ 1 892 ыал олоххо баар уустук быһыыны-майгыны туоратыыга туһаайыллыбыт атын дьаһалларга өйөбүлү ылбыта.
Кыра дохуоттаах ыалы уонна гражданнар кэккэ категорияларын өйүүргэ туһаайыллыбыт өссө биир көдьүүстээх уонна киэҥник туттуллар дьаһалынан олорор дьиэни сылааһынан хааччыйыы ситимигэр, ол иһигэр олорор дьиэҕэ гааһы киллэриигэ, кииннээн ититии ситимигэр уонна уотунан оттуллар ситимҥэ холбонууга аадырыстаах матырыйаалынай көмөнү оҥоруу буолар. 2025 сылга чэпчэтиилээх категорияҕа киирэр 771 гражданиҥҥа уопсайа 112,7 мөл. солкуобай суумаҕа туһааннаах көмө оҥоһулунна.
Айылҕа тыйыс усулуобуйатыгар олорор буоламмыт, өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо айылҕа алдьархайын кытта ситимнээх ыксаллаах быһыыга-майгыга үгүстүк түбэһэллэр. Халаан уутун түмүгэр дьиэлэрэ-уоттара алларыйбыт, малларыттан маппыт 1 592, ол иһигэр Өймөкөөн улууһугар олорор 1 484, Абый улууһугар олорор 108 гражданиҥҥа биир кэмнээх матырыйаалынай көмө толору кээмэйинэн оҥоһулунна. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын хаһаас пуондатыттан биир кэмнээх матырыйаалынай көмөнү уонна үбүнэн көмөнү оҥорорго ыксаллаах быһыыны-майгыны уонна айылҕа алдьархайын содулун сэрэтэргэ уонна туоратарга 41,1 мөл. солкуобай ыытылынна.
Араас төрүөтүнэн олоххо уустук быһыыга-майгыга түбэспит уонна онтон тус кыаҕынан тахсар кыаҕа суох эрээри кыһалҕаларын быһаарарга дьулуһар ыал судаарыстыбаннай уорганнарга туруорсан тустаах көмөнү ылар кыахтаах буолуохтаах. Бүгүн үбүнэн көмөнү оҥоруу механизма эрэ буолбакка, олоххо араас ыарахаттары көрсүбүт маннык ыалга көмөлөһөр аналлаах өҥө эйгэтэ сайдар. Дьиэ кэргэн сылыгар Чурапчы, Нам, Уус Алдан оройуоннарыгар, ону тэҥэ Дьокуускай куоракка арыллыбыт Дьиэ кэргэн элбэх хайысхалаах кииннэригэр ааспыт сылга эбии итинник өссө икки киин Өлүөхүмэ уонна Мииринэй оройуоннарыгар тэриллибитэ. Онон Дьиэ кэргэн элбэх хайысхалаах алта киинигэр 2025 сылга 6 480 ыал көмөнү ылбыта, олортон 4 652 ыал олоҕор көрсүбүт уустук быһыыттан-майгыттан тахсыбыта, ол 71,79 бырыһыаҥҥа тэҥ.
Социальнай тулаайахсыйыыны сэрэтии судаарыстыба ыытар социальнай бэлиитикэтин биир тумус суолталаах хайысхатынан буолар. Сэрэтэр үлэни толорор уорганнар иннилэригэр, бастатан туран, оҕо туһугар ыал арахсыытын сэрэтэргэ кыаллар дьаһалы муҥутуурдук ылыы, ону тэҥэ оҕону иитэ ылар ыал институтун сайыннарыы көмөтүнэн судаарыстыбаннай тэрилтэлэргэ иитиллэр оҕо ахсаанын үс төгүл (2022 сылы кытта тэҥнээтэххэ) кыччатар сорук турар.
2025 сыл 11 ыйын устатыгар тулаайах уонна төрөппүт көрүүтэ-истиитэ суох хаалбыт 156 оҕо ыалга иитиигэ бэрилиннэ, ол иһигэр 35 оҕо төрөппүт ийэлээх аҕатыгар төннөрүлүннэ. 2025 сыл алтынньы 1 күнүнээҕи туругунан эпиэкэҕэ уонна бэпэчиитэлистибэҕэ тулаайах уонна төрөппүт көрүүтэ-истиитэ суох хаалбыт 3 074 оҕо сылдьар.
Ыал олоҕун огдолутар, судаарыстыбаннай уорганнар ураты болҕомтолорун эрэйэр өссө биир төрүөтүнэн ыалдьыы, эчэйии уо.д.а. быһыы-майгы түмүгэр дьиэ кэргэн чилиэнэ үлэлиир кыаҕын сүтэрэн, инбэлииккэ тахсыыта буолар. Өрөспүүбүлүкэҕэ инбэлиитинэстээх дьон уопсай ахсаана кэнники биэс сыл төһө да үөһэ-аллара хамсаатар, хомойуох иһин, улаатар чинчилээх. 2026 с. тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан инбэлииттэр уопсай ахсааннара 60 336 (2025 с. – 59 719) киһи буолла, ол иһигэр бастакы группалаах инбэлиит – 10 612 (2025 с. – 10 588), иккис группалаах инбэлиит – 16 265 (2025 с. – 16 293), үһүс группалаах инбэлиит – 25 404 (2025 с. – 24 908), инбэлиит оҕолор – 8 055 оҕо (2025 с. – 7 930).
Өрөспүүбүлүкэҕэ инбэлиит гражданнары матырыйаалынай өттүнэн өйүүр, ол иһигэр оҥорбут ороскуоттарын толуйар сыаллаах дьаһаллар олоххо киирэллэр. Ол курдук олорор дьиэ, коммунальнай өҥөлөр төлөбүрдэригэр ыйдааҕы толуйар үп көрүллэр, вакцина кэнниттэн бэргиир түбэлтэтигэр төлөбүр, харахтарынан инбэлииттэргэ өйөбүл эбии дьаһаллара (көрбөттөргө), диализка сылдьар инбэлииттэргэ матырыйаалынай көмө (айаннарын сыанатын уйунуу) оҥоһуллар, ону тэҥэ инбэлииттэр реабилитация техническэй сириэстибэлэрин федеральнай кэрискэтигэр суох реабилитация эбии техническэй сириэстибэлэринэн хааччыллар бырааптаахтар, кинилэргэ профессиональнай үөрэх тэрилтэтигэр үөрэххэ уонна өрөспүүбүлүкэ реабилитациялыыр кииннэригэр эмтэнэ барар уонна төннөр айаннарын ороскуота төлөнөр. Үбүнэн көмө уопсай кээмэйэ 1 011,4 мөл. солкуобайга тэҥ, ол иһигэр федеральнай бүддьүөт үбүн суотугар – 863,4 мөл. солкуобай, Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтүн үбүн суотугар – 148,0 мөл. солкуобай.
Өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар сэттэ реабилитациялыыр киин баар, ол иһигэр оҕолорго аналлаах – түөрт, онно сыллата тоҕус тыһыынчаттан тахса инбэлиит уонна инбэлиит оҕо доруобуйатын кэлимник чөлгө түһэрэр. 2025 сыл ахсынньы 1 күнүнээҕи туругунан 8 677 киһи реабилитацияны барда, ол иһигэр 5 700 инбэлиит оҕо.
Инбэлиитинэстээх дьоҥҥо оҥоһуллар өҥө хаачыстыбатын үрдэтэр уонна көрүҥүн кэҥэтэр инниттэн өйдөрө бытаарбыт дьоҥҥо аналлаах арыалдьыттаах олоруу курдук саҥа технологиялары пилотнай режиминэн киллэрии, реабилитация техническэй сириэстибэлэрин уларсар пуун, аймахтары көрүүнү-истиини өйүүр оскуола, “Тыын ылыы” киэбинэн инбэлиит оҕолору уонна улахан дьону быстах көрө-истэ ылар микрореабилитация дьиэтээҕи пууннара уонна дьиэҕэ тиийэн көрүү-истии бөлөхтөрө сайдар.
Горнай, Нам, Таатта, Чурапчы – өрөспүүбүлүкэ 4 оройуона кыттар уһун кэмнээх көрүү-истии тиһигин үлэҕэ киллэрэр федеральнай бырайыак дьоһун суолталаахтартан биирдэстэринэн буолар. 2025 сылга көрөр-истэр үлэҕэ көмөлөһөөччүлэр идэтийбит өҥөлөрүнэн 228 киһи хабылынна. Көрөр-истэр үлэҕэ көмөлөһөөччүлэринэн 167 киһи ылылынна. Көрүүнү-истиини тэрийээччинэн — түөрт киһи, наадыйыы ирдэнэрин сыаналыыр экпсеринэн — 15 киһи. Бырайыагы олоххо киллэрэргэ федеральнай бүддьүөттэн 213 мөл. солкуобай тардылынна. 2026 сылтан пилотнай бырайыакка кыттааччылар кэрискэлэригэр Сунтаар уонна Мэҥэ Хаҥалас оройуоннара киириэхтэрэ.
Маны кытта тэҥҥэ Бүлүү, Хаҥалас, Анаабыр, Аллайыаха, Эбээн Бытантай оройуоннарыгар уонна Дьокуускай к. өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүн суотугар уһун кэмнээх көрүү-истии тиһигин үлэҕэ киллэриигэ эрэгийиэннээҕи пилотнай бырайыагы олоххо киллэрэр үлэ барар.
Судаарыстыба ыытар социальнай бэлиитикэтин тумус суолталаах хайысхаларыттан биирдэстэринэн аҕа көлүөнэни өйөөһүн буолар. Өрөспүүбүлүкэҕэ статустан тутулуктаах социальнай өйөбүл дьаһаллара, наадыйыыттан тутулуктаах өйөбүл дьаһаллара киирэр, көхтөөх уһун үйэлэнэргэ усулуобуйаны тэрийиигэ уонна киэҥник ирдэнэр өҥөлөр араастарын сайыннарыыга туһаайыллыбыт кэлим дьаһаллар ылыллыбыттара.
Өр сыллаах үлэ ыстааһын уонна экэниэмикэҕэ, наукаҕа, култуураҕа, атын эйгэлэргэ кылаатын иһин үлэ дьонун үтүөлэрин билинии ситимэ утумнаахтык сайдар. 2025 сылга “Саха Өрөспүүбүлүкэтин бочуоттаах наставнига” 10 бэлиэ аан бастаан туттарыллыбыта, судаарыстыба бу наҕараадата каадыр кыаҕын сайыннарарга уонна үлэ кэлэктииптэригэр ыччаты өйүүргэ уопуттаах исписэлиистэр уһулуччулаах кылааттарын бэлиэтиир аналлаах. Киһи уопсастыба уонна судаарыстыба иннигэр үтүөлэрин билинии көрүҥүн быһыытынан өрөспүүбүлүкэҕэ федеральнайы сэргэ чопчу чэпчэтиилэргэ уонна төлөбүрдэргэ быраабы биэрэр “Саха Өрөспүүбүлүкэтин үлэ бэтэрээнэ” эрэгийиэннээҕи бэлиэ туттарыллар. Социальнай өйөбүл дьаһалларынан туһанар Россия Федерациятын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэтэрээнин ахсаана уопсайа 115 281 киһиэхэ тэҥ. 2025 сылга өйөбүл уопсай кээмэйэ 4 011,5 мөл. солкуобайга тэҥнэспитэ.
Нэһилиэнньэ ахсаанын тутулугар аҕам саастаах дьон ылар ирээтэ улаатыыта уонна онтон сиэттэрэн идэтийбит көмөҕө наадыйыы күүһүрүүтэ социальнай хааччыйыы тиһигиттэн ирдэнэр өҥөлөр кэрискэлэрин сэргэ тэрилтэлэр матырыйаалынай-техническэй баазаларын сайыннарыыны эрэйэр. Ол курдук 2025 сылга:
2025 сыл ахсынньыга “Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Матта с. 51 куойка миэстэлээх кырдьаҕастарга уонна инбэлииттэргэ аналлаах интэринээт-дьиэ” эбийиэги тутуу түмүктэммитэ;
Дьокуускай куоракка В.П. Решетников аатынан кырдьаҕастарга уонна инбэлииттэргэ аналлаах өрөспүүбүлүкэтээҕи интэринээт-дьиэ 200 миэстэлээх дьон олорор куорпуһун салҕааһынын тутуу саҕаламмыта, бу үлэ 2028 сыл бастакы кыбаарталыгар түмүктэнэрэ былааннанар;
В.А. Петрова аатынан Ньурбатааҕы кырдьаҕастарга уонна инбэлииттэргэ аналлаах улуустар икки ардыларынааҕы интэринээт-дьиэ хапытаалынай өрөмүөнэ ыытыллыбыта;
өйдөрө бытаан сайдыылаах инбэлииттэр үлэлэрин уонна олоххо-дьаһахха дьарыктарын арыаллааһыны тэрийэр Томмоттооҕу социальнай хааччыйыы идэтийбит дьиэтин дьон олорор өттүн өрөмүөнэ ыытылынна.
2026 сыл сүрүн соруктара:
2028 сылга диэри ыаллар оҕону иитэ ылыыларын киэҥник тарҕатан, тулаайах оҕолор уонна төрөппүт көрүүтэ-истиитэ суох хаалбыт оҕолор олорор тэрилтэлэригэр олорор тулаайах оҕолор уонна төрөппүт көрүүтэ-истиитэ суох хаалбыт оҕолор ахсааннарын үс төгүл кыччатыы;
инбэлиитинэстээх дьон доруобуйатын кэлимник чөлгө түһэрии (реабилитация) уонна саҥа үөрүйэхтэргэ уһуйуу (абилитация), ону тэҥэ доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолорго эрдэтээҥи көмө тиһигин сайыннарыы;
аҕам саастаах дьоҥҥо уонна инбэлиитинэстээх дьоҥҥо социальнай хааччыйыы инфраструктуратын салгыы саҥардан биэрии.
Таатта улууһун Ытык Күөл с. успуорт национальнай көрүҥнэригэр XXII спартакиадата ыытылынна, онно 35 хамаандаттан 1 521 спортсмен кытынна, наҕараада 183 кэмпилиэгэ оонньонно;
Саха Өрөспүүбүлүкэтин сүүмэрдэммит хамаандатын спортсменнара 676 мэтээли ыллылар, олортон 253 – көмүс мэтээл.
Успуорт түөрт эбийиэгэ үлэҕэ киирдэ.
Өрөспүүбүлүкэҕэ 2 024 успуорт эбийиэгэ, ол иһигэр 893 успуорт саалата, 54 харбыыр бассейн, 636 успуорт былаһаакката, хайыһар 22 баазата, успуорт сабыылаах, искусственнай муустаах 6 эбийиэгэ, успуорт ытар көрүҥнэригэр 31 тутуу, 24 стадион, 358 успуорт атын эбийиэгэ баар. Успуорт 110 көрүҥэ сайдар, успуорт аккредитациялаах 73 федерацията үлэлиир. Успуорду киэҥник сайыннарарга, күрэхтэһиилэри (маассабайтан саҕалаан идэтийбиккэ тиийэ) тэрийэргэ, спортсменнары өйүүргэ, каадыры (тренердэри, судьуйалары) бэлэмнииргэ, успуорт эйгэтин интэриэһин туруорсарга уонна эрэгийиэн сайдыытын бырагыраамаларын ырытан оҥорорго олор тутаах оруоллаахтар.
“Биисинэс-спринт (мин успуорду талабын)” федеральнай бырайыак чэрчитинэн Таатта улууһун Чөркөөх с. успуорт модульнай саалата, Бүлүү улууһун Бүлүү к. “өйдөөх” успуорт былаһаакката тэрилиннэ.
“Тыа сиринээҕи сири-уоту кэлимник сайыннарыы” Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бырагырааматын чэрчитинэн Сунтаар оройуонун Сунтаар с. бассейн – успуорт комплексын 1 уочарата үлэҕэ киирдэ, “Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр физическэй култуураны сайыннарыы” судаарыстыбаннай бырагырааманан Таатта улууһун Ытык Күөл с. элбэх хайысхалаах успуорт-чэбдигирдии комплекса, Таатта улууһун Ытык Күөл с. 1000 миэстэлээх стадион, Дьокуускай к. “Спортивнай” микрооройуонугар успуорт элбэх хайысхалаах комплекса үлэҕэ киирдэ.
“Физическэй култуураны уонна маассабай успуорду сайыннарыы” федеральнай бырайыак тэрээһиннэрин олоххо киллэрии чэрчитинэн 2025 сылга Сунтаар с. А.И. Иванов аатынан олимпийскай эрэллэр успуорка оскуолаларын успуорт комплексын хапытаалынай өрөмүөнэ ыытылынна. “Үлэҕэ уонна оборуонаҕа бэлэммин” Бүтүн Россиятааҕы физическэй култуура уонна успуорт комплексын олоххо киллэрэргэ успуорт технологическай тэриллэрин аҕыс кэмпилиэгэ муниципальнай тэриллиилэргэ тарҕатылынна. Маны сэргэ олимпийскай эрэллэр успуорка оскуолаларынан успуорт тэриллэрэ уонна мала-сала уопсайа 6,04 мөл. солкуобай суумаҕа атыылаһыллан тарҕатылынна, ол иһигэр:
“Бэрдьигэстээх” олимпийскай эрэллэр успуорка оскуолаларыгар күөн көрсүһүү, буулдьанан ытыы, оҕунан ытыы тэрилэ;
Н.С. Тимофеев аатынан олимпийскай эрэллэр успуорка оскуолаларыгар тустууга, волейболга, чэпчэки атлетикаҕа успуорт тэрилэ;
Д.П. Коркин аатынан олимпийскай эрэллэр успуорка Чурапчытааҕы өрөспүүбүлүкэтээҕи интэринээт-оскуолаларыгар тустууга, волейболга, чэпчэки атлетикаҕа, буулдьанан ытыыга успуорт тэрилэ.
Дойду сүүмэрдэммит хамаандаларын сүрүн састаабыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин сүүмэрдэмит хамаандаларын 107 спортсмена, хаһаас састаабыгар 47 спортсмен, юниордар сүүмэрдэммит хамаандаларыгар 58 спортсмен киирбитэ.
Спортсменнар бэртээхэй түмүгү көрдөрдүлэр: дьиҥ таһымнаах күрэхтэһиилэргэ юниордар 379 мэтээли ыллылар (133 көмүс, 96 үрүҥ көмүс, 150 боруонса); улахан дьоҥҥо – 297 мэтээли (120 көмүс, 84 үрүҥ көмүс, 93 боруонса).
2025 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тыа сиригэр уонна дьоҕус куораттарга успуорду сайыннарыыны өйүүргэ уонна көҕүлүүргэ туһаайыллыбыт “Земскэй тренер” федеральнай бырагыраама олоххо киллэриллэр. Тустаах бырагырааманан Мэҥэ Хаҥалас, Хаҥалас оройуоннарыгар уонна Жатай куорат уокуругар үс тренер үлэтин саҕалаата, кинилэргэ 2 мөл. солкуобай кээмэйдээх матырыйаалынай көмө көрүлүннэ.
2026 сыл сүрүн соруктара:
нэһилиэнньэ уопсай ахсааныгар 3 сааһыттан 79 сааһыгар диэри физическэй култууранан уонна успуордунан утумнаахтык дьарыктанар нэһилиэнньэ ирээтин 64,74 бырыһыаҥҥа диэри улаатыннарыы;
физическэй култууранан уонна успуордунан дьарыктанар усулуобуйаны үчүгэйинэн сыаналыыр гражданнар ирээттэрин 66 бырыһыаҥҥа тириэрдии;
успуорт көрүҥнэринэн дойду сүүмэрдэммит хамаандаларын састаабыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спортсменнара киирэллэрин ситиһии;
“Земскэй тренер” федеральнай бырагырааманы олоххо киллэрии, 2026 сылга – 18 тренери үлэнэн хааччыйыы;
успуорт инфраструктуратын эбийиэктэрин ГТО аналлаах успуорт технологическай тэрилинэн хааччыйыы.
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрин чилиэннэригэр эрэгийиэн тутаах дьаһаллара “Анал байыаннай дьайыы ыытыллар кэмигэр анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрин чилиэннэригэр өйөбүл дьаһалларын туһунан” Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 2023 сыл алтынньы 23 күнүнээҕи 80 № Ыйааҕар (салгыы – 80 № Ыйааха) сөп түбэһиннэрэн оҥоһуллар.
80 № Ыйааҕы таһынан анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар өйөбүл эбии дьаһалын көрүҥүнэн наадыйар көмөлөрө уонна судаарыстыбаннай өҥөлөр тумус тутуу бэрээдэгинэн оҥоһуллуохтара.
Өрөспүүбүлүкэҕэ анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрин чилиэннэригэр социальнай өҥөлөрү уонна чэпчэтиилэри киллэрэн туран, уопсайа 44 эрэгийиэннээҕи уонна тоҕус муниципальнай дьаһал толоруллар.
2025 сылтан илиинэн эрэ салайыллар массыынаны ыытар быраапка анал байыаннай дьайыы бэтэрээнэ дастабырыанньалаах уонна анал байыаннай дьайыыга кытта сылдьан бааһыран, эчэйэн инбэлиит буолбут анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕар тырааныспар сириэстибэлэрин ыытааччылары идэтийэн бэлэмниир бырагыраамаларынан үөрэтии сыанатын, ону тэҥэ анал байыаннай дьайыыга өлбүт буойун огдооботугар уонна байыаннай дьайыылар буола турар сирдэригэр бааһыран, эчэйэн инбэлиит буолбут анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕын кэргэнигэр үөрэтии сыанатын толуйуу быһыытынан өйөбүл саҥа көрүҥэ оҥоһуллар. 2025 сылга итинник толуйуу 36 киһиэхэ 1,7 мөл. солкуобай кээмэйинэн оҥоһулунна.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин сиригэр-уотугар олорор байыаннай сулууспалаахтар төрөппүттэригэр (эпэкииннэригэр) үс сылга биирдэ (мунньар бырааба суох) санаторийга-куруорка эмтэнэр путевка сыанатын кээмэйинэн, ити эрээри 60 тыһыынча солкуобайы куоһарбат кээмэйинэн санаторийга-куруорка эмтэнэргэ харчынан төлөбүр көрүҥүнэн өйөбүл оҥоһуллар.
2022 сылтан 2025 сылга диэри санаторийга-куруорка анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕын 860 төрөппүтэ 49,4 мөл. солкуобай суумаҕа эмтэннэ.
Анал байыаннай дьайыыга кыттыбыт гражданнар уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрин чилиэннэрэ социальнай-психологическай өттүнэн кэлим реабилитациялара Дьокуускай к., Нерюнгри к., Өлүөхүмэ уонна Ньурба оройуоннарын реабилитациялыыр кииннэрин баазатыгар, ону тэҥэ Амма, Өлөөн уонна Орто Халыма оройуоннарын нэһилиэнньэ социальнай харалтатын кэлим кииннэрин баазатыгар ыытыллар.
Идэҕэ эбии туһаайар уонна идэни чөлгө түһэриини хааччыйар сыаллаах “Инбэлииттэри идэлэригэр уонна медицинскэй-социальнай өттүнэн чөлгө түһэрэр өрөспүүбүлүкэтээҕи техникум-интэринээт” Саха Өрөспүүбүлүкэтин бүддьүөтүн идэҕэ бэлэмниир үөрэх судаарыстыбаннай тэрилтэтин баазатыгар анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрин чилиэннэрин олох-дьаһах саҥа усулуобуйатыгар сирдиир, идэҕэ үөрэтии бырагырааматынан идэҕэ туһаайар, ону тэҥэ дьарыктаах буолуу кииннэригэр кэлбиттэри салгыы үлэнэн хааччыйар үлэ барар.
2026 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан чөлгө түһэрэр өҥө анал байыаннай дьайыы уопсайа 2 658 кыттыылааҕар уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрин чилиэннэригэр, ол иһигэр анал байыаннай дьайыы 724 кыттыылааҕар уонна 1 934 кинилэр дьиэ кэргэннэрин чилиэнигэр, ол иһигэр 818 оҕоҕо оҥоһулунна.
Анал байыаннай дьайыы кэмигэр нэһилиэнньэҕэ уйулҕа өттүнэн өйөбүлү оҥоруу бастайааннай төрүккэ ыытыллар. Биирдиилээн уонна бөлөх көрүҥүнэн 56 тыһыынча үлэ ыытылынна. Онно анал байыаннай дьайыы 42 тыһыынча кыттыылааҕа, кинилэр аймахтара, чугас дьонноро, ону тэҥэ өйүүр уорганнар үлэһиттэрэ хабылыннылар. 2025 сыл 11 ыйыгар 13 433 киһини хабан 17 510 өҥө оҥоһулунна. Психологтар биригээдэлэрэ Ростов-на-Дону к. баар байыаннай госпитальга сытар байыаннай сулууспалаахтарга уйулҕа өттүнэн көмөнү оҥорор сыаллаах 35 сырыыны толордо.
1 375 миэстэлээх түөрт оскуола уонна 340 миэстэлээх оҕо икки уһуйаана, 100 миэстэлээх биир лааҕыр уонна оскуола таһынааҕы успуорт икки саалата үлэҕэ киирдэ.
БКЭ түмүгүнэн 100 баалы оскуоланы бүтэрэр 17 оҕо ылбыта.
2024-2027 сылларга “Үөрэҕи сайыннарыы” Россия Федерациятын судаарыстыбаннай бырагырааматын “Оҕо уонна ыччат үөрэнэр, сынньанар уонна чэбдигирэр усулуобуйаларын тэрийии” федеральнай бырайыак олоххо киллэриллэр.
2023-2027 сылларга орто идэтийбит үөрэх тэрилтэлэрин хапытаалынай өрөмүөннэрин ыытыы уонна сэбилээһин бырагыраамата олоххо киллэриллэр.
Өрөспүүбүлүкэҕэ оскуола иннинээҕи үөрэх бырагырааматын олоххо киллэрэр 709 үөрэх тэрилтэтигэр 61,3 тыһыынчаттан тахса оҕо, ол иһигэр үс саастарын туола илик 13 тыһыынча оҕо иитиллэр. Оскуола иннинээҕи үөрэҕинэн хабыы 99,86 бырыһыаҥҥа тэҥ, бу ааспыт сылы кытта тэҥнээтэххэ, 0,7 бырыһыан пуунунан үрдээбит.
Хаҥалас улууһугар уонна Дьокуускай к. 340 миэстэлээх 2 оҕо уһуйаана үлэҕэ киирдэ. Амма уонна Горнай оройуоннарыгар оскуола иннинээҕи үөрэх икки эбийиэгэр хапытаалынай өрөмүөн түмүктэннэ.
“Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыа сиригэр оҕо бастыҥ уһуйаана” өрөспүүбүлүкэтээҕи кэтэхтэн куонкурус кыайыылаахтарынан Нам, Амма, Горнай, Хаҥалас, Өлүөхүмэ, Ньурба, Чурапчы уонна Сунтаар улуустарын аҕыс оҕо уһуйаана ааттаммыта.
Уопсай үөрэх ситимигэр 628 оскуолаҕа 153 тыһыынчаттан тахса оҕо үөрэнэр. Өймөкөөн, Хаҥалас улуустарыгар уонна Дьокуускай к. 1375 миэстэлээх түөрт оскуола тутуллан үлэҕэ киирдэ. Мииринэй уонна Алдан оройуоннарыгар успуорт иккис саалата, ону тэҥэ Мэҥэ Хаҥалас улууһугар 100 миэстэлээх оҕо доруобуйатын чэбдигирдэр лааҕыра тутулунна.
Үөрэх ситимигэр 2025 сылтан оҕону уонна ыччаты өйөөһүҥҥэ, дэгиттэр сайдыылаах киһини иитэн таһаарарга, үөрэх хаачыстыбатын үрдэтэргэ, үөрэнэргэ табыгастаах усулуобуйаны тэрийэргэ туһуламмыт “Ыччат уонна оҕо”, “Дьиэ кэргэн” национальнай бырайыактар олоххо киирэллэр. Ол чэрчитинэн оскуолалары уонна оҕо уһуйааннарын тутуу, өрөмүөннэрин ыытыы, үөрэх тэрилинэн хааччыйыы, орто үөрэх идэтийбит тэрилтэлэрин дьиэлэрин-уоттарын өрөмүөннүүр, дьоҕурдаах ыччаты өйүүр үлэ барар, ону тэҥэ педагогическай үлэһиттэргэ социальнай төлөбүр оҥоһуллар.
Тоҕус оройуоҥҥа, ол иһигэр Арктика түөрт оройуонугар уонна Дьокуускай куоракка үөрэх тиһигин саҥардан биэриинэн уопсайа 18 оскуола хапытаалынай өрөмүөнэ ыытылынна уонна тэрилинэн хааччылынна.
402 оскуола (36 оройуонтан уонна тоҕус судаарыстыбаннай тэрилтэттэн) “Куттал суох буолуутун уонна Ийэ дойду көмүскэлин төрүттэрэ” уонна “Үлэ (технология)” үөрэх предметтэринэн тэрилинэн хааччылынна.
Орто идэтийбит үөрэх салаатыгар үс эбийиэк өрөмүөннэннэ: С.Ф. Гоголев аатынан Дьокуускайдааҕы педагогическай колледж уонна Дьокуускай тыа хаһаайыстыбатын техникумун (Төҥүлүтээҕи салаата) икки эбийиэгэ.
Түмүк судаарыстыбаннай аттестация тэрээһин-технологическай өттүнэн үрдүк таһымҥа ыытылынна. 2025 сылга естественнэй-научнай уонна математическай үөрэх предметтэринэн биир кэлим экзамены 7 951 оскуоланы бүтэрээччи туттарда. БКЭ түмүгүнэн 100 баалы оскуоланы бүтэрэр 17 оҕо ылбыта (олортон үһэ – мультибалльник): математиканы алта оҕо 100 баалга туттарда, нуучча тылын – түөрт, химияны – икки, биологияны – биир. БКЭ 100 баалга туттарбыттарга барыларыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 100 тыһыынча солкуобай кээмэйдээх биир кэмнээх бириэмийэтэ туттарыллыбыта. Оскуоланы 358 үөрэнээччи кыһыл көмүс, 410 үөрэнээччи үрүҥ көмүс мэтээлинэн бүтэрдэ.
2025 сылга Үөрэх уонна наука эйгэтин кэтээн көрөр федеральнай сулууспа БКЭ түмүктэрин ыыппыт анаарыытынан Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Россия эрэгийиэннэрин ортотугар 21-с миэстэни ылбыта. Икки сыл иһигэр Саха сирэ Россия уопсай рейтинигэр 47 кэрдииһи дабайбыта: 2024 сылга 39-с миэстэлээх буоллаҕына, 2023 сылга 68-с миэстэҕэ сылдьара.
2025 сылга Рособрнадзор үөрэх үрдүк таһымын хааччыйар оскуолалары бэлиэтиир сыаллаах “Үөрэх тэрилтэлэригэр аналлаах хаачыстыба бэлиэтэ” бырайыагы саҕалаабыта.
Бочуоттаах бэлиэ бастакы хаһаайыннарын ахсааныгар Саха Өрөспүүбүлүкэтиттэн биэс оскуола киирбитэ:
БКЭ (ЕГЭ), ССЭ (ОГЭ) уонна БРБҮ (ВПР) үөрэх үрдүк уонна дьиҥнээх түмүктэрин иһин “Үөрэх үрдүк түмүктэрэ” бэлиэни Н.А. Алексеева аатынан техническэй лицей ылбыта;
Кэккэ предметтэри дириҥэтэн үөрэтэр өрөспүүбүлүкэтээҕи лицей-интэринээт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арктикатааҕы оскуолата, Нерюнгри к. Е.А. Варшавскай аатынан 24 № информационнай-технологическай лицейэ, Дьокуускай куораттааҕы лицей – түөрт оскуола БКЭ (ЕГЭ), ССЭ (ОГЭ) уонна БРБҮ (ВПР) дьиҥнээх бигэ түмүктэрин иһин “Сыаналааһын үрдүк култуурата” бэлиэни туппута.
2025 сылга Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Россия 81 субъегыттан 300 оҕо кыттыылаах физическэй култуураҕа үөрэнээччилэр Бүтүн Россиятааҕы олимпиадаларын түмүктүүр түһүмэҕэ ыытыллыбыта. Онно Саха сирин үөрэнээччилэрэ уһулуччулаах түмүктэри көрдөрбүттэрэ: 10 оҕо үөрэнээччилэр Бүтүн Россиятааҕы олимпиадаларын кыайыылааҕынан уонна призерунан тахсыбыта. Английскай тылга, кытай тылыгар, обществознаниеҕа, физкултуураҕа уонна француз тылыгар – уопсайа биэс предмеккэ үс кыайыыны уонна сэттэ бириистээх миэстэни ылбыттара. Кэнники 15 сылга бу – бастыҥ көрдөрүү. Хаачыстыба өттүнэн көрдөрүү эмиэ тупсубута – түмүктүүр түһүмэххэ кыттыбыт хас биирдии үһүс үөрэнээччи кыайбыта уонна бириистээх миэстэни ылбыта. Маны тэҥэ үөрэнээччилэр Бүтүн Россиятааҕы олимпиадаларын федеральнай рейтинигэр өрөспүүбүлүкэ Россия үрдүнэн 72-с миэстэттэн 24-с миэстэҕэ тахсан, көрдөрүүтүн үс төгүл куоһарбыта.
Тыа сирин уонна Арктика оскуолаларыгар педагогтары тардар сыалтан “Земскэй учуутал”, “Арктика учуутала” уонна “Тыа сирин, Арктика уонна хотугу улуустар оскуолаларын педагогическай үлэһиттэрин олорор дьиэнэн-уотунан хааччыйыы” бырайыактар олоххо киирэллэр. 2025 сылга “Земскэй учуутал” бырагырааманан 11 педагог тардыллыбыта, кинилэргэ икки мөл. солкуобайдаах биир кэмнээх төлөбүр оҥоһуллубута; “Арктикатааҕы уонна хотугу улуустар тыа сиринээҕи нэһилиэнньэлээх пууннарыгар баар уопсай үөрэх тэрилтэлэрин педагогическай үлэһиттэрин олорор дьиэнэн-уотунан хааччыйыы” бырайыагынан дуогабар түһэрсэн хотугу уонна Арктика улуустарыгар 14 учуутал үлэлии барбыта. Тыа сиринээҕи үөрэх тэрилтэлэригэр, ол иһигэр Арктика улуустарыгар учууталынан хааччыллыы 91,1 бырыһыаҥҥа тэҥнэстэ.
Оҕо уонна ыччат талаанын уонна дьоҕурун сайыннарарга ураты болҕомто ууруллар. 2025 сыл ахсынньы 1 күнүнээҕи туругунан эбии үөрэх бырагыраамаларынан 5 саастарыттан 18 диэри саастаах оҕолору хабыы, ааспыт сылы кытта тэҥнээтэххэ, оҕо аймах уопсай ахсаанын 89,14 бырыһыаныгар тэҥнэһэн, ааспыт сылтан 15,8 бырыһыан улаатта.
Өрөспүүбүлүкэҕэ сынньалаҥ уонна чэбдигирии бары көрүҥүнэн 77 994 оҕо хабылынна, бу ааспыт сыл көрдөрүүтүттэн түөрт бырыһыан үрдүк (2024 сылга – 70 273). Итинтэн 59 820 оҕо өрөспүүбүлүкэ 542 лааҕырыгар сынньаммыта.
2024-2025 сылларга федеральнай бырагыраама сүнньүнэн “Спутник” куорат таһынааҕы оҕо чэбдигирэр лааҕырыгар түргэнник тутуллар түөрт модульнай куорпуһу, Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар “Илгэ” лааҕыр икки куорпуһун тутуу түмүктэннэ. Ол түмүгэр сайыҥҥы сынньалаҥынан эбии 900 оҕо хааччылынна.
Орто идэтийбит үөрэх тиһигэр 24,4 тыһыынча киһини хабан 43 тэрилтэ үлэлиир. Идэҕэ үөрэтии сэттэ тутаах хайысханан 215 идэҕэ уонна исписээлинэскэ ыытыллар. Үлэ өрөспүүбүлүкэтээҕи ырыынагын ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн сыллата биэс саҥа идэҕэ уонна исписээлинэскэ үөрэтии арыллар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын Ыйааҕынан профильнай таһымҥа демонстрационнай эксээмэн киэбинэн ыытыллар судаарыстыбаннай түмүктүүр аттестацияҕа 100 баалы ылбыт колледжы уонна техникуму бүтэрээччигэ уонна 100 баалы ылбыт үөрэнээччини бэлэмнээбит педагогическай үлэһиккэ 100 тыһыынча солкуобай кээмэйдээх биир кэмнээх төлөбүр олохтоммута. 2025 сылга 13 идэтийбит үөрэх тэрилтэтиттэн профильнай таһымҥа демонстрационнай эксээмэни 24 выпускник туттарбыта. Кинилэри 10 педагог-наставник бэлэмнээбитэ.
2023-2025 сылларга 48 аныгы мастарыскыай, ол иһигэр 2025 сылга 23 мастарыскыай тэриллибитэ.
2025 сылга орто идэтийбит үөрэх тиһигин тэрилтэлэрин 7 386 киһи үөрэҕин бүтэрэн, орто сүһүөх исписэлиис уонна үрдүк бэлэмнээх оробуочай идэлэрин баһыылаабыта. Үөрэҕи бүтэрбиттэр уопсай дьарыктаах буолуулара 99 бырыһыаҥҥа тэҥнэстэ, олортон 55 бырыһыана үлэҕэ ылылынна, 22 бырыһыана үөрэҕин салҕаата, 15 бырыһыана Россия Аармыйатыгар сулууспалыы барда, үс бырыһыана оҕону көрөр уоппусканы ылла.
Тус сыаллаах бэлэмнэнии чэрчитинэн 1 960 устудьуон үөрэнэр, олортон өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар 1 439, өрөспүүбүлүкэ тас өттүгэр 521 устудьуон үөрэнэр. Устудьуоннар Россия 24 куоратыгар үрдүк уонна орто үөрэх 111 кыһатыгар үөрэнэллэр. 2025 сылга өрөспүүбүлүкэ үөрэҕин тэрилтэлэригэр араас моделлаах 40 саҥа автобус бэриллибитэ.
2026 сыл сүрүн соруктара:
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр үөрэх таһымын 70,97 бырыһыаҥҥа диэри таһаарыы;
оскуола иннинээҕи үөрэҕинэн 100 бырыһыан хааччыйыы;
10-11 кылаастары идэҕэ үөрэтии таһымын 65 бырыһыаҥҥа диэри улаатыннарыы;
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үлэҕэ ырыынагын ирдэбилин учуоттаан каадыры бэлэмнээһин хайысхаларын хос көрүү.
Патриотическай тыыҥҥа иитэр тэрээһиннэринэн хабыллыбыт ыччат ахсаана 2,3 төгүл улаатта.
«МУУС УСТАР» ыччат бэстибээлэ – Арктикаттан Дьокуускайга диэри ыччаты сомоҕолуур өрөспүүбүлүкэ ыччатын бөдөҥ түһүлгэтэ.
2025 сыл муус устар 27 күнүгэр Саха сирин ыччатын уопсастыбаннай тэрилтэлэрин Өрөспүүбүлүкэ Күнүгэр анаммыт бэлиэ параада ыытыллыбыта. 4 000 эдэр ыччаты түмпүт тэрээһин өрөспүүбүлүкэ ыччата сомоҕолоһуутун, Ийэ дойдуга тапталын, гражданин быһыытынан олоххо көхтөөх сыһыанын кэрэһилээбитэ.
Кыайыы 80 сылыгар куорпуһу бэлэмнээһин үһүс блогун түмүктээбит Кыайыы волонтердарын өрөспүүбүлүкэтээҕи форума сыл тутаах тэрээһининэн буолбута. Манна Саха сирин бары оройуоннарыттан 250 киһи кыттан бэлэмнэнии биир тэҥ таһымын хааччыйбыта.
2025 сыл ахсынньыга Дьокуускай к. “Патриот” ыччат бастакы элбэх хайысхалаах киинэ арыллыбыта. Бу уораҕай үөрэх бырагыраамаларын, култуура тэрээһиннэрин уонна волонтердар бырайыактарын көмөтүнэн аныгы ыччакка гражданин быһыытынан тус эппиэтинэһи үөскэтэр, Ийэ дойдунан киэн туттууга, бэриниилээх буоларга уһуйар сыаллаах тэриллибитэ.
«#МЫВМЕСТЕ» бэйэ-бэйэҕэ хардарыта көмөлөһүү Бүтүн Россиятааҕы акция чэрчитинэн волонтердар үлэлэрэ көхтөөхтүк ыытыллар. Анал байыаннай дьайыы саҕаланыаҕыттан «#МЫВМЕСТЕ» хардарыта көмөлөһүү Бүтүн Россиятааҕы акция эрэгийиэннээҕи ыстааба байыаннай сулууспалаахтарга уонна кинилэр дьиэ кэргэннэригэр көмөлөһөр үлэни-хамнаһы саҕалаабыта. «#МЫВМЕСТЕ» муниципальнай ыстааптара биһиги өрөспүүбүлүкэбит 36 муниципальнай оройуонугар уонна куорат уокуругар үлэлииллэр.
2022 сылтан саҕалаан 2025 сыл ахсынньытыгар диэри “Якутия с тобой” уопсастыбаннай тэрилтэ анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар 131,1 туонна таһаҕаһы хомуйан ыытта, 3 221 аадырыстаах баһыылканы тиэртэ. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн уопсайа 5 793 сайаапка көрүлүннэ, 883 дьиэ кэргэни кытта шефтэһэр үлэ олохтонно.
2025 сыл түмүгүнэн волонтердуур үлэҕэ 94 558 киһи кыттар (2021 сылга – 67 669 киһи, эбэтэр сэттэ сааһыттан аҕа саастаах нэһилиэнньэ уопсай ахсаанын 7,5 бырыһыана, 2022 сылга – 105 252 киһи, эбэтэр сэттэ сааһыттан аҕа саастаах нэһилиэнньэ уопсай ахсаанын 11,7 бырыһыана, 2023 сылга – 114 740 киһи, эбэтэр 12,8 бырыһыана, 2024 сылга 137 426 киһи, эбэтэр 15 бырыһыана).
2025 сылга “РСО” МООО Саха сиринээҕи эрэгийиэннээҕи салаата устудьуоннар этэрээттэрин 2 529 байыаһын (2024 сылга – 4 432 байыас) үлэтин маннык хайысхаларынан тэрийбитэ: идэтийбит этэрээттэр (931 байыас); тутуу этэрээттэрэ (404); медицинскэй этэрээттэр (327); тыа хаһаайыстыбатын этэрээттэрэ (311); педагогическай этэрээттэр (242) уо.д.а.
“РСЭ Хаар Десана.Кыайыы күнэ” Бүтүн Россиятааҕы патриотическай акция чэрчитинэн Горнай, Уус Алдан, Мэҥэ Хаҥалас, Хаҥалас, Нам, Сунтаар, Бүлүү, Үөһээ Бүлүү, Ньурба, Мииринэй, Амма, Ленскэй — барыта 12 муниципальнай оройуоҥҥа тоҕус этэрээт сырыыта тэрилиннэ.
Устудьуоннар этэрээттэрин байыастара анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар, үлэ, тыыл бэтэрээннэригэр, соҕотоҕун олорор уонна кыахтара суох гражданнарга уопсайа 118 олбуору, ону тэҥэ Аҕа Дойду Улуу сэриитигэр анаммыт 25 пааматынньыгы, сквердэри хаартан ыраастаатылар.
Оскуолаларга квиз-оонньуулар, идэҕэ туһаайар тэрээһиннэр ыытылыннылар, оттон нэһилиэнньэҕэ барытыгар анаан Саха сирин устудьуоннарын этэрээттэрин байыастара босхо кэнсиэртэри туруорбуттара. Акцияҕа уопсайа 183 байыас кыттыбыта.
2025 сыллааҕы сайыҥҥы үлэ семестригэр устудьуоннар этэрээттэрин бэлэмнээһин чэрчитинэн 240 байыаһы эбии идэҕэ үөрэтии тэриллибитэ. Онно ылбыт билиилэрэ уонна үөрүйэхтэрэ үлэҕэ туруоруллубут соруктары толорууга үрдүк көрдөрүүлэри ситиһэргэ төһүү буолбуттара.
Гражданскай уопсастыба институттарын сайыннарыы биһиги өрөспүүбүлүкэбит сайдыытын биир тумус суолталаах туһаайыытынан буолар. Кэнники сылларга өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар регистрациялаах СОНКО, ТОС көхтөрө күүһүрбүтэ бэлиэтэнэр. Өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар кэмиэрчэскэй буолбатах 2 631 тэрилтэ үлэлиир, ол иһигэр 99 тэрилтэ 2025 сылга регистрацияламмыт.
2026 сыл сүрүн соруктара:
“Патриот” ыччат киинин үлэтин-хамнаһын чэрчитинэн Бүтүн Россиятааҕы хамсааһыннар, байыаннай-спортивнай өттүнэн бэлэмнээһин уонна патриотизм тыыныгар иитии бары кииннэрин үлэлэрин сүрүннүүрү хааччыйыы;
“Ыччат уонна оҕолор” национальнай бырайыак “Ыччаттарга аналлаах эрэгийиэн” Россия Федерациятын субъектарыгар ыччат бэлиитикэтин кэлимник сайыннарыы бырагырааматыгар кыттыы;
олохтоох бэйэни салайыныы уорганнарын ыччаты кытта үлэлэрин-хамнастарын торумнуурга уонна тэрийэргэ биир тэҥ сыһыаны туттуу, муниципальнай тэриллиилэргэ ыччат бэлиитикэтигэр биир халыыбы туттуу көмөтүнэн үлэ-хамнас хаачыстыбатыгар биир кэлим ирдэбиллэри киллэрии.
Култуура эйгэтигэр ыытыллар тэрээһиннэргэ дьон сылдьыыта 23,9 мөлүйүөҥҥэ тэҥнэстэ, 2024 сылы кытта тэҥнээтэххэ, 1,9 бырыһыан улаатта.
Култуура түөрт эбийиэгэ үлэҕэ киирдэ. Үс модельнай библиотека тэрилиннэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотекатын 100 сыллаах үбүлүөйэ.
Олоҥхону киһи аймах матырыйаалынайа суох култууратын эриэккэс айымньытынан ЮНЕСКО билиниитин 20 сыла.
Өрөспүүбүлүкэҕэ култуура тэрилтэлэрин аныгы инфраструктураларын сайыннарар үлэ күүһүрбүтүн түмүгэр гражданнар култуура тэрилтэлэригэр көхтөөхтүк сылдьар буоллулар. 2025 сылга култуура тэрээһиннэригэр сылдьыы 23,9 мөлүйүөҥҥэ тэҥнэспитэ, бу 2024 сыл көрдөрүүтүттэн 1,9 бырыһыан элбэх.
Үбүлээһин бары источниктарын суотугар култуура түөрт эбийиэгэ үлэҕэ киирдэ. 2025 сылтан “Култуура” национальнай бырайыак сыалын “Дьиэ кэргэн” саҥа национальнай бырайыак толорор. Бу бырайыагынан Мэҥэ Хаҥалас улууһун Аллараа Бэстээх б. Култуураны сайыннарыы киинэ тутулунна. “Мин Сахам сирэ ХХI үйэҕэ” үтүө дьыала бүтүн өрөспүүбүлүкэтээҕи хамсааһынын чэрчитинэн тутуллубут Үөһээ Бүлүү улууһун Быракаан с. уонна Мэҥэ Хаҥалас улууһун Бөкө с. култуура-успуорт икки комплекса үлэҕэ киирдэ.
“Култуура олохтоох дьиэтэ” хайысханан “Төрөөбүт алаас култуурата” партия федеральнай бырайыагын чэрчитинэн өрөспүүбүлүкэ тыа сиринээҕи 20 култуура дьиэтэ матырыйаалынай-техническэй баазатын бөҕөргөттө, онно 20,0 мөл. солкуобай суумалаах үп бэриллибитэ.
2025 сылтан “Дьиэ кэргэн” национальнай бырайыак сүнньүнэн өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтигэр култуура-сынньылаҥ эйгэтигэр кэрэхсэбиллээх өҥөнү оҥорорго, култуура тэрилтэлэрин каадырын састаабын сайыннарарга, омук үтүө үгэстэрин чөл хаалларарга уонна Саха сирин норуоттарын айымньыларын киэҥник тарҕатарга туһуламмыт “Земскэй култуура үлэһитэ” бырагыраама олоххо киирэр. Бырагыраама кыттыылаахтарыгар икки мөл. солкуобай суумалаах биир кэмнээх төлөбүр көрүллэр. Бу бырагырааманан фортепианоҕа, үҥкүүгэ уонна музыкаҕа үөрэтэр 11 педагог сүүмэрдэннэ, кинилэр 11 оройуоҥҥа, ол иһигэр Арктика алта оройуонугар үлэлии бардылар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотекатын 100 сыллаах үбүлүөйүн тэрээһиннэрэ үрдүк таһымнаахтык ыытылыннылар. Дьокуускай к. балаҕан ыйын 16-19 күннэригэр ЮНЕСКО өйөбүлүнэн ыытыллыбыт сыл киэҥ далааһыннаах тэрээһинэ буолбут норуоттар икки ардыларынааҕы IV библиографическай конгресс 15 тас дойду уонна Россия 85 эрэгийиэнин экспертэрин түмпүтэ. Конгресс үлэтигэр 830, ол иһигэр 98 киһи РФ эрэгийиэннэриттэн уонна тас дойдулартан кыттыбыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтин библиотекардарын бастакы сийиэһигэр өрөспүүбүлүкэ бары оройуоннарыттан 200 делегат кэлбитэ. Кинилэр 2032 сылга диэри кэмҥэ Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр библиотека дьыалатын сайыннарыы стратегиятын былаанын олоххо киллэриини дьүүллэспиттэрэ.
2025 сыл кулун тутар 19-23 күннэригэр Казахстан Өрөспүүбүлүкэтин Астана куоратыгар “Сэлии муоһунан хоһуйуу” муоһунан кыһааччылар айымньыларын норуоттар икки ардыларынааҕы IХ бэстибээллэрэ тэриллибитэ. Өрөспүүбүлүкэ тутаах тэрийээччи буолбута. Бэстибээл чэрчитинэн муостан кыһыллыбыт оҥоһуктар куонкурустара, быыстапка-дьаарбаҥкалар, семинардар Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтиттэн, Казахстан Өрөспүүбүлүкэтиттэн уонна Кыргызстан Өрөспүүбүлүкэтиттэн уопсайа 100 киһини хабан туран ыытыллыбыттара.
Нерюнгри оройуонугар үрдүк таһымнаахтык тэриллибит Олоҥхо ыһыаҕар 25 тыһыынча ыалдьыт сылдьыбыта, Ыһыаҕы аһыы уонна сабыы сиэригэр-туомугар 1,5 тыһыынча киһи кыттыбыта.
Россия 29 эрэгийиэниттэн 50 тыһыынчаттан тахса ыалдьыты түмпүт Дьокуускайга ыытыллыбыт ХХV федеральнай Сабантуй омуктар сомоҕолоһуулара, иллээх сыһыаннара, дойдубут култуурата эгэлгэ арааһа кэрэтин өссө төгүл бигэргэппитэ. Сабантуй сүнньүнэн сонуннары киэҥник тарҕатар национальнай сириэстибэлэри сайыннарыы боппуруостарынан төгүрүк остуоллар, Татаардар киинэлэрин күннэрэ, Татарстан ускуустубатын маастардарын кэнсиэрэ уонна успуорт национальнай көрүҥнэринэн күрэхтэһиилэр тэриллибиттэрэ.
Олоҥхону ЮНЕСКО киһи аймах тылынан айбыт эриэккэс айымньытын быһыытынан билиниитин 20 сылыгар анаммыт Олоҥхо XVI Декадата сэтинньигэ ыытыллыбыта. Ол чэрчитинэн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 80 тахса тэрээһин ыытыллыбыта. Татарстан Өрөспүүбүлүкэтигэр “Олоҥхо – вечное эхо Евразии” национальнай эпос сүрэхтэниитин, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана А.С. Николаев судаарыстыбаттан салгыы өйүүргэ, Олоҥхону чөл хаалларарга уонна киэҥник тарҕатарга 2026 сылтан Олоҥхо үһүс уон сылын биллэрбитин дьоһун суолтатын бэлиэтиэххэ сөп.
Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет судаарыстыбаннай тыйаатыра “Бастыҥ испэктээх. Балет” категорияҕа “Сияющий камень” этно-балеты туруоруу иһин “Көмүс мааска” Россия Тыйаатырдарын ХХХI национальнай бириэмийэтигэр үс наҕарааданы ылбыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай филармониятын симфоническай хора хордар Шанхайдааҕы норуоттар икки ардыларынааҕы V бэстибээллэригэр “Светская музыка” номинацияҕа уонна “Хор сүрэҕэ” куонкуруска Көмүс дипломунан наҕараадаламмыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин циркэтин ускуустубата салгыы тэтимнээхтик сайдар, саҥа чаҕылхай бырагыраамаларынан көрөөччүлэри кэрэхсэтэр. Муус устарга буолбут “Мамонтенок-2025” циркэ өрөспүүбүлүкэтээҕи ХХII бэстибээл-куонкуруһугар оҕо циркэтин уонна тыйаатырын студияларын оҕолоро, Нам, Чурапчы, Мэҥэ Хаҥалас, Амма, Өймөкөөн, Эбээн-Бытантай уонна Дьокуускай к. кэлэктииптэрэ – уопсайа 122 киһи кыттыбыта.
Россия эрэгийиэннэриттэн уонна Азия-Тиихэй акыйаан эрэгийиэнин дойдуларыттан академическай музыканы толорооччулары түмпүт, Россия үөрэҕириитин министиэристибэтин дьаһалларын кэрискэтигэр киирбит “Симфония добра” музыкальнай маастарыстыба куонкурус-бэстибээлэ аан бастаан ыытылынна. Бэстибээл түмүгүнэн талааннаах ыччаты сайыннарарга Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук ыччатын бастакы симфоническай оркестра торумнанна, онно Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук 10 эрэгийиэнин талааннаах ыччата киирдэ.
2026 сыл сүрүн соруктара:
эпос уонна ускуустуба Арктикатааҕы киинин уонна В.А. Босиков аатынан Музыка үрдүкү оскуолатын 150 миэстэлээх интэринээттээх 240 миэстэлээх саҥа үөрэнэр куорпуһун үлэҕэ киллэрии;
Кэбээйи улууһугар Олоҥхо ыһыаҕын, А.С. Пушкин аатынан Нуучча судаарыстыбаннай академическай драматическай тыйаатырын 135 сыллаах үбүлүөйүн үрдүк тэрээһиннээхтик ыытыы;
архыып өҥөтүн сайыннарыы уонна архыып чахчыларын тарҕатыыны кэҥэтии.
Саха суругунан литературатын 125 сыла.
“Саха тылын национальнай куорпуһа” ыйар-кэрдэр тиһик үлэтин саҕалаата.
Тылы үөрэтии, туттуу хаачыстыбатын сайыннарыы, өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай уонна дьиҥ таһымнаах тылларын оруолларын үрдэтии дьаһаллара чопчуламмыт “Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыбаннай уонна дьиҥ таһымнаах тыллары чөл хаалларыы уонна сайыннарыы” Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бырагыраамата тыл бэлиитикэтин олоххо киллэрии тутаах механизма буолар.
П.А. Ойуунскай аатынан Саха академическай тыйаатырыгар саха суругунан литературатын 125 сылыгар аналлаах үөрүүлээх мунньах буолбута. Бу тэрээһин суруйааччылары, чинчийээччилэри, уопсастыбаннай холбоһуктар бэрэстэбиитэллэрин уонна саха литературатын төрүттээччилэр аймахтарын түмпүтэ. Поэтесса Саргылаана Гольдероваҕа “Саха норуодунай поэта” бочуоттаах аат иҥэриллибитэ.
РНА СС гуманитарнай чинчийиилэр уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын института М.К.Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университетын уонна Култуура уонна ускуустуба Арктикатааҕы судаарыстыбаннай институтун кытта бииргэ “Саха тылын национальнай куорпуһа” ыйар-кэрдэр тиһик үлэтин саҕалаатылар. Куорпус састаабыгар 15 мөл. туттуллар тыл, ону тэҥэ топонимнары, тиэрминнэри, фразеологизмнары, архаизмнары сэргэ сахалыы ааттар уонна туохтуурдар тематическай бөлөхтөрө киирдэ.
Саха литературатын төрүттээччилэр хаалларбыт нэһилиэстибэлэрин чөл хаалларар уонна киэҥник билиһиннэрэр сыалтан А.Е. Кулакоскай-Өксөкүлээх Өлөксөй нууччалыы тылбаастаммыт талыллыбыт айымньылара “Избранные произведения” кинигэ буолан таҕыста.
Төрөөбүт тыл күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотеката ааҕааччыларга икки ураты бэлэҕи оҥордо:
«Саҥа-сурук/Speech-to-Text/Речь в тексте» — сахалыы саҥаны тылбаастаан сурукка киллэрэр телеграм-бот;
“Истиҥ” тылы холбуур технология – сахалыы тылы-өһү аудиоформакка көһөрөр тиһик.
Библиотека сайтыгар Н.А. Лугинов “Чыҥыс Хаан ыйааҕынан” аудиокинигэтэ, В.В. Яковлев “Кытта кырдьыбыт тэҥкэ тиит” кэпсээнэ киирбит “ИИ сахалыы ааҕар” аудиокинигэлэр кэлиэксийэлэринэн киһи барыта туһанар кыахтанна.
Төрөөбүт тылы чөл хаалларыы, үөрэтии уонна сайыннарыы эйгэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын бириэмийэлэрэ ананна:
төрөөбүт тылы, литератураны уонна култуураны тарҕатыыга өр сыллаах таһаарыылаах үлэтин иһин Семен Андреевич Новгородов аатынан бириэмийэ – Чиркоева Дарияҕа, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет Россия хотугулуу-илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын институтун саха тылын кафедратын сэбиэдиссэйигэр;
дьүкээгир тылын уонна Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттар духуобунай култуураларын чөл хаалларыыга уонна сайыннарыыга кылаатын иһин Николай Спиридонович-Тэки Одулок аатынан бириэмийэ – Курилова Марияҕа, дьүкээгир тылын уонна култууратын тарҕатааччыга;
славяннар суруктарын уонна култуураларын, духуобунастарын уонна сиэрдэрин, Саха сирин элбэх омуктаах норуотун сомоҕолооһуҥҥа кылаатын иһин Кириил уонна Мефодий ааттарынан бириэмийэ – Стрекаловская Иринаҕа, А.Е. Кулаковскай аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтин омуктар икки ардыларынааҕы сыһыаҥҥа салаатын сэбиэдиссэйигэр;
нуучча тылын үөрэтиигэ уонна сайыннарыыга кылаатын иһин профессор Николай Георгиевич Самсонов аатынан бириэмийэ – Рыльченко Ларисаҕа, Уус Ньара гимназиятын нуучча тылын уонна литературатын учууталыгар.
Научнай-педагогическай аймах кыаҕын түмэргэ тэрээһин өттүнэн хааччыйар сыаллаах өрөспүүбүлүкэ бары оройуоннарыттан 485 делегаты түмпүт саха тылын, литературатын уонна култууратын учууталларын өрөспүүбүлүкэтээҕи III сийиэһэ тэриллибитэ. Педагогтар, култуура деятеллэрэ, үөрэх эйгэтин бэрэстэбиитэллэрэ мустан саха тылын уонна литературатын тирээн турар кыһалҕаларын уонна сайдар кэскилин дьүүллэспиттэрэ.
Норуоттар култуураларын уонна үгэстэрин туһунан эбээн уонна долгаан тылынан анимационнай киинэлэри сыыппараҕа айан оҥорбуттара. “Саха сирин остуоруйалара” уонна “Мин Сахам сирэ” анимационнай үөрэтэр бырайыак” сахалыы саҥалаах ойуулук айыллыбыта. Өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай уонна дьиҥ таһымнаах тылларын чөл хаалларарга уонна сайыннарарга социальнай суолталаах 20 ролик бэлэмнэнэн-уһуллан национальнай телевидениҕэ тахсыбыта.
Филологическай наука кандидата Анна Николаевна Мыреева төрөөбүтэ 95 сылыгар аналлаах “Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттар тыллара уонна култууралара” научнай-практическай конференция буолбута. Онно Россия сэттэ эрэгийиэниттэн 100 тахса чинчийээччи кыттыбыта.
Саха тылыгар уонна литератураны ааҕыыга 1-4 кылаастарга аналлаах учебниктар оригинал-макеттара уонна электроннай киэптэрэ, ону тэҥэ 34 аат киллэриллибит методическай пособиелар уонна үлэлиир бырагыраамалар ырытыллан оҥоһуллубуттара.
“Ыччат десана: ыраахтааҕы дьаамсыктарын тыллара уонна култууралара” этнолингвистическэй экспедиция үлэлээбитэ, онно Уус Маайа, Өлүөхүмэ, Хаҥалас оройуоннарыттан дьаамсыктар тустарынан ааҕыыларга кыайбыт оскуола үөрэнээччилэрэ, учууталлар кыттыбыттара. Бу бырайыак Иркутскай уобалас Анга уонна Сурова сэлиэнньэлэригэр, Киренскэй уонна Уус Кут куораттарыгар архыып уонна музей матырыйаалларынан чинчийэр үлэ чэрчитинэн ыраахтааҕы дьаамсыктарын тылларын, суруктарын-бичиктэрин уонна култуураларын үөрэтиигэ туһаайыллыбыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатыгар 2023 сыллаахха тэриллибит саха тылын тиэрминнэрин өрөспүүбүлүкэтээҕи хамыыһыйата тиэрминнэр тиһиктэрин научнай өттүнэн хааччыйарга уонна сайыннарарга туһаайыллыбыт айымньылаах үлэтэ салҕанар. 2023 сылтан 2025 сылга диэри хамыыһыйа 11 салаанан 600 тахса тылы тиэрмин оҥорон туттарга сүбэлээтэ.
2026 сыл соруктара:
Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай уонна дьиҥ таһымнаах тылларын эйгэтин кэлимник үөрэтии уонна научнай чинчийиилэри ыытыы;
Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуоттарын тылларын, литератураларын уонна култуураларын үйэлээх баайын сыыппараҕа көһөрүү уонна чөл хаалларыы.
3.1. Тырааныспары уонна суол хаһаайыстыбатын сайыннарыы
Олохтоох суолталаах муҥутуур уһун массыына суола нуорма ирдэбилигэр сөп түбэһэр турукка тиэрдилиннэ – 114 км
Салгын тырааныспарын инфраструктуратын сайыннарыы пуондатын суотугар Саха сирин 16 аэропуорда Хапытаалынай өрөмүөн былааныгар киирдэ
Жатайдааҕы судоверфэҕэ тутар-монтажтыыр үлэ түмүктэннэ
2025 сылга олохтоммут индикатордары толорор сыалтан 130,69 км уһуннаах, ол иһигэр 109,47 км (эбэтэр 85,74 бырыһыан нуормаламмыт туругар) эрэгийиэннээҕи (ол иһигэр тирэх ситимнэрин 37,10 км) уонна 11,88 км (эбэтэр 85 бырыһыан нуормаламмыт туругар) “Дьокуускай куорат” куорат агломерациятыгар, 20 тыһыынчаттан тахса киһи нэһилиэнньэлээх дьоҕус агломерацияларга 9,34 км (эбэтэр 59 бырыһыан нуормаламмыт туругар) массыына суола оҥоһулунна.
Өрөмүөн үлэтэ Нам, Таатта, Мэҥэ Хаҥалас, Өймөкөөн, Өлүөхүмэ, Кэбээйи, Чурапчы, Ленскэй уонна Уус Алдан оройуоннарын хабан “Нам”, “Харбалаах”, “Мүрү”, “Өймөкөөн”, “Умнас”, “Кэбээйи”, “Бөтүҥ”, “Мухтуйа” уонна Бороҕон – Танда суол учаастактарыгар ыытылынна. Дьокуускай к. Ойуунускай, Хабарова уонна Сэбиэскэй Аармыйа 50 сыла уулуссаларыгар хапытаалынай өрөмүөн үлэтэ саҕаланна.
2025 сылга муниципальнай тэриллиилэргэ уонна оройуоннарга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суолун пуондатыттан субсидия суотугар 114 км уһуннаах олохтоох суолталаах массыына суолларын нуорма ирдэбилигэр сөп түбэһэр турукка тиэрдилиннэ, бу өрөспүүбүлүкэ устуоруйатыгар муҥутуур көрдөрүү буолар.
Түөрт муоста нуорма ирдэбилигэр сөп түбэһэр турукка тиэрдилиннэ, ол иһигэр Өлүөхүмэ оройуонугар Улахан Черепаниха (112,25 пог. м), Кыра Черепаниха (72,72 пог. м) уонна Дьорооху (24,58 пог. м) өрүстэри, Сунтаар оройуонугар Улахан Харыйалаах өрүһү (40,1 пог. м) туоруур муосталар. Саҥардыллыбыт оҥоһуу тутуулар уопсай уһуннара 249,65 погоннай миэтирэҕэ тэҥнэстэ.
Салгын тырааныспарын инфраструктуратын сайыннарыы пуондатын суотугар 2025-2030 сылларга Саха сирин 16 аэропуорда – Ленскэй, Уус Куйга, Муома, Хаандыга, Белай Гора, Орто Халыма, Маҕан, Өлөөн, Черскэй, Сааскылаах, Саккырыыр, Чокуурдаах, Баатаҕай, Тиксии, Бүлүү, ол иһигэр Дьокуускай к. аэропуордун перонун уонна урууллуур суолларын хапытаалынай өрөмүөнэ былааннанар. Үлэ сыаната 15 млрд солкуобайтан тахса суумаҕа тэҥнэһэр.
Өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн салгын тырааныспарынан тиэйиини субсидиялааһын уопсай кээмэйэ 276,6 мөл. солкуобайга тэҥнэстэ (2024 сылга – 951,5 мөл. солкуобай). 518 социальнай суолталаах рейс оҥоһулунна, 33,8 тыһыынча пассажир тиэйилиннэ (2024 сылга – 857 рейс, 52,9 тыһыынча пассажир тиэйиллибитэ).
2025 сыллаах навигацияҕа уу тырааныспарыгар аҕыс социальнай суолталаах маршрутунан 171 рейс оҥоһулунна, 10 292 пассажир, ол иһигэр 5 687 пассажир субсидияламмыт билиэтинэн (2024 сыл көрдөрүүтүгэр 45 бырыһыан) тиэйилиннэ. Субсидия суумата 37,4 мөл. солкуобайга тэҥнэстэ эбэтэр 2024 сылга 39 бырыһыан (95,06 мөл. солкуобай). “Өлүөнэ очуостара” национальнай пааркаҕа, Аллараа Бэстээх уонна Витим бөһүөлэктэргэ үс дебаркадер ылылынна.
2025 сылга тимир суол тырааныспарынан 458 тыһыынча пассажир (2024 сыл көрдөрүүтүгэр 8,7 бырыһыан эбии) тиэйилиннэ. Таһаҕаһы тиэйии кээмэйэ 7,1 мөл. туоннаҕа тэҥнэстэ (2024 сыл көрдөрүүтүнээҕэр 8,1 бырыһыан мөлтөх). Хамсаналларыгар хааччахтаах пассажирдарга анал купейнай вагон-комфорт үлэҕэ киирдэ.
Суол саахала 6,1 бырыһыан аҕыйаан, 697-ҕэ тэҥнэстэ, эмсэҕэлээбит киһи ахсаана 9,1 бырыһыан кыччаата (2024 сылга – 994, 2025 сылга – 904). Өлбүт киһи ахсаана 3,9 бырыһыан элбээн 80-ҥа тэҥнэспит. Өрөспүүбүлүкэҕэ суол саахалын автоматическай фиксациялыыр 151 комплекс, ол иһигэр уон көһө сылдьар комплекс, туруоруллан үлэлиир.
2025 сылга Дьокуускай к. уопсастыбаннай тырааныспарын пааркатын саҥардыы бырагыраамата салҕанар. Уопсайа 632 мөл. солкуобай сыаналаах “Volgabus” мааркалаах улахан кылаастаах 50 автобус ылылынна.
Массыына техническэй туругун бэрэбиэркэлиир көһө сылдьар пууннары туһанан Арктика оройуоннарыгар тырааныспар тэрилин 800-тэн тахса техническэй көрүү оҥоһулунна.
2025 сыл Өлүөнэ муостатын тутуу үлэтигэр улахан суолталаах кэм тутар-монтажтыыр үлэ бастакы сылынан буолла. Өлүөнэ уҥа кытылыгар “Лена” федеральнай трассаттан сир болотунатын отсыпкалааһын уонна уҥа кытыл эстакадатын сыбаайатын туруоруу ыытылынна; хаҥас кытылга муоста тирэҕин үс коффердамыттан бастакы хомулунна – маннык технология Россияҕа муоста тутуутугар бастакынан тутулунна. Муоста бастакы тирэҕин туруоруу түмүктэннэ, барыта 920 сыбаайаҕа 26 тирэх туруохтаах.
“Саха Өрөспүүбүлүкэтин тырааныспарын уонна энэргиэтикэтин инфраструктуратын түргэн тэтиминэн сайыннарар туһунан” Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 2024 сыл кулун тутар 28 күнүнээҕи 270 №-дээх Ыйааҕын олоххо киллэрии чэрчитинэн национальнай олох уйгутун пуондатын сириэстибэлэрин туһанан, Россия Минпромторг өйөөһүнүнэн Россия бөртөлүөт пааркатын саҥардыы чэрчитинэн Ми-8МТВ-1 элбэх хайысхалаах үс бөртөлүөт ылыллынна. Бу Уһук Хоту уустук килиимэт усулуобуйатыгар бөҕө тиэйиини күүһүрдүөҕэ.
“Илиҥҥи меридиан” (“Яна” массыына суола) бырайыак бастакы түһүмэҕин олоххо киллэрии салҕанар. 2025 сылга бырайыактыыр-сметалыыр докумуон экспертиизэлиир үлэтэ ыытылынна, Бала с. айан суолун бырайыактыыр көрдүүр үлэлэрин ырытар, “Илыктах” уонна “Ыллыктаах Баһа” карьердары геологическай үөрэтэр уонна топографическай түһэрэр, лииньийэ эбийиэгэр аналлаах сиргэ ойууру кэрдэр уонна бэлэмниир тэрээһиннэр түмүктэннилэр.
2025 сыл муус устарга Жатайдааҕы судоверфэ оҥорон таһаарар лииньийэтэ уопут быһыытынан үлэҕэ киирдэ. “ЛОРП” ПАУо анаан бэйэтэ барбат трюм баарсатын, ону тэҥэ тыа хаһаайыстыбатын тиэхиньикэтин тиэйэргэ аналлаах кыра туонна уйуктаах парому тутууга бэлэмнэнии ыытыллар. Алтынньыга Жатайдааҕы судоверфэҕэ тутуллубут бастакы суудуна (кыра туонна уйуктаах паром) герметизациятын бэрэбиэркэтэ ситиһиилээхтик ыытылынна.
2030 сылга диэри флот 50 ед. тутуута сабаҕаланар Жатайдааҕы судоверфэни тутуу түмүктэнэрин учуоттаан, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ис уу тырааныспарын уонна Өлүөнэ бассейынын ис уу суолун 2035 сылга диэри сайыннарыы бырагыраамата ырытылынна.
Дьокуускай к. 204 микрооройуонугар баар “Намыв” ыстаансыйа оройуонугар массыына суола оҥоһуллан, тустаах инфраструктуралаах кэтэһии пуунун тутуута түмүктэннэ.
2026 сыл сүрүн соруктара:
“Көдьүүстээх тырааныспар тиһигэ” национальнай бырайыак “Аэродромнар тирэх ситимнэрин сайыннарыы” федеральнай бырайыак чэрчитинэн Зырянка аэропуордун тутуу бырайыактыыр-көрдүүр үлэтин ыытыы;
91,1 км, ол иһигэр 75 км эрэгийиэннээҕи суолталаах суол уонна 16,1 км 20 тыһыынчаттан тахса киһи нэһилиэнньэлээх дьоҕус агломерацияларга, массыына суолун киллэриини хааччыйыы;
Жатайдааҕы судоверфэни тутуу бырайыак II түһүмэҕин олоххо киллэриини саҕалааһын;
“Тиксии” муора пуордун кыраныыссатын кэҥэтии чэрчитинэн дириҥ уулаах “Найба” муора пуордун тутуу уонна “Дьэлиҥдэ – Мохэ” судаарыстыбаннай кыраныысса аһардар пуунун үлэтинэн бырайыактарын олоххо киллэрии;
Аллараа Бэстээх – Хаандыга тимир суол лииньийэтин бырайыактааһынын уонна холбоһуктаах муостаны тутуутун олоххо киллэрии бастакы түһүмэҕин экэнэмиичэскэй-техническэй өттүнэн төрүттээһинин барыллаан ырытан оҥоруу.
3.2. Энергия өттүнэн куттал суох буолуутун хааччыйыы
Аллараа Халыма оройуонун Черскэй куорат тииптээх бөһүөлэгэр 9,3 МВт кыамталаах энергетикэ комплекса, Кэбээйи оройуонун Сангаар куорат тииптээх бөһүөлэгэр 5,65 МВт кыамталаах автоматизированнай гибриднэй энергокомплекс дизельнэй уот ыстаансыйата үлэҕэ киирдилэр.
Новоленскэйдээҕи ТЭС, Соҕуруу Саха сиринээҕи ТЭС тутуу, Нерюнгритааҕы ГРЭС кэҥэтии, Дьокуускайдааҕы ГРЭС иккис уочарата, Усуйаана оройуонун Уус Куйга куорат тииптээх бөһүөлэгэр кыра кыамталаах атомнай ыстаансыйаны тутуу салҕанар.
Өрөспүүбүлүкэ энергетикэтигэр нэһилиэнньэлээх пууннары тиһигин быспакка уонна бигэтик уотунан хааччыйарга былааннаах үлэ салҕанар. 2025 сылга 10,6 млрд кВт.ч. уот эниэргийэтэ оҥоһулунна. 160 МВт кыамталаах 1 011 км уот лиинньийэтэ өрөмүөннэннэ.
2023-2024 сыллардааҕы оттук сезонугар тэҥнээтэххэ саахал уопсай ахсаана 46 бырыһыан (18 единицэнэн) аҕыйаата. Онуоха, инцидент ахсаана 103 бырыһыан (28 единицэнэн) элбээбит, ол түмүгэр ааспыт сыл бу кэмигэр тэҥнээтэххэ 862 саахал уонна инцидент тахсыбыта бэлиэтэнэр.
Илиҥҥи экэнэмиичэскэй форум былаһааккатыгар Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук сиригэр-уотугар локальнай генерация эбийиэктэрин саҥардыы бырагырааматын чэрчитинэн Аллараа Халыма оройуонун Черскэй куорат тииптээх бөһүөлэгэр 9,3 МВт уопсай кыамталаах энергетикэ комплексын үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыйыы ыытыллыбыта. Кэбээйи оройуонун Сангаар куорат тииптээх бөһүөлэгэр 5,65 МВт кыамталаах автоматизированнай гибриднэй энергокомплекс дизельнай уот ыстаансыйата үлэҕэ киирдэ.
Бүлүү оройуонугар 33 МВТ кыамталаах гааһынан барар уот ыстаансыйатын тутууга инвестиционнай бырайыагы олоххо киллэрии саҕаланна, 2028 сылга үлэҕэ киирэрэ былааннанар.
1,5 ГВт уопсай кыамталаах энергетикэ 5 улахан бырайыагын тутуу салҕанар:
Былааннаммыт Байкал-Амур магистралын кэҥэтии, “Сухой Лог” сир баайдаах сири сайыннарыы түмүгэр тахсар ноҕуруусканы хааччыйар сыаллаах Ленскэй оройуонугар 550 мВт кыамталаах Новоленскэйдээҕи уот ыстаансыйата (2028 сылга үлэҕэ киирэр);
“Россия тимир суоллара” ААУо Илиҥҥи полигонун сайыннарыы иккис түһүмэҕин хааччыйарга 330 МВт кыамталаах Чульман б. Соҕуруу Саха сиринээҕи ТЭС (2027 сылга үлэҕэ киирэр);
“Россия тимир суоллара” ААУо Илиҥҥи полигонун сайыннарыы иккис түһүмэҕин тяговай хос ыстаансыйаларын хааччыйарга Нерюнгритээҕи ГРЭС кэҥэтии (2029 сылга үлэҕэ киирэр);
Дьокуускайдааҕы ГРЭС-1 кыччаан эрэр кыамтатын солбуйар 160 МВт кыамталаах Дьокуускайдааҕы ГРЭС-2 иккис уочарата (80 МВт 2026 сылга, 80 МВт – 2027 сылга);
Усуйаана оройуонун Уус Куйга куорат тииптээх бөһүөлэгэр икки блоктаах РУ РИТМ-200Н баазатыгар кыра кыамталаах атомнай ыстаансыйаны тутуу.
2025 сыл алтынньы 6 күнүгэр Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук мунньаҕар Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 1 ГВт кыамталаах Канкуннааҕы ГЭС тутуу туһунан боппуруос өйөммүтэ, бу ГЭС Саха сирин соҕуруу өттүгэр көстүбүт бырамыысыланнай сирдэри уотунан хааччыйарга уонна Уһук Илиҥҥэ электрогенерация кыамтатын дэписсиитин кыччатарга төһүү буолуоҕа. Бырайыак 2042 сылга диэри Уот энергетикэтин эбийиэктэрин генеральнай схематыгар киллэриллибитэ, бастакы уочарата 2036 сылга, иккис уочарата – 2039 сылга киирэллэрэ былааннанар.
2026 сыл сүрүн соруктара:
“Саха Өрөспүүбүлүкэтин тырааныспарын уонна энэргиэтикэтин инфраструктуратын түргэн тэтиминэн сайыннарар туһунан” Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 2024 сыл кулун тутар 28 күнүнээҕи 270 №-дээх Ыйааҕар сөп түбэһиннэрэн уот энергетикэтин бырайыактарын олоххо киллэрии: Нерюнгритээҕи ГРЭС кэҥэтии, Новоленскэйдээҕи ТЭС тутуу, Соҕуруу Саха сиринээҕи ТЭС тутуу, Дьокуускайдааҕы ГРЭС-2 иккис уочарата, Усуйаана оройуонун Уус Куйга куорат тииптээх бөһүөлэгэр кыра кыамталаах атомнай ыстаансыйаны тутуу;
Өймөкөөн оройуонун Куйдуһун с. 2 МВт кыамталаах автоматизированнай гибриднэй уот комплексын үлэҕэ киллэрии.
46 уопсастыбаннай сиргэ-уокка уонна 17 тиэргэҥҥэ тупсаҕай оҥорор үлэ ыытылынна.
Томпо оройуонун Хаандыга б., Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Сыымах с., Горнай оройуонун Бэрдьигэстээх с. маастар-былааннара ырытылыннылар.
“2030 сылга диэри уонна 2036 сылга диэри кэлэр кэмҥэ Россия Федерациятын сайыннарыы национальнай сыалларын туһунан” Россия Федерациятын Президенин 2024 сыл ыам ыйын 7 күнүнээҕи 309 №-дээх Ыйааҕын олоххо киллэрэр сыалтан “Олох инфраструктурата” национальнай бырайыак “Олорор дьиэ” эрэгийиэннээҕи бырайыагын чэрчитинэн 2030 сылга диэри сыл ахсын 1 мөл. кв. м. тиийэ олорор дьиэни киллэрии хааччыллыахтааҕа ылылынна.
2025 сылга олорор дьиэни үлэҕэ киллэрии 806,2 тыһыынча кв. м. тэҥнэстэ (2024 сыл көрдөрүүтүгэр 107 бырыһыан), ол иһигэр элбэх кыбартыыралаах олорор дьиэ – 344,1 тыһыынча кв. м. (2024 сыл көрдөрүүтүгэр 104 бырыһыан), биирдиилээн олорор дьиэ – 462,1 тыһыынча кв. м. (2024 сыл көрдөрүүтүгэр 110 бырыһыан).
Саахалланар туруктаах олорор дьиэ пуондатыттан гражданнары көһөрүү бырагырааматын чэрчитинэн бырагыраама саҕаланыаҕыттан (2019-2025 сыллар) 54,64 тыһыынча гражданин 1 005,92 тыһыынча кв. м. саахалланар туруктаах олорор дьиэ пуондатыттан көһөрүлүннэ.
2025 сыл устата сири-уоту кэлимник сайыннарар бырайыактарын ахсаана 17 ед. диэри улаатта, куораты тутар кыах 1 200,35 тыһыынча кв. м. тэҥнэстэ.
“Уһук Илиҥҥи уонна Арктическай ипотека” бырагырааманан ипотека кирэдьиитин биэриигэ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Приморскай кыраай кэнниттэн иккис иһэр. Бырагыраама саҕаланыаҕыттан 172 847 мөл. солкуобай суумаҕа 32 675 ипотека кирэдьиитэ, ол иһигэр 2025 сылга 32 179,05 мөл. солкуобай суумаҕа 5 277 ипотека кирэдьиитэ бэрилиннэ.
2025 сылга чэпчэтиилээх категориялаах 717 гражданин (ыал) олорор усулуобуйатын тупсарарга туһаайыллыбыт тэрээһиннэри үбүлээһиҥҥэ 1 324,4 мөл. солкуобай, ол иһигэр 579 мөл. солкуобай федеральнай бүддьүөттэн ыытылынна.
Кэккэ категориялаах 717 гражданин (ыал): ол иһигэр инбэлииттэр уонна инбэлиит оҕолоох дьиэ кэргэн – 22 киһи, бойобуой дьайыы бэтэрээннэрэ – биэс киһи, сокуоннай сааһын туола илик биэс уонна онтон элбэх оҕолоох ыаллар – 12 ыал, сокуоннай сааһын туола илик 10 уонна онтон элбэх оҕолоох ыаллар – икки ыал, ыксаллаах быһыы-майгы түмүгэр дьиэтэ суох хаалбыт гражданнар – 107 ыал, Үлэ уонна Россия дьоруойдара – үс киһи, Уһук Хоту оройуоннарыттан көһөр 54 гражданин дьиэ кэргэнигэр дьиэ сертификата бэрилиннэ. 283 эдэр ыал, 149 тулаайах уонна төрөппүт көрүүтэ суох хаалбыт оҕо олорор дьиэнэн хааччылынна.
“Олорор дьиэни суобаһа суох тутааччылар дьайыыларыттан эмсэҕэлээбит гражданнарга судаарыстыюаннай өйөбүлү оҥоруу” тэрээһини олоххо киллэрии чэрчитинэн уопсайа 88,11 мөл. солкуобай суумаҕа 80 киһиэхэ харчынан төлөбүр оҥоһулунна. Олорор дьиэни түүлэһии ырыынагын көҕүлүүр сыалтан гражданнар кэккэ категориялара олороругар аналлаах, ол иһигэр Уһук Илин сайдарыгар наадалаах исписэлиистэри, идэлээх каадырдары тардар сыалтан 2025 сылга кыбартыыралары эрэгийиэннээҕи эпэрээтэргэ биэрэн икки бырайыак олоххо киирдэ: Дьокуускай куоракка – 141 кыбартыыра, Алдан куоракка – 28 кыбартыыра.
Ону тэҥэ олорор дьиэни тутуу бырайыактарын инженернэй уонна социальнай инфраструктуранан хааччыйар сыалтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата бүддьүөт кирэдьииттэрин сириэстибэлэрин көхтөөхтүк тардар. Оннук, ааспыт сылларга кэлим тутуу тэрээһиннэри олоххо киллэриигэ Нерюнгри к., “Жатай” КУо уонна Дьокуускай к. уопсайа 5,2 млрд солкуобай суумаҕа инфраструктура бүддьүөт кирэдьиитин сириэстибэлэрэ туһаныллыбыттара.
2025 сылга “Инфраструктурнай меню” федеральнай бырайыак чэрчитинэн “Дьокуускай куорат” куораттааҕы уокурук 2а, 2б, 2г, 4а, 4б, 4в, 17 кыбартаалларын (“Спортивнай” микрооройуон) сирдэрин-уоттарын кэлим сайыннарыы” сири-уоту кэлим сайыннарыы бырайыагын инженернэй инфраструктуранан хааччыйыыга, 327,67 тыһыынча кв. м. куораты тутар кыахтаах 5,3 млрд солкуобай суумалаах кирэдьиит тардыллыбыта. Бу бырайыагы олоххо киллэрии 90 тыһыынча кв. м. иэннээх саахалланар туруктаах дьиэ пуондатын суох оҥорууну эбэтэр 160 элбэх кабартыыралаах олорор дьиэни көһөрүүнү хааччыйыаҕа.
2025 сылга 29 социальнай суолталаах эбийиэк, ол иһигэр 1 375 миэстэлээх түөрт оскуола, 340 миэстэлээх икки оҕо уһуйаана, биир үөрэх атын эбийиэгэ, физическай култуура уонна успуорт түөрт эбийиэгэ, доруобуйа харыстабылын 13 эбийиэгэ (ол иһигэр биэс биэлсэр-акушер пууна уонна биир быраас амбулаторията), култуура түөрт эбийиэгэ уонна биир социальнай суолталаах эбийиэк үлэҕэ киирдэ.
“Куорат табыгастаах эйгэтин торумнааһын” уонна “Уһук Илин тиэргэннэрин тупсаҕай оҥоруу” федеральнай бырайыактары олоххо киллэриинэн тыа сирин уонна куорат поселениеларыгар Бүлүү к. “Ыллыыр кумах” кытылы тупсаҕай оҥоһулунна, Орто Халыма к. Кыайыы бололуоссатын саҥардылынна, Үөһээ Бүлүү оройуонун Хоро с. кытыл, Алдан оройуонун Томмот к. көрөр былаһаакка, Нам оройуонун Кириэс Кытыл с. Ыччат аллеята үлэҕэ киирдилэр, Дьокуускай к. “Күнү көрсүү” этнокомплекс тупсаҕай оҥоһулунна, Майа с.уонна Бүлүү к. холобур буолар тиэргэннэр баар буоллулар.
Куорат табыгастаах эйгэтин тэрийии Бүтүн Россиятааҕы куонкурус кыайыылааҕынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин сэттэ муниципальнай тэриллиитэ, Уус Майа б., Бороҕон с., Эдьигээн б., Чурапчы с., Ытык Күөл с., Ленскэй к. уонна Тиксии куорат тииптээх бөһүөлэгэ буоллулар.
Дьокуускай к. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бастакы Бэрэсидьиэнэ Михаил Ефимович Николаев пааматынньыгын дизайн-бырайыагын, сыстар сирин-уотун архитектурнай кэнсиэпсийэтин ырытан, оҥорууга архитектура аһаҕас куонкуруһа ыытылынна. Куонкуруска 14 сайаапка киирдэ. Кыайыылааҕынан “Старт” ББ ХЭУо буолла.
2025 сылга сири-уоту кэлимник сайыннарыыны хааччыйар, нэһилиэнньэлээх пууннары социальнай-экэнэмиичэскэй, сири-уоту сайыннарар сыалтан Томпо оройуонун Хаандыга б., Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Сыымах с. уонна Горнай оройуонун Бэрдьигэстээх с. маастар-былааннара оҥоһулуннулар.
2026 сыл сүрүн соруктара:
800 тыһыынча кв. м. итэҕэһэ суох олорор дьиэни киллэрии;
56,40 тыһыынча кв. м. саахалланар туруктаах дьиэттэн 3,13 тыһыынча киһини көһөрүү;
чэпчэтиилээх категориялаах 500 киһи (ыал) олорор усулуобуйатын тупсарарыгар социальнай төлөбүрү оҥоруу;
бастакы Уһук Илиҥҥи архитектурнай бириэмийэни ыытыы;
“Куорат тупсаҕай эйгэтин тэрийии” федеральнай бырайыак чэрчитинэн 39-тан аҕыйаҕа суох уопсастыбаннай сири-уоту тупсаҕай оҥоруу;
“Уһук Илин тиэргэннэрин тупсаҕай оҥоруу” федеральнай бырайыак чэрчитинэн 10-тан аҕыйаҕа суох тиэргэни тупсаҕай оҥоруу;
Саха Өрөспүүбүлүкэтин икки тирэх нэһилиэнньэлээх пуунун, муниципальнай тэриллиитин маастар-былааннарын ырытан оҥоруу.
Нэһилиэнньэлээх пууннарга гааһы киллэрии уонна олорор дьиэлэри гааска холбооһун
Амма оройуонун Алтан с., Горнай оройуонун Бэрдьигэстээх с., Өлүөхүмэ оройуонун Өлүөхүмэ к. (иккис түһүмэх) 108,8 МВт уопсай кыамталаах аҕыс хочуолунай уонна Хаҥалас оройуонун Бэстээх с. уунан хааччыйыы ситимэ үлэҕэ киирдэ.
Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Сыымах с. уонна Лоомтука с. 350 дьиэҕэ гаас киирдэ.
Саха сирэ биирдиилээн олорор дьиэлэргэ гааһы киллэриигэ Уһук Илиҥҥэ бастыҥ уонна бу көрдөрүүнэн Россияҕа бэһис миэстэлээх.
2025 сылга 108,8 МВт уопсай кыамталаах аҕыс хочуолунай, ол иһигэр Национальнай турук пуондатын тус сыаллаах сойуомнарын суотугар Таатта оройуонун Боробул с. уонна Чычымах с. икки хочуолунай, хааһына анал кирэдьиитин суотугар Эбээн Бытантай оройуонун Кустуур с. хочуолунай, үлэҕэ киирдэ.
Кииннээн ититиигэ 2025 сылга 823 дьиэ холбоммут, ол иһигэр саамай элбэх дьиэ Таатта оройуонугар – 115 дьиэ, Уус Алдаҥҥа – 94 дьиэ, Эбээн Бытантайга – 91 дьиэ, Өлүөхүмэҕэ – 46 дьиэ, Чурапчыга – 45 дьиэ холбонно.
Уус Алдан оройуонун Бороҕон с. бигэ уонна быыстала суох ититиинэн хааччыйарга 24МВт кыамталаах хочуолунайы тутуу салҕанар. Эбийиэги 2026 сыл үһүс кыбаарталыгар күлэҕэ киллэрэр былааннанар.
“Газпром” ПАУо кытта Саха Өрөспүүбүлүкэтин гааһынан хааччыйыы уонна нэһилиэнньэлээх пууннарга гаас киллэриини сайыннарыы бырагырааматын чэрчитинэн чоҕунан уонна ниэбинэн оттуллар хочуолунайдары Соҕуруу саха сирин гааһыгар көһөрүүнү олоххо киллэрии ыытыллар. Ленскэй оройуонун Бэтинчэ, Муруйа, Батамай сэлиэнньэлэригэр уонна Нерюнгри оройуонун Иенгра сэлиэнньэтигэр бөһүөлэк иһинээҕи ситимнэри тутуу түмүктэннэ. 2030 сылга диэри өрөспүүбүлүкэ түөрт оройуонугар барыта 67 хочуолунайы гаас уматыкка, ол иһигэр Өлүөхүмэҕэ 28 эбийиэк, Ленскэйгэ үс, Нерюнгригэ 10 уонна Алдаҥҥа 26 эбийиэк, көһөрөр былааннанар
Кэлэр өттүгэр Ньурба оройуонун нэһилиэнньэлээх пууннарыгар гаас киллэрэр сыаллаах Бүлүү өрүс хаҥас кытылыгар баар Үөһээ Бүлүү оройуонун 12 нэһилиэнньэлээх пуунугар гаас киллэрэр дьаһаллары бырайыактааһын саҕаланна.
“Олорор дьиэ уонна куорат эйгэтэ” национальнай бырайыак “Ыраас уу” федеральнай бырайыагын чэрчитинэн Горнай оройуонун Бэрдьигэстээх с., Амма оройуонун Алтан с., Өлүөхүмэ оройуонун Өлүөхүмэ к. (иккис түһүмэх) ууну ыраастыыр ыстаансыйаны уонна Хаҥалас оройуонун Бэстээх с. уунан хааччыйар ситимнэри тутуу саҕаланна.
2025 сылга “Бүлүү бөлөх оройуоннарын уунан хааччыйар ситими сайыннарыы” судаарыстыбаннай бырагырааманан уунан хааччыйар түөрт эбийиэккэ саҥардыллар үлэ ыытылынна, ол иһигэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Үөһээ Бүлүү с. уу ылар хочуолунайга, Сунтаар оройуонун Сунтаар с. уу ылар икки скважинатыгар уонна Бүлүү оройуонун Бүлүү к. биир скважинатыгар техническэй саҥардыы ыытылынна. Сунтаар оройуонун Сунтаар с. уонна Бүлүү оройуонун Кыһыл Сыыр с. уунан хааччыйар 5,2 км уһуннаах инженернэй ситимнэри тутууга матырыйаал ылылынна. Сунтаар оройуонун Элгээйи с. уунан хааччыйар эбийиэк бырайыак-смета докумуоннара судаарыстыбаннай экспертизэ үчүгэй түмүктэрин ылла, Ньурба оройуонун Ньурба к. уунан хааччыйарга икки единицэ ууну тиэйэр тиэхиньикэ ылылынна.
Дьокуускай к. “Воинскай чаас” кыбартаал “Звезднай” микрооройуонун уунан хааччыйар үлэтэ түмүктэннэ, бу 15 элбэх кыбартыыралаах дьиэни уунан хааччыйар кыаҕы биэрэр.
Национальнай турук пуондатын инфраструктурнай тус сыаллаах сойуомнарын суотугар 2022 сылтан Нерюнгри к. уунан хааччыйыы уонна ууну сүүрдэр алта эбийиэгэр саҥардыы үлэтэ ыытыллар. Үлэҕэ киирэрэ 2026 сылга былааннанар.
Ол түмүгэр, өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун 60,2 бырыһыан (2024 сылга – 59,8 бырыһыан), ол иһигэр куорат олохтоохторо 88,2 бырыһыан (2024 сылга – 87,8 бырыһыан) хаачыстыбалаах уунан хааччылынна.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын уонна Сбербанк ПАУо икки ардыгар 2024 сылга Аллайыаха оройуонун Чокуурдаах б. модульнай канализацияҕа түһэр ууну ыраастыыр тэрили аҕалыыга дуогабар түһэрсиллибитэ, эбийиэк 2026 сыл балаҕан ыйыгар үлэҕэ киирэрэ былааннанар. Салгыы маннык бырайыактары Арктика атын оройуоннарыгар киллэрии былааннанар.
“Өймөкөөн улууһун Уус Ньара куорат тииптээх бөһүөлэгэр канализация түһэр ууну ыраастыыр эбийиэги тутуу” эбийиэккэ үлэ салҕанар, 2027 сылга үлэҕэ киирэрэ былааннанар.
Кытаанах коммунальнай тобохтору харайыы эйгэтигэр Усуйаана оройуонун Уус Куйга куорат тииптээх бөһүөлэгэр уонна Абый оройуонун Белай Гора б. кытаанах коммунальнай тобохтору буортута суох оҥорор икки эбийиэккэ үлэ түмүктэннэ, 13 единицэ анал тиэхиньикэ ылылынна, 143 контейнернай былаһааккаҕа үлэ ыытылларын туһунан хантараак түһэрсилиннэ, 852 контейнер ылылынна.
2025 сылга 137 элбэх кыбартыыралаах дьиэ уопсай баайын хапытаалынай өрөмүөнэ ыытыллыбыта, ол иһигэр 48 дьиэ Дьокуускай куоракка, 17 тыһыынча киһи олорор усулуобуйатын тупсарда.
Нэһилиэнньэ олох-дьаһах уонна коммунальнай өҥөлөрү төлүүр кыаҕын өйүүр сыалтан олорор дьиэни уонна коммунальнай өҥөлөрү төлүүргэ 7 402 ыалга аадырыстаммыт субсидия көрүлүннэ, 5 592 киһиэхэ дьиэ уопсай баайын хапытаалынай өрөмүөнүн ороскуота төлөннө, 8 354 элбэх оҕолоох ыал олорор дьиэни уонна коммунальнай өҥөнү төлүүргэ чэпчэтиинэн туһанна, анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕын кытта олорор 103 ыалга олорор дьиэ уонна хапытаалынай өрөмүөн төлөбүрэ 50 бырыһыан толуйуллубута.
Коммунальнай кэлим тэрилтэлэригэр тарыыптар икки ардыларынааҕы араастаһыытыгар субсидия улаатыытын тохтотор сыалтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана 2025-2030 сыллардааҕы кэмҥэ Дьаһал былаанын бигэргэппитэ. 2025 сылга сэттэ дьаһал, ол иһигэр уот ресурсаларын салайыы тиһигин киллэрии, кураанах олорор дьиэлэри уонна саахалланар туруктаах олорор дьиэ пуондатын бырагырааматынан көһөрүллүбүт дьиэлэри коммунальнай өҥөлөртөн араарыы, сылааһынан хааччыйыы тиһигин кииннээһинтэн араарыы уонна толуйуллар тарыыпка түһүмэҕинэн көһүүгэ үс дьаһал олоххо киирбитэ. Хапытаалынай угуу кээмэйэ 557 мөл. солкуобайга тэҥнэспит. Ылыллыбыт дьаһаллар түмүктэригэр судаарыстыбаннай бүддьүөккэ 637 мөл. солкуобай экэниэмийэ таҕыста.
Томпо оройуонун Дьабарыкы Хайа б. олорор дьиэлэрин кураанахсыйбыт пуондатын кыччатыы өттүнэн “өйдөөх сарбыйыы” (“умного сжатия”) механизмын дьаһаллара түмүктэннилэр. 23 кыбартыыраҕа өрөмүөн оҥоһулунна, коммуникацияттан толору арааран түөрт элбэх кыбартыыралаах дьиэттэн гражданнары көһөрөр дьаһаллар ыытылыннылар.
Олорор дьиэлэргэ гааһы киллэрии Президент бырагырааматын олоххо киллэрии чэрчитинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 10 000 тахса дьиэ гааһынан хааччылынна. 2025 сылга уон муниципальнай оройуон уонна икки куораттааҕы уокурук 110 нэһилиэнньэлээх пуунугар 2 255 дьиэҕэ гаас киирдэ.
2025 сыл ахсынньытыгар “Накынский поток” гаас турбатын тутуута түмүктэннэ. Бу турба Накыннааҕы рудалаах хонууну уонна 161 км уһуннаах Орто Түҥнээҕи гаас конденсаттаах сири холбуур. Сыл ахсын “АЛРОСА” АХ наадыйыытыгар гааһы тиэрдии кээмэйэ 20 мөл. м3 тэҥнэһэр, уот ыстаансыйатын кыамтата сылга 70 мөл. кВт.ч уот эниэргийэтигэр тэҥнэһэр.
Горнай оройуонун Бэрдьигэстээх с. Заречный кыбартаалыгар 139 сир учаастагын уонна Чурапчы оройуонун Чурапчы с. “Тумуһахтаах” микрооройуонугар 65 сир учаастагын гаастыыр сыалтан гаас киирдэ.
Мэҥэ хаҥалас оройуонун икки нэһилиэнньэлээх пуунугар: Сыымахха (150 дьиэҕэ тиийэ гааска холбонуон сөп) уонна Лоомтукаҕа (200 дьиэҕэ тиийэ гааска холбонуон сөп) гаас киирдэ.
Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Хорообут с., Чурапчы оройуонун Уһун Күөл с., Амма оройуонун Алтан уонна Сатаҕай сэлиэнньэлэригэр гаастааһын эбийиэктэрин, Хаҥалас оройуонун Хачыкаат с. айылҕа гааһын регазификаторын, “Хатас с. “Урожай-10” АГРС 10000 куб.м/чаас” техническэй хааччыйыыны уонна Дьокуускай к. Тускул микрооройуонугар диэри үрдүк баттааһыннаах гаас ситимин бырайыактааһын түмүктэннэ.
2026 сылга сүрүн соруктар:
7-тэн итэҕэһэ суох хочуолунайы, ол иһигэр Уус Алдан улууһун (оройуонун) Бороҕон с. 24 МВт кыамталаах “Запад-2” аныгы механизированнай хочуолунайы тутуу;
эбийиэк эргэриитин кыччатыы: сылааһынан хааччыйыы эбийиэктэрин 2,82 бырыһыан, уунан хааччыйыы эбийиэктэрин 6,1 бырыһыан, ууну сүүрдүү эбийиэктэрин 1,2 бырыһыан;
Соҕуруу Саха сирин уонна Бүлүү өрүс хаҥас кытылын нэһилиэнньэлээх пууннарыгар гааска холбуур инвестиционнай бырайыагы олоххо киллэрии.
3.5. Экология өттүнэн куттал суох буолуута уонна айылҕа хабааннаах ыксаллаах быһыыттан-майгыттан көмүскэнии
Ойуур баһаардарыттан көмүскүүргэ 7 тыһыынчаттан тахса киһи ахсааннаах РСЧС бөлөҕө тэрилиннэ.
Нэһилиэнньэлээх пууннары көмүскүүргэ 1,8 тыһыынча км уһуннаах баһаары утары мэһэй оҥоһулунна.
Ойууру чөлгө түһэрэргэ сиэмэттэн үүнэр мутукчалаах маһы үүннэрэргэ 850 тыһыынча үнүгэс кыамталаах үс тэпилииссэ үлэҕэ киирдэ.
Өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар 2025 сылга 191,9 тыһыынча га иэннээх сиргэ бэлиэтэммит ойуур баһаарын ахсаана 604 тэҥнэстэ (2024 сылга – 3 363,45 тыһыынча га иэннээх сиргэ 1 062 баһаар), ол иһигэр ойуур пуондатын сиригэр-уотугар уопсайа 160,43 тыһыынча га иэннээх сиргэ 400 ойуур баһаара (2024 сылга – 3 192,4 тыһыынча га иэннээх сиргэ 1 006 ойуур баһаара); айылҕа ураты харыстанар сиригэр-уотугар 0,61 га иэннээх сиргэ үс ойуур баһаара (2024 сылга – 1 387,5 га иэннээх сиргэ алта ойуур баһаара); атын категориялаах сиргэ 31,5 тыһыынча га иэннээх сиргэ 201 сир (айылҕа) баһаара (2024 сылга – 169,71 тыһыынча га иэннээх сиргэ 50 сир баһаара).
Сэрэтэр дьаһалары ыытыы чэрчитинэн сир баһаардарын умуорар былаан бигэргэннэ, бу былаан РСЧС Саха сирин сирдээҕи-уоттааҕы хос тиһигин күүһүн уонна сириэстибэлэрин тардыы бэрээдэгин регламенныыр, хардарыы муниципальнай уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи таһымнарынан тыырыллыбыт 7 113 киһи уонна 17 008 единицэ тиэхиньикэ састааптаах суһал бөлөх тэрилиннэ. Нэһилиэнньэлээх пууннары көмүскүүр сыалтан 1 133 км тахса баһаары утары минерализованнай балаһа уонна 705 км баһаары утары хаһыы оҥоһулунна.
Сөҥүүнү искусственнай тардар сыаллаах “Атмосфера” Ан-26 уонна “Росгидромет” Як-40 көтөр аалларынан 12 үлэ көтүүтэ оҥоһулунна. 16 муниципальнай тэриллии сирин-уотун үрдүнэн 1 281 пироботуруон ытылынна. Бу сыалга судаарыстыбаннай бүддьүөттэн 59,9 мөл. солкуобай көрүлүннэ.
2025 сылга өрөспүүбүлүкэҕэ техногеннай баһаар ахсаана 1 852-тэн 1 816-ҕа диэри аҕыйаата. Сулууспалар оперативнай үлэлэрин түмүгэр өлбүт киһи ахсаана ааспыт сылтан элбээбэтэ – 62 киһи.
2025 сыл устата “Баһаартан куттала суох ый”, “Баһаартан кутталлаах кэм”, “Оҕо сынньалаҥа”, “Үөрэх тэрилтэлэригэр баһаартан куттала суох ый”, “Гражданскай оборуона ыйа”, икки түһүмэхтээх “Олорор дьиэ”, икки түһүмэхтээх “Куттала суох гараас”, “Саҥа дьыл” курдук нэһилиэнньэни сэрэтэргэ уонна баһаар тахсар кутталын кыччатарга туһайааллыбыт аҕыс улахан сэрэтэр дьаһал ыытыллыбыта.
Сыл саҕаланыаҕыттан маннык сэрэтэр тэрээһиннэр: 130-тан тахса олорор дьиэҕэ сылдьыы, 249 тыһыынчаттан тахса киһи сэрэтиллибитэ, 163 тыһыынча киһини, ол иһигэр 114 тыһыынча оҕону хабан, баһаартан куттал суох буолуутугар 5 200 кэриҥэ дьарык уонна лиэксийэ ыытыллыбыта. 48 тыһыынча киһини хабан дьон мустар сиригэр 949 эвакуационнай дьарык ыытыллыбыттара. Нэһилиэнньэ харысхала суох араҥатыгар ураты болҕомто ууруллан: 13 тыһыынчаттан тахса элбэх оҕолоох ыал, биэс тыһыынчаттан тахса соҕотох олорор биэнсийэлээх уонна инбэлиит, ону тэҥэ икки тыһыынчаттан тахса харысхала суох гражданнар олорор дьиэлэрэ көрүллүбүтэ.
“Баһаары сэрэтэн АДПИ туруор!” социальнай аахсыйа салҕанар. 2025 сылга АДПИ баар буолан, 450-тан тахса киһи баһаартан быыһанна. “Баһаары сэрэтэн АДПИ туруор!” социальнай аахсыйа чэрчитинэн 2021-2025 сылларга барыта 17 754 ыал хабылынна, 22 120 биллэрээччи, ол иһигэр 2025 сылга – 3,5 тыһыынчаттан тахса биллэрээччи туруорулунна. Бу үлэ 2026 сылга элбэх оҕолоох ыалларга, олоххо көрсүллэр араас уустук быһыыга-майгыга түбэспит ыалларга ураты болҕомто ууруллан, күүһүрдүллүөҕэ.
Таатта оройуонун Булуҥ уонна Томтор сэлиэнньэлэригэр, Уус Алдан Дүпсэ с. уонна Нам оройуонун Остуолба с. баһаарынай чаастарыгар түөрт саҥа дьиэ тутулунна.
Уу ылар куттала баар сиригэр 24,2 тыһыынчаттан тахса киһилээх 121 нэһилиэнньэлээх пуун баара, уу эбийиэктэрэ дьайыан сөптөөх сиригэр 6 629 олорор дьиэ киирэрэ.
Бэлэмнэнии дьаһаллары ыытыы чэрчитинэн 27 787 киһини батарар нэһилиэнньэ быстах кэмҥэ олорор 293 пууна тэриллибитэ, ол түмүгэр ыксаллаах быһыы-майгы үөскээтэҕинэ нэһилиэнньэни олордорго бэлэм баара. 55,5 тыһыынча ынах сүөһүнү уонна 58,9 тыһыынча сылгыны батарар сүөһүнү быстах кэмҥэ тутар 116 пуун тэриллибитэ. 17 тыһыынчаттан тахса киһи, үс тыһыынчаттан тахса анал тиэхиньикэ уонна 526 устар аал киирэр РСЧС Саха сирин сирдээҕи-уоттааҕы хос тиһигин күүһүн уонна сириэстибэлэрин туһанан бөлөх тэриллибитэ. Аварийнай-быыһыыр уонна атын суһал үлэни ыытарга үп уонна матырыйаалынай резервэ тэриллибитэ, ол иһигэр:
150 мөл. солкуобай кээмэйдээх Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын үп резервэтэ;
244,83 мөл. солкуобай кээмэйдээх өрөспүүбүлүкэ матырыйаалынай ресурсаларын резервэтэ тэриллибитэ.
Өрөспүүбүлүкэ олохтоох салайыныы уорганнарыгар 112,4 мөл. солкуобай кээмэйдээх үп резервэтэ, 205,5 мөл. солкуобай кээмэйдээх матырыйаалынай ресурса резервэтэ тэриллибитэ.
Сэрэтэр үлэ ыытыллыбытын үрдүнэн, сааскы халаан Орто Халыма оройуонун Орто Халыма к. уонна Аллараа Халыма оройуонун Походск б. уу киирбитэ. Халаан иккис долгунугар Алдан оройуонун Чагда с., Томпо оройуонун Охотскай Перевоз с., Уус Маайа оройуонун Бэлкичи с., Эдьээн с., Элдьикээн куорат тииптээх бөһүөлэк, Күп с. нэһилиэнньэлээх пууннарыгар уу киирбитэ.
Индигиир өрүскэ сайыҥҥы-күһүҥҥү ардах халаанын кэмигэр Өймөкөөн уонна Абый оройуоннарын сирдэригэр-уоттарыгар эрэгийиэнээҕи хабааннаах ыксаллаах быһыы-майгы биллэриллибитэ, онно Өймөкөөн оройуонун Уус Ньара куорат тииптээх бөһүөлэгэ, Өймөкөөн с., Томтор с., Куйдуһун с., Орто балаҕан с., Төрүт с. уонна Абый оройуонун Кэбэргэнэ с. – барыта сэттэ нэһилиэнньэлээх пуун, 127 олорор дьиэ, 1 217 киһи эмсэҕэлээбитэ. Халаан содулуттан хоромньу кээмэйэ 307 мөл. солкуобайга тэҥнэспитэ, быыһыырга 173 киһи, тэрили уонна аһылык тиэйэргэ 23 көтүү оҥоһуллубута.
2025 сыллаах халаан түмүгэр 1 917 киһи эмсэҕэлээтэ, 122 олорор дьиэ, 645 тиэргэн алдьанна. Аҕыс оройуон 18 нэһилиэнньэлээх пуунун сиригэр-уотугар: Орто халыма оройуонун Орто Халыма к., Аллараа Халыма оройуонун Походск с., Алдан оройуонун Чагда с., Уус Маайа оройуонун Бэлкичи с., Эдьээн с., Элдьикээн куорат тииптээх бөһүөлэк, Күп с., Томпо оройуонун Охотскай Перевоз с., Өймөкөөн оройуонун Уус Ньара куорат тииптээх бөһүөлэгин, Өймөкөөн с., Томтор с., Куйдуһун с., Орто Балаҕан с., Төрүт с., Абый оройуонун Кэбэргэнэ с., Муома оройуонун Хонуу с., Буор Сыһыы с., Соболоох с. суол, коммунальнай уонна тыа хаһаайыстыбатын инфраструктуратын эбийиэктэрэ алдьанна.
2025 сылга ойууру чөлгө түһэрэр сыалтан сиэмэттэн үүнэр мутукчалаах маһы үүннэрэргэ 850 тыһыынча үнүгэс кыамталаах Табаҕа с. (500 тыһыынча үнүгэс), Алдан оройуонун Якокит с. (250 тыһыынча үнүгэс), Сунтаар оройуонун Сунтаар с. (100 тыһыынча үнүгэс). үс тэпилииссэ үлэҕэ киирдэ. Ойууру патурууллуур дьайыы элбээбитин суотугар 15 650 хонтуруоллуур (кэтээн көрөр) тэрээһин ыытылынна (2024 сылга – 7 974).
2025 сыл Мииринэй оройуонун Арыылаах с. кытылы бөҕөргөтүү, Индигиир өрүс сүнньүгэр үлэ бырайыактааһына саҕаланна, Россия Федерациятын Уу ресурсатын федеральнай ааҕыныстабата Абый оройуонун Кэбэргэнэ с. оройуонугар Индигиир өрүһү дириҥэтиигэ сайаапканы бигэргэттэ, 2028 сылга үлэ саҕаланар “Усуйаана улууһун (оройуонун) Усуйаана с. кытылы бөҕөргөтүү” эбийиэккэ хапытаалынай өрөмүөнү Россия Федерациятын Уу ресурсатын федеральнай ааҕыныстабата үчүгэй түмүгү биэрдэ.
Балыгы бултааһын учаастактарын ахсаана 21-нэн элбээн 1 084 единицэҕэ тэҥнэстэ. 2025 сылга Чернышевскайдааҕы балык собуота өрөспүүбүлүкэ балык хаһаайыстыбаннай ууларыгар 34,37 мөл. устуука уу биоресурсатын ыытта, ол 2024 сыллааҕы көрдөрүүттэн алта бырыһыан элбэх.
Айылҕа ураты харыстанар сиригэр-уотугар 1 мөл. 159 тыһыынча кв. км. (өрөспүүбүлүкэ сирин-уотун иэнин 37,61 бырыһыаныгар тэҥ) иэннээх сир бэриллэн, Саха сирэ айылҕа харыстанар сирин иэнинэн Россия Федерациятын субъектарыгар саамай бөдөҥнөрүнэн буолар.
2025 сылга сэдэх кыыл ахсаанын чөлгө түһэрэр үлэ ыытыллан овцебык ахсаана 8 039-ка диэри элбээтэ, ойуур бизона 320-ҕэ тэҥнэстэ. “Полет стерха” Норуоттар икки ардыларынааҕы орнитологическэй обсерватория” бырайыак бастакы түһүмэҕэ саҕаланна: Охотскай Перевоз б. визит-киин тутулунна, “Куолума Чаппанда” айылҕа ураты харыстанар сиригэр-уотугар научнай чинчийиилэргэ уонна экологическэй туризмҥа инфраструктура тэрилиннэ.
2025 сылга “Күөх чэппиэр” өрөспүүбүлүкэтээҕи саҥа аахсыйа үлэтин саҕалаата, онно 12 тыһыынча киһи кыттынна. Өлүөхүмэ, Горнай, Кэбээйи уонна Мииринэй муницпальнай бибилэтиэкэлэр баазаларыгар экологическэй култуураны тэрийии кииннэрин тиһигэ кэҥиир.
“Россия уута” Бүтүн Россиятааҕы аахсыйа түмүгүнэн өрөспүүбүлүкэ 2025 сылга уу эбийиэктэрин кытылларын ыраастааһыҥҥа эрэгийиэннэр рейтиннэригэр уон бастыҥ иһигэр киирдэ.
Килиимэт уларыйыытыгар сөп түбэһиннэрии национальнай былаанын дьаһалларын иккис түһүмэҕэ түмүктэннэ, бу былааны толорууга 2027 сылга диэри Килиимэт уларыйыытыгар сөп түбэһиннэрии эрэгийиэннээҕи былаана бигэргэннэ. Килиимэт уларыйыытыгар сөп түбэһиннэрии эйгэтигэр дьаһаллары тэрийиигэ өрөспүүбүлүкэ олохтоох салайыныы уорганнарыгар методическэй сүбэлэр бигэргэннилэр, манна сөп түбэһиннэрэр дьаһаллары олоххо киллэриигэ быланнааһын уонна быһаарыы дьайыыларын алгоритма киирдэ. Ону таһынан, ирбэт тоҥ ириитин боппуруостарынан Киин Саха сирин араас сиригэр криогеннай бырасыастары научнай кэтээн көрүү түмүгүнэн сирдээҕи-уоттааҕы былааннаһыҥҥа уонна биирдиилээн олорор дьиэлэрин оҥостууларыгар методическэй сүбэлэр ырытылыннылар.
“Концепция углеродной нейтральности Республики Саха (Якутия)” диэн научнай үлэ ырытылынна, манна олоҕуран 2026 сылга источниктан антропогеннай быраҕыылар уонна парник гааһын ылыныы абсорбациятын эрэгийиэннээҕи каадыстырын оҥоруу былааннанар.
2026 сыл сүрүн соруктара:
Эдьигээн оройуонун Эдьигээн с. уонна Орто Халыма оройуонун Орто Халыма к. уопсайа 60 киһи ахсааннаах икки саҥа авиационнай отделениены тэрийии;
Кыталык уонна Россия Федерациятын кыһыл кинигэтигэр киирбит атын көрүҥнэр экологияларын, орто Алдан ихтиологиятын, териологиятын үөрэтэр сыалтан Томпо оройуонугар “Куолума Чаппанда” эрэгийиэннээҕи суолталаах ресурснай резерват баазатыгар Норуоттар икки ардыларынааҕы орнитологическай обсерваторияны тэрийии иккис түһүмэҕин олоххо киллэрии;
источниктан антропогеннай быраҕыылар уонна парник гааһын ылыныы абсорбациятын эрэгийиэннээҕи каадыстырын ырытан оҥоруу.
3.6. Нэһилиэнньэ олоҕун-дьаһаҕын хааччыйыы соруктарын быһаарыы. Хоту дойдуга таһаҕаһы тириэрдии
Хаандыгатааҕы ньиэп баазатын саҥардарга концессионнай сөбүлэһии олоххо киирэр.
Хоту дойдуга таһаҕаһы тириэрдиигэ 4,9 млрд солкуобай кээмэйдээх бүддьүөт кирэдьиитэ тардылынна.
“Хоту дойдуга таһаҕаһы тириэрдии туһунан” 2023 сыл атырдьах ыйын 4 күнүнээҕи 411-ФС №-дээх Федеральнай сокуону олоххо киллэрии чэрчитинэн 2025 сылга федеральнай бүддьүөттэн 4,9 млрд солкуобай кээмэйдээх хааһына кирэдьиитэ тардыллыбыта, ол түмүгэр уматык-уот ресурсаларын тиэйии хааччыллыбыта.
Хоту дойдуга таһаҕаһы тириэрдии 2030 сыл тохсунньу 1 күнүгэр диэри ньиэп бородууктатын тиэйиигэ анал суудуналары туһаныы болдьоҕо уһаата, ол Арктическай оройуоннарга ньиэп бородууктатын тиэйии былаанын толорорго төһүү буолуоҕа.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата уонна “Арктика Росатома” Аахсыйалаах уопсастыба биир кэлим муора эпэрээтэрэ 2025 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин сиригэр-уотугар Хоту дойдуга таһаҕаһы тириэрдиини тэрийии боппуруоһунан бииргэ үлэлээһин уонна көмөл.өсүһүү туһунан Сөбүлэҥ баттаммыта.
Массыына суолунан олоҕу-дьаһаҕы хааччыйар таһаҕаһы тиэйии былаан толорулунна (101,6 бырыһыан), тиийиэхтээх сиригэр диэри 652,6 тыһыынча туонна таһаҕас, ол иһигэр 510,8 тыһыынча туонна чох, 31,4 тыһыынча туонна ньиэп, 20,2 тыһыынча туонна гаас конденсата, 85 тыһыынча туонна ньиэп бородууктата, 0,3 тыһыынча туонна тутуу матырыйаала, социальнай суолталаах аһылык табаар кэҥэтиллибит ассортимена – 0,4 тыһыынча туонна, 4,5 тыһыынча туонна социальнай суолталаах аһылык табаара тиэйилиннэ. Арктика оройуоннарыгар 221,8 тыһыынча туонна (былаантан 106 бырыһыан) таһаҕас тиэйилиннэ. Массыына суолунан тиэйии уустук килиимэт-айылҕа усулуобуйатыгар уонна массыына суолун үлэлиир болдьоҕун кылгатыы усулуобуйатыгар ыытылынна. Таһаҕаһы тиэйиигэ 800-тэн тахса единицэ массыына тырааныспара сүүрдэ.
Уу суола арыллыаҕыттан олоҕу-дьаһаҕы хааччыйар суолталаах 1 065,7 тыһыынча туонна таһаҕас (101,2 бырыһыан) тириэрдилиннэ. Арктика өрүстэринэн 282 тыһыынча туонна (100,4 бырыһыан) таһаҕас, ол иһигэр 113,1 тыһыынча туонна Хоту муора суолунан тириэрдилиннэ. Уу тырааныспарын тэрилтэлэрэ 750 единицэ флоту уонна 43 единицэ портальнай кыраан тиэхиньикэтин үлэлэттэ.
Сыл ахсын уу суола уустук гидрологическай усулуобуйаҕа ыытыллар. Уунан сырыы 2025 сылга Бүлүү, Халыма өрүстэргэ уу таһыма үрдээбитинэн сибээстээн чоҕу тиэйии уонна сүөкээһин тардыллыбыт бастакы түһүмэҕиттэн уонна Индигиир өрүскэ Сыпной Яр перекат уу таһыма түспүтүнэн Арктикатааҕы навигация бүтүүтүттэн ураты, үчүгэй усулуобуйаҕа ааста.
Ыраах сытар нэһилиэнньэлээх пууннары хааччыйыыга 2 628 туонна кээмэйдээх таараламмыт ньиэп бородууктата тиэрдилиннэ. 2026 сылга таараламмыт ньиэп бородууктатын тиэрдии былаана 2 846,8 туоннаҕа тэҥнэһэр.
«Саха Өрөспүүбүлүкэтин тырааныспарын уонна энэргиэтикэтин инфраструктуратын тэтимнээхтик сайыннарыы туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 2024 сыл кулун тутар 28 күнүнээҕи 270 №-дээх Ыйааҕын олоххо киллэрии чэрчитинэн ньиэп хаһаайыстыбаларын саҥардыы үлэтэ салҕанар. Хаандыгатааҕы ньиэп баазатын саҥардыыга, ону тэҥэ Беркакит б. рельсэлээх ыскылааты тутууга үлэ ыытыллар.
2025 сылга “Саханефтегазсбыт” АУо 71 №-дээх АЗС Таатта оройуонун Ытык Күөл с. уонна “Восточный поток” ХЭУо КАЗС Амма оройуонун Алтан с. үлэҕэ киириэхтэрэ.
2026 сыл сүрүн соруктара:
“Хоту дойдуга таһаҕаһы тириэрдии туһунан” 2023 сыл атырдьах ыйын 4 күнүнээҕи 411-ФС №-дээх Федеральнай сокуон чэрчитинэн судаарыстыбаннай өйөбүл механизмнарын олоххо киллэрэр үлэни салҕааһын;
олоҕу-дьаһаҕы хааччыйар таһаҕаһы былааннаммыт тиэйиини сүрүннээһин;
өрөспүүбүлүкэҕэ ньиэп хаһаайыстыбатын саҥардыы уонна уларытыы үлэтин салҕааһын.
3.7. Арктика оройуоннарын сайыннарыы
Тиксии – Найба агломерация маастар-былаана бигэргэннэ.
“Синергия Арктики” бырайыак үлэтин саҕалаата – Арктика зонатын 50 нэһилиэнньэлээх пууна түргэн интэриниэт ститимигэр холбонуохтара.
Россия Федерациятын Бырабыыталыстыбата Тиксии – Найба агломерацияны социальнай экэнэмиичэскэй кэлим сайыннарыы уһун больохтоох былаанын бигэргэттэ. Бу былаан агломерацияны 2035 сылга диэри сайыннарыы тумус тутуллар хайысхаларын быһаарар. Кэлим былаан дьаакыр бырайыагынан Булун оройуонугар Найба муора пуордун тутуу буолар, бу пуорт Саха сирин Арктикатааҕы сирин-уотун Хотугу муора суолугар тахсыытын хааччыйыаҕа уонна транзитнай потенциалын үрдэтиэҕэ.
Былаас федеральнай уорганнарын кытта өр кэмнээх үлэ түмүгэр “көһө сылдьар дьиэ үлэһитэ” идэ билиниини ылла, бу идэ чуум үлэһиттэрин дьиҥ таһымнаахтык билинэр уонна тустаах социальнай чэпчэтиилэри уонна мэктиэлэри туһанарга быраап биэрэр.
“Саха Өрөспүүбүлүкэтин Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттара төрүт олорор сирдэригэр-уоттарыгар уонна айылҕаны туһанар сирдэригэр-уоттарыгар этнологическэй экспертиизэ туһунан” Саха Өрөспүүбүлүкэтин 2010 сыл муус устар 14 күнүнээҕи 820-С 537-IV №-дээх Сокуонугар уларытыылар киирдилэр.
2025 сылга «2030 сылга диэри кэмҥэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арктикатааҕы зонатыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бэлиитикэтин сүрүн хайысхаларын туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 2020 сыл муус устар 8 күнүнээҕи 1103 №-дээх стратегическай Ыйааҕын толорор сыалтан кэлим дьаһаллар олоххо киирдилэр.
2025 сылга Аллайыаха оройуонун Чокуурдаах б., Өлөөн оройуонун Өлөөн с. уонна Эбээн Бытантай оройуонун Баатаҕай Алыыта с. эбийиэктэри тутуунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арктикатааҕы зонатыгар эргиэн-логистика кииннэрин тиһигин тэрийэр бырайыагы олоххо киллэрии түмүктэннэ. Нэһилиэнньэни наадалаах табаарынан хааччыйыыны үрдэтэн барыта түөрт сыл устата 13 эргиэн логистика киинэ тутулунна.
Тыа хаһаайыстыбатын түөрт бөдөҥ эбийиэгэ үлэҕэ киирдэ: Верхоянскай оройуонун Верхоянск к. 120 төбө турар хотоно уонна модульнай үүт собуота, Орто Халыма оройуонун Өлөөкө Күөл с. 60 төбөҕө аныгы комплекс. “АрктикВкус” тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын таҥастыыр сыах арылынна, манна Хоту дойду олохтоохторугар анаммыт табаар ассортименын улаатыннаран, эт, оҕуруот аһын уонна отон кэнсиэрбэлэммит бородууксуйата оҥоһуллар.
Социальнай инфраструктураны саҥардыы салҕанар. Аллайыаха оройуонун Оленегорскай с. биэлсэр акушер пууна уонна Усуйаана оройуонун Хаһааччыйа с. быраас амбулаторията, Үөһээ Халыма оройуонун Зырянка б. уонна Верхоянксай оройуонун Баатаҕай б. суут мэдиссиинэ уонна патологоанатомическай отделение дьиэлэрэ үлэҕэ киирдилэр.
Ситиминэн үлэ түмүгэр Муома оройуонугар “Арктика” үлэ каадырдарын бэлэмниир киинин уонна Хотугу норуоттар Арктикатааҕы колледжтарын, Орто Халыма оройуонугар Алданнааҕы мэдиссиинэ колледжын отделениелара арыллыбыттарын түмүгэр Арктика сэттэ оройуонугар идэ үөрэҕин ылыы тиксимтиэ буолла.
Олорор сирдэриттэн сайыҥҥы лааҕырга диэри айан суолун төлөбүрэ 144 оҕоҕо толуйулунна. “Арктика оҕолоро” эрэгийиэннээҕи бырагыраама суотугар 109 оҕо өрөспүүбүлүкэ таһыгар буолар тэрээһиннэргэ, күрэхтэһиилэргэ уонна айар куонкурустарга кыттарыгар босхо айан көрүлүннэ.
Коммунальнай инфраструктураны саҥардыы чэрчитинэн Верхоянскай оройуонун Баатаҕай б. ууну ыраастыыр ыстаансыйа уонна Эбээн Бытантай оройуонун Кустуур с. маһынан оттуллар хочуолунай үлэҕэ киирдилэр, Аллайыаха оройуонун Чокуурдаах б. канализацияҕа түһэр ууну ыраастыыр эбийиэгин тутуу салҕанар. Аллараа Халыма оройуонун Черскэй куорат тииптээх бөһүөлэгин бигэ уонна эрэллээх уотунан хааччыйар сыалтан 9,3 МВт кыамталаах автономнай гибриднэй уот комплекса үлэҕэ киирдэ.
Абый оройуонун Белай Гора б. магистральнай холбонууга бэлэмнэнии чэрчитинэн оптическэй тыырар ситим ыытылынна. “Синергия Арктики” бырайыагынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арктикатааҕы зонатын 50 нэһилиэнньэлээх пууна түргэн интэриниэккэ холбонуоҕа.
Арктика оройуоннарыгар биирдиилээн олорор дьиэни тутарга матырыйааллары тиэйэн аҕалыыга тырааныспар ороскуотугар субсидияны көрөр саҥа бырайыагы олоххо киллэрии саҕаланна. Абый, Анаабыр, Өлөөн уонна Орто Халыма оройуоннарыгар биэс киһиэхэ тутуу матырыйаала аҕалылынна.
Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттарга судаарыстыба өйөбүлэ оҥоһуллар. 37 кэмиэрчэскэй буолбатах тэрилтэ 16 бырайыагы олоххо киллэрэригэр уонна көс ууһунан 21 аҕа ууһа матырыйаалынай-техническэй баазатын бөҕөргөтөрүгэр уопсайа 17 мөл. тахса солкуобай суумаҕа грант ылла.
92,3 мөл. солкуобай толуйар төлөбүрдээх тоҕус этнологическай экспертиизэ ыытылынна.
“Ыраас Арктика” федеральнай бырайыагы олоххо киллэрии чэрчитинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арктикатааҕы зонатын сэттэ муниципальнай тэриллиитин сиригэр-уотугар 400 туоннаттан тахса хаарбах тимир хомулунна, 13 га сир ыраастанна, тэрээһиннэргэ 300-тэн тахса волонтер кытынна. “Янолово” АУо хампаанньа Усуйаана оройуонуттан кыһыҥҥы суолунан 60 туонна хаарбах тимир тиэйдэ.
2026 сыл сүрүн соруктара:
Тиксии – Найба агломерацияны социальнай экэнэмиичэскэй кэлим сайыннарыы уһун больохтоох былаанын дьаһалларын олоххо киллэрии;
“Синергия Арктики” бырайыагынан Арктическай оройуоннарга үлэ ыытыы;
“АрктикВкус” сыах кэнсиэрбэ бородууксуйатын улахан кыамтаҕа таһаарыы;
аҕыйах ахсааннаах норуоттар үгэс буолбут дьарыктарын бородууксуйатын тутуу, таҥастааһын көһө сылдьар пуннарын ылыы.
3.8. Быраабы араҥаччылыыр үлэ. Буруйу оҥорууну утары охсуһуу
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 2025 сылга бэлиэтэммит буруйу оҥоруу ахсаана 8 бырыһыан элбээтэ. Аҕыс муниципальнай тэриллиигэ буруйу оҥоруу элбээбитэ, ордук Ньурба (1,2 төгүл), Бүлүү (1,2 төгүл) уонна Таатта (1,3 төгүл) оройуоннарыгар бэлиэтэнэр. Ону тэҥэ, буруйу оҥоруу таһыма 26 оройуоҥҥа намтаабыта бэлиэтэнэр. Ол иһигэр Үөһээ Халыма, Булуҥ, Муома, Эдьигээн, Томпо оройуоннарыгар.
Бэлиэтэммит буруйу оҥоруу ахсаана элбээбит төрүөтүнэн IT-буруйу оҥоруу элбээбитэ буолар. Информационнай-телекоммуникационнай технологиялары туһанан уонна көмпүүтэр иһитиннэриитин эйгэтигэр бэлиэтэммит буруйу оҥоруу 39,5 бырыһыан элбээбит. Онуоха, баан каартатыттан харчы уоруу 20,5 бырыһыан, ыраахтан түөкүннээһин – 5,6 бырыһыан аҕыйаабыт.
Соруйан буруйу оҥоруу ахсаана аҕыйаабыта бэлиэтэнэр (-12,2 бырыһыан), ол иһигэр сэрэҕэ суохтан эмсэҕэлэммити өлүүгэ тириэрдибит доруобуйаҕа ыар эчэйиини соруйан оҥоруу (-23,2 бырыһыан), уоруу (-16,2 бырыһыан), ол иһигэр маҕаһыынтан, баазаттан, ыскылааттан (-2,7 бырыһыан), кыбартыыраны халааһын (-23,3 бырыһыан), талабыр (-60 бырыһыан), халааһын (-49 бырыһыан), күһэйэн ылыы (-17,9 бырыһыан), массыынаны уоруу (-3,8 бырыһыан).
100 тыһыынча киһи нэһилиэнньэҕэ буруйу оҥоруу таһыма 1 457,7 буруйу оҥорууга тэҥнэспит (2024 сыл 12 ый түмүгүнэн 1 356). Буруйу оҥоруу таһыма ордук Мииринэй, Үөһээ Халыма, Эбээн Бытантай, Булуҥ, Орто Халыма оройуоннарыгар аҕыйах, оттон Аллайыаха, Нерюнгри, Ньурба оройуоннарыгар уонна Дьокуускай к. ордук элбэх.
Буруйу оҥоруу түмүгэр өлбүт киһи ахсаана (-14,8 бырыһыан), оттон буруйу оҥоруунан доруобуйатыгар ыар эчэйиини ылбыт киһи 16,8 бырыһыан аҕыйаабыт
Дьиэҕэ-уокка бэлиэтэммит буруйу оҥоруу 3,2 бырыһыан аҕыйаабыт. Дьиэҕэ-уокка, дьиэ кэргэҥҥэ буруйу оҥоруу 15 оройуоҥҥа элбээбитэ бэлиэтэнэр, ол иһигэр ордук Чурапчы, Өлөөн, Таатта, Абый, Усуйаана, Нерюнгри оройуоннарыгар.
Уопсастыбаннай сиргэ буруйу оҥоруу 12,4 бырыһыан, уулуссаҕа оҥоһуллубут буруйу оҥоруу 16,4 бырыһыан аҕыйаабыт.
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ уопсастыбаннай сиргэ оҥоһуллар, ол иһигэр бэлиэтэммит, буруйу оҥоруу ахсаанына кыратынан Россия Федерациятын уон эрэгийиэнин ахсааныгар киирэр.
Урукку өттүгэр буруйу оҥорбут сирэйдэр буруйу оҥорууларын ахсаана (-10,1 бырыһыан), ол иһигэр урут сууттана сылдьыбыттар буруйу оҥоруулара (-15,8 бырыһыан) аҕыйаабыт.
Итирик туруктаах сылдьан буруйу оҥоруу ахсаана намтаабыт (-5,3 бырыһыан).
Наркотиктан итирик туруктаах сылдьан буруйу оҥоруу 7-тэн 57-ҕэ диэри элбээбит.
2025 сыл түмүгүнэн буруйу оҥорууну арыйыы 57,8 бырыһыаҥҥа тэҥнэспит, ол Уһук Илиннээҕи федеральнай уокурук (50 бырыһыан) уонна Россия (50,1 бырыһыан) орто көрдөрүүлэрин куоһарар.
Тэрээһиннээх бөлөх уонна буруйу оҥорор бөлөх састаабыгар буруйу оҥорууну быраабы араҥаччылыыр уорганнар арыйыылара 2,4 бырыһыан үрдээбит (+135,2 бырыһыан).
Хоруупсуйа эйгэтигэр быраабы араҥаччылыыр уорганнар бэлиэтээбит буруйу оҥоруулара 1,3 бырыһыан үрдээбит.
Өрөспүүбүлүкэ суолларыгар саахал ахсаана 6,1 бырыһыан кыччаабыт. Онно оһолломмут киһи ахсаана 9,1 бырыһыан кыччаабыт буоллаҕына, суол саахалыгар өлбүт киһи ахсаана 3,9 бырыһыан элбээбит. Суол саахалыгар өлбүт киһи ахсаана 100 тыһыынча нэһилиэнньэҕэ 7,97 киһиэхэ (2024 сылга – 7,69) тэҥнэспит. Суол саахалыгар тырааныспар куттала 10 тыһыынча тырааныспар тэрилигэр 2,33 киһиэхэ тэҥнэстэ (2024 сылга – 2,4).
2025 сыл 11 ыйын түмүгүнэн уопсастыбаннай бэрээдэги араҥаччылыыр үлэҕэ баҕа өттүнэн үлэлиир норуодунай дружина (ДНД) 1 258 бэрэстэбиитэлэ кытынна. Норуодунай дружиналар кыттыылаах ыытыллар уопсастыбаннай бэрээдэги араҥаччылыыр үлэ кэмигэр өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар 1 293 административнай быраабы кэһии булулунна. 2025 сылга (11 ый түмүгүнэн) норуодунай дружиналар сэттэ буруйу оҥорууну арыйыыга төһүү буоллулар.
2026 сыл сүрүн соруктара:
информационнай-телекоммуникационнай технологиялары туттан уонна көмпүүтэр иһитиннэриитин эйгэтигэр буруйу оҥорууну сэрэтии;
сокуоннай саастарын туола илик оҕолор ортолоругар буруйу оҥорууну уонна быраабы кэһиини (кинилэр оҥорор уонна кинилэр утары оҥоһуллар) сэрэтиигэ туһаайыллыбыт үлэни күүһүрдүү;
арыгыны утары бэлиитикэни сайыннарыы;
гражданнар быраабы араҥаччылыыр уорганнарга эрэллэрин үрдэтии.
4.1. Экэниэмикэ бүддьүөтү үөскэтэр сиэктэрин сайыннарыы
“Элгээ” пуорду уонна Элгээтээҕи сир баайдаах сири ситимниир Чуумпу Акыйааннааҕы тимир суол иккис салаатын тутуу саҕаланна.
«Геология: номоҕу тилиннэрии» федеральнай бырайыагы олоххо киллэрии чэрчитинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 18,4 млрд кээмэйдээх үс сыл болдьохтоох дойдуга биир бөдөҥ үбүлээһин оҥоһулунна.
“Хвойнай” (“Селигдар” ПАУо) байытар фабрика үлэҕэ киирдэ.
“Nordgold” көмүһү хостуур хампаанньа Токкотооҕу баайдаах сирэ арылынна.
Өрөспүүбүлүкэбит дойдуга биир улахан айылҕа-ресурса баайдаах, өрөспүүбүлүкэбит сиригэр-уотугар 3 000-тан тахса туһалаах хостонор баай хаһаастаах сир баар. Бу барыта улахан бырамыысыланнай бырайыактары олоххо киллэрэргэ төһүү буолар.
Алмааһы, ньиэби, гааһы, көмүһү уонна чоҕу хостуур хампаанньалар бүддьүөтү үөскэтэр тутаах тэрилтэнэн буолаллар.
Эрэгийиэн Россия Федерациятыгар алмааһы хостооһуҥҥа – бастакы, көмүһү, чоҕу уонна үрүҥ көмүһү хостооһуҥҥа – иккис миэстэлээх, ньиэби уонна гааһы хостооһуҥҥа биэс иһигэр киирэр.
«Геология: номоҕу тилиннэрии» федеральнай бырайыагы олоххо киллэрии чэрчитинэн 2025-2027 сылларга өрөспүүбүлүкэ аҕыс оройуонун (Алдан, Нерюнгри, Өлүөхүмэ, Өлөөн, Усуйаана, Булуҥ, Эдьигээн, Томпо) сиригэр-уотугар ньиэп уонна гаас хостонор уон сирин, кытаанах туһалаах баайы хостонор 11 сирин, ону тэҥэ өссө 5 былаһаакканы геологическэй каарта оҥорорго булуу уонна бэлэмнээһин былааннанар. Бырайыагы олоххо киллэрии 2028 сылга өрөспүүбүлүкэ сирин-уотун геология өттүнэн үөрэтиини икки төгүл – 12 бырыһыантан 24 бырыһыаҥҥа диэри улаатыннарар кыаҕы биэриэҕэ.
2025 сылга 56,9 туонна көмүс хостонно (2024 сыл көрдөрүүтүгэр +3,5 бырыһыан). Хостооһун сүрүн ирээтин “Нерюнгри-Металлик”, “Алдан Полюһа”, “Селигдар”, “Тарыҥнааҕы көмүс рудатын хампаанньата” уонна «Верхоянскай соҕуруу өттүнээҕи хайа байытар хампаанньа» хостообуттар.
Сылга 3 мөл. туонна руда кыамталаах “Хвойнай” баайдаах сиргэ байытар фабриканы (“Селигдар” ПАУо) 2025 сылга үлэҕэ киллэрии үөрүүлэх- быһыыга-майгыга ыытылынна. Бу тэрээһин “Селигдар” хампаанньа 50 сыллаах үбүлүөйүгэр анаммыта уонна хампаанньа 2026 сылга көмүһү хостооһун кээмэйин сылга 10 туоннаҕа тиийэ улаатыннарар сыаллаах көрдөрүүгэ эрэллээх хардыы буолбута. Сылга 5 туонна руда кыамталаах “Nordgold” көмүһү хостуур хампаанньа Токкотооҕу баайдаах сирэ үлэҕэ киирдэ.
2025 сыл түмүгүнэн чох бородууксуйатын хостооһун кээмэйэ 51,6 мөл. туоннаҕа тэҥнэстэ, бу өрөспүүбүлүкэ устуоруйатыгар киирэр муҥутуур уонна Россия Федерациятыгар чох хостооһуҥҥа иккис миэстэни хааччыйар көрдөрүү. Бу көрдөрүү Элгээтээҕи чох комплексын кыамтата улааппытын, “Колмар” уонна “Долгучан” хампаанньалар бөлөхтөрүн бырайыактарын сайыннарыы, ону тэҥэ “Кабактинскай” чох баайдаах (“Кабактинскай” АУо) уонна “Сыыллаах” чох баайдаах (“АнтрацитИнвестПроект” ХЭУо) саҥа былаһааккалар үлэҕэ киирбиттэрин быһыытынан ситиһилиннилэр.
Охотскай муора кытылыгар баар “Элгээ” пуорду уонна Элгэтээҕи сир баайдаах сири ситимниир Чуумпу Акыйааннааҕы тимир суол иккис салаатын тутуу саҕаланна. бу эбийиэги үлэҕэ киллэрии маршрут сылга 30 мөл. туоннаттан 50 мөл. туоннаҕа диэри чоҕу ыытар кыаҕын хааччыйыаҕа.
2025 сыл түмүгүнэн хайа рудатын бырамыысылыннаһын көрдөрүүлэрэ: хорҕолдьун – 1 124,7 туонна (2024 сылга +40,6 бырыһыан), тимир рудата – 741 тыһыынча туонна (+25,8 бырыһыан), сурьма – 15 413 туонна (-23,4 бырыһыан), үрүҥ көмүс – 586,8 туонна (1,9 төгүл үрдээбит).
Бырабыыталыстыба уонна бөдөҥ хампаанньалар икки ардыларыгар барыта 42 сөбүлэһии, ону тэҥэ улуустар дьаһалталарын уонна сир баайын туһанааччылар икки ардыларыгар 100-тэн тахса сөбүлэһии, «Үлэлиир Саха сирэ. Каадырдар» бырайыак чэрчитинэн 23 сөбүлэһии үлэлиир.
2025 сылга Мииринэй оройуонун Таас Үрэх с. элбэх хайысхалаах култуура киинин тутуу саҕаланна. Эбийиэк “Таас Үрэх Ньиэбигааһыхостооһун” хампаанньа сириэстибэтигэр тутуллуоҕа. Эбийиэги 2026 сыл бүтүүтүгэр үлэҕэ киллэрэр былааннанар. 2026 сылга Жатай КУо “Үүнүү точката” үөрэх комплексын тутуу былааннанар (“Эльгауголь” хампаанньа акционердара).
2025 сыл ахсынньытыгар Россия Айылҕа министиэристибэтин өйөбүлүнэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата уонна Роснедр тэрийбит II Уһук Илиннээҕи сир баайын туһанааччылар форумнара ситиһиилээхтик ыытыллыбыта.
Гаас тырааныспар инфраструктурата сайдан эрэр. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ гааһы киллэрии тэтиминэн дойдуга бэһис миэстэлээх уонна Уһук Илиҥҥэ бастаан иһэр. 2025 сылга “Саханефтегазсбыт” АУо 396 км гаас турбатын тарта, бу эрэгийиэн устуоруйатыгар муҥутуур көрдөрүү буолар. Хаҥалас оройуонун нэһилиэнньэтин уонна тэрилтэлэрин хааччыйар метанынан заправкалыыр өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы көһө сылдьар ыстаансыйа (“Саханефтегазсбыт” АУо) арылынна.
2026 сыл сүрүн соруктара:
500-тэн аҕыйаҕа суох тырааныспары гаас уматыкка көһөрүү;
«Геология: номоҕу тилиннэрии» федеральнай бырайыак чэрчитинэн чинчийиилэри ыытыы Саха Өрөспүүбүлүкэтин аҕыс муниципальнай оройуонун сиригэр-уотугар (Алдан, Нерюнгри, Өлүөхүмэ, Өлөөн, Усуйаана, Булуҥ, Эдьигээн, Томпо) хааччыйыы;
Депутатскай рудалаах сиргэ (“Полиметалл” АУо үлэтин чэрчитинэн) геологическай чинчийии үлэтин саҕалааһыны тэрийии.
4.2. Инвестиция табыгастаах килиимэтин тэрийии
2024 сыл түмүгүнэн Инвестиция килиимэтин туругун Национальнай рейтинигэр Саха сирэ 21 миэстэлээх.
2025 сылга өрөспүүбүлүкэ Инвестиция эрэгийиэннээҕи стандартын киллэриини ситиһиилээхтик бигэргэттэ.
2025 сылга экэниэмикэҕэ 723 млрд солкуобай суумалаах инвестиция тардылынна (2024 сылга – 759,2 млрд солкуобай).
2025 сылга суудунаны өрөмүөннүүр собуот баазатыгар сылга уон суудуна кыамталаах буолара былааннанар үрдүк технологиялаах Жатайдааҕы судоверфэни тутуу бастакы түһүмэҕэ түмүктэннэ, дьиэни тутар кэмбинээти саҥардыы уонна технологическэй уларытыы, Алдан оройуонугар сылга 3 мөл. руда кыамталаах “Хвойнай” байытар фабрика үлэҕэ киирдэ, ону тэҥэ Өлүөхүмэ оройуонугар сылга 5 мөл. туонна руданы таҥастыыр “Токкотооҕу” хайа байытар кэмбинээт бытарытыы бастакы түһүмэҕэ, Өлүөнэ муостатын бастакы коффердама таҥылынна уонна бастакы сыбаайата түстэ.
Инвестиционнай килиимэт Национальнай рейтинигэр Саха сирэ 21 миэстэлээх уонна уотунан-, гааһынан-, уунан хааччыйыы уонна ууну сүүрдүү ситимнэригэр холбуур болдьоҕу кылгатыы иһин “Инженернэй ситимнэр уонна коммуникациялар” хайысханан Россия эрэгийиэннэрин ТОП-5 киирдэ.
Өрөспүүбүлүкэ интегральнай индексэ – инвестиция килиимэтин туругун сүрүн көрдөрүүтэ 66,79 баалга тэҥнэстэ.
Саха сиригэр 2020 сылтан саҕалаан сылын ахсын муниципальнай тэриллиилэргэ инвестиция килиимэтин рейтинэ ыытыллар. Муниципальнай былаас бизнес үлэлииригэр табыгастаах усулуобуйаны тэрийиигэ туһуламмыт үлэтигэр урбаанньыттар сыана быһаллар. Кинилэр сыанабылларынан, 2025 сылга рейтиҥҥэ Горнай улууһа, Ленскэй уонна Бүлүү оройуоннара бастаатылар.
Саха сирин сиригэр-уотугар инвестиционнай бырайыактары арыаллыыр биир кэлим сыһыаны олохтуур сыалтан 30 муниципальнай оройуоҥҥа уонна “Дьокуускай куорат” куораттааҕы уокурукка Муниципальнай инвестиционнай стандарт баар буолла.
“Якутия” ТОР уонна “Саха сирин соҕуруу өттө” ТОР резиденнэрин уопсай ахсаана 80 тэҥнэспитэ, ол иһигэр 2025 сыл устатыгар уон саҥа резидент баар буолбута. ТОР резиденнэрэ 466,3 млрд солкуобай кээмэйдээх инвестицияны оҥорбуттара, 13 тыһыынча үлэ миэстэтин тэрийбиттэрэ.
2025-2029 сылларга Дьокуускай куорат 60 оскуола иннинээҕи уонна уопсай үөрэх тэрилтэлэрин үүтүнэн уонна үүт бородууксуйатынан хааччыйарга бастакы офсетнай хантараак түһэрсилиннэ. Ону таһынан, 2030 сылга диэри кэмҥэ Дьокуускай куорат оскуола иннинээҕи уонна уопсай үөрэх тэрилтэлэрин этинэн уонна эт бородууксуйатынан хааччыйыыга бастакы офсетнай хантараак түһэрсиллэрэ былааннанар.
Сибиниэс уонна сибиниэстээх концентраты, афиинированнай үрүҥ көмүһү оҥорон таһаарар Кэбээйи оройуонугар баар руданы таҥастыыр Мангазейдааҕы баайдаах сир бырайыагар хапытаалы угууну көмүскүүр уонна биһириир туһунан сөбүлэҥ түһэрсилиннэ. 101 үлэ миэстэтин таһаарыы былааннанар.
555 МВт кыамталаах Новоленскэйдээҕи уот ыстаансыйатын тутар бырайыагы олоххо киллэрэр сыалтан хапытаалы угууну көмүскүүр уонна биһириир туһунан сөбүлэҥ түһэрсилиннэ. 467 үлэ миэстэтин таһаарыы былааннанар.
2026 сыл сүрүн соруктара:
табаары аҕаалыыга уонна өҥөнү оҥорууга инвестиционнай эбэһээтилистибэлэрдээх хантараактары түһэрсии;
биир өрүтүнэн Россия Федерацията буолар хапытаалы угууну көмүскүүр уонна биһириир туһунан сөбүлэҥнэри түһэрсии;
биир өрүтүнэн Россия Федерацията буолбат хапытаалы угууну көмүскүүр уонна биһириир туһунан сөбүлэҥнэри түһэрсии;
ТОР инвестиционнай былаһааккаларыгар 10-тан кырата суох резидени тардыы.
4.3. Агробырамыысыланнай комплекс уонна ас-үөл өттүнэн куттал суох буолуутун хааччыйыы
Үүтү оҥорон таһаарыы кээмэйэ 60,2 туоннаттан 63 туоннаҕа диэри улаатта.
Үүнээйини олордууга үчүгэй динамика (сиилэһи бэлэмнээһин 27,9 бырыһыан, хортуоппуйу – 5 бырыһыан, оҕуруот аһын – 2 бырыһыан, туорахтаах бурдугу – 54,1 бырыһыан үрдээбит).
Олохтоох салайыныы уорганнарыгар бэриллибит боломуочуйалар чэрчилэринэн кыра кыамталаах 49 эбийиэк үлэҕэ киирдэ.
2025 сылга тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарыы кээмэйэ 2024 сылтан 0,1 бырыһыан үрдээн 38,7 млрд солкуобайга тэҥнэнэр. Этинэн хааччыныы 27 бырыһыан, үүтүнэн – 54,9 бырыһыан, хортуоппуйунан – 66 бырыһыан, оҕуруот аһынан – 40 бырыһыан, сымыытынан – 65 бырыһыан буолла.
Тыа хаһаайыстыбатын, тутуу уонна кыра кыамталаах эбийиэктэр оҥорон таһаарыыларын өйүүр олохтоох салайыныы уорганнарын боломуочуйаларын кэҥэтии агробырамыысыланнай комплексы сайыннарыыга үтүө түмүктээх. 2025 сылга ыйыллыбыт боломуочуйалары олоххо киллэрии чэрчитинэн 49 саҥа эбийиэк үлэҕэ киирдэ, саҥардылынна. Ол иһигэр: Бүлүү оройуонун Сыдыбыл с. (“Ампаардаах” ХЭУо) 70 төбө турар хотонноох уонна анал тиэхиньикэҕэ гараастаах сүөһүнү иитэр комплекс, Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар 200 төбө турар хотоннор (“Томтор” ХЭУо, “Илгэ” СПОК), ону тэҥэ Үөһээ Бүлүү уонна Кэбээйи оройуоннарыгар 50 төбө турар хотоннор. 2026 сылга 60 эбийиэги саҥардыы уонна үлэҕэ киллэрии былааннанар.
Судаарыстыбаннай өйөбүл тиһигэр саҥа сүүрээни учуоттаан оҥорон таһаарыы кээмэйин үрдээһинэ бэлиэтэнэр. Үүтү оҥорон таһаарыы кээмэйэ 60,2 туоннаттан 63 туоннаҕа диэри улаатта. Аҕыс муниципальнай оройуоҥҥа үүтү оҥорон таһаарыы былааннаммыт көрдөрүүтэ: Верхоянскай (+0,1 бырыһыан), Горнай (+5 бырыһыан), Кэбээйи (+3,8 бырыһыан), Нам (+16,7 бырыһыан), Мэҥэ Хаҥалас (+61 бырыһыан), Өлүөхүмэ (+1,4 бырыһыан), Сунтаар (+3,5 бырыһыан), Чурапчы (+2,2 бырыһыан) оройуоннарыгар куоһарылынна.
Таҥастааһын эйгэтигэр бородууксуйа кэккэ көрүҥнэригэр үрдээһин бэлиэтэнэр: ынах арыытын оҥорон таһаарыы кээмэйэ 1,7 тыһыынча туоннанан сыаналанар (2024 сылга +4 бырыһыан), үүт атын бородууксуйата (сиикэй үүттэн ураты) – 3,1 тыһыынча туонна (+15 бырыһыан), сыыр уонна иэдьэгэй – 766 туонна (+10 бырыһыан).
Хаһаайыстыба бары категориятыгар тыа хаһаайыстыбатын кыылын-сүөлүн ахсааныгар ынах сүөһү ахсаана 152,5 тыһыынча төбөҕө тэҥнэспит (2024 сыл таһымыгар), ол иһигэр ынах – 65,4 тыһыынча төбө, ону тэҥэ сылгы ахсаана 173,4 тыһыынча төбөҕө (2,6 тыһыынча төбөнөн эбэтэр 1,5 бырыһыан элбээбит), таба ахсаана 167 тыһыынча төбөҕө (13 тыһыынча төбөнөн эбэтэр 8,4 бырыһыан элбээбит) тэҥнэспит.
Үүтү ыаһын баалабай кээмэйэ 2024 сылтан икки бырыһыан үрдээн, 150 тыһыынча туоннаҕа, сүөһү уонна көтөр этин тыыннаах ыйааһынынан оҥорон таһаарыы 0,6 бырыһыан үрдээн 38 тыһыынча туоннаҕа, сымыыты оҥорон таһаарыы 179 мөл. устуукаҕа (2024 сыл таһымыгар) тэҥнэстэ.
Ыһыы уопсай иэнэ 51,1 тыһыынча гектарга тэҥнэстэ, ол 2024 сыл таһымын 3,6 бырыһыан куоһарар. 2024 сылга тэҥнээтэххэ сиилэс соҕотуопката 27,9 бырыһыан үрдээн, 30,7 тыһыынча туонна буолбут, 14,8 тыһыынча туонна сенаж ылыллыбыт.
Туорахтаах култуураны валовай хомуйуу 14,99 тыһыынча туоннаҕа тэҥнэспит, ол 2024 сыллааҕы орто үүнүү 13,7 ц/га көрдөрүүтүн 54,1 бырыһыан куоһарар. Кэккэ хаһаайыстыбалар районированнай суортары туһанан 30 ц/га үүнүүнү ылбыттар, ол олохтоох селекционнай ырытыы кэскиллээҕин көрдөрөр. Оҕуруот аһын валовай хомуйуу 29,6 тыһыынча туонна (2024 сылга +14,3 бырыһыан) буолбут, ол иһигэр 19,9 тыһыынча туонна аһаҕас буорга үүнэр оҕуруот аһа уонна 9,7 тыһыынча туонна сабыылаах буорга үүнэр оҕуруот аһа. 73,3 тыһыынча туонна хортуоппуй хомулунна (2024 сыллааҕы көрдөрүүгэ +0,8 бырыһыан).
14,9 тыһыынча туонна кээмэйдээх 2024 сыл тобоҕун учуоттаан сүөһү кыстыгар 427 тыһыынча туонна от хаһааныллыбыт (наадыйыы 100 бырыһыан). Күн-дьыл туран биэрбэтэҕин уонна от үүнүүтэ мөл.төҕүн үрдүнэн 2025 сыллаах былаан 97 бырыһыан толоруллан 413 тыһыынча туонна от бэлэмнэннэ, онтон 34 тыһыынча туоннаны көһө сылдьар биригээдэлэр ыраах сытар учаастактарга бэлэмнээтилэр.
Отчуоттанар сылга 14 муниципальнай оройуоҥҥа уонна “Дьокуускай куорат” куораттааҕы уокурукка 267,5 мөл. солкуобай уопсай суумалаах өрөспүүбүлүкэтээҕи хос үбүлээһиннээх сүөһү аһылыгын бэлэмнээһини сайыннарыы муниципальнай бырагыраамалара олоххо киирдилэр. 127 единицэ тиэхиньикэ уонна оборудование ылылынна, 300 га быраҕыллыбыт бааһына чөлгө түһэрилиннэ, Ленскэй уонна Чурапчы оройуоннарыгар сенаж траншеялара, Ленскэй оройуонугар от уурар сир өрөмүөннэрэ ыытылынна.
Федеральнай хос үбүлээһиннээх дьаһаллар чэрчилэринэн 15 саҕалаан эрэр аграрийга, онтон 6-та Аҕа дойдуну көмүскээччи уонна кини дьиэ кэргэнин чилиэннэрэ, уопсайа 64,6 мөл. солкуобай суумаҕа, ол иһигэр 60,8 мөл. солкуобай федеральнай бүддьүөт суотугар, “Агростартап” грант бэрилиннэ.
Ону таһынан, сүөһүнү иитэр дьиэ кэргэн пиэрмэлэри сайыннарарга Амма, Бүлүү, Кэбээйи, Мэҥэ Хаҥалас, Ньурба, Чурапчы оройуоннарын сэттэ бааһынай (пиэрмэ) хаһаайыстыбаларыгар уопсайа 90 мөл. солкуобай суумаҕа грант бэрилиннэ.
2025 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ субсидия быһыытынан “Агромотиватор” граны ыларга куокурус ыытар, бу куонкуруска анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтара эрэ кытталлар. Уопсайа 9 мөл. солкуобай кээмэйдээх икки грант бэрилиннэ.
2025 сылга тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарыытын 11 эбийиэгэ, ол иһигэр Амма оройуонун Соморсун с. 1 000 туоннаҕа бурдук ыскылаата, Чапчылҕан с. “Араз” КПХ 100 төбө турар хотоно, Алдан оройуонугар “Алданнааҕы бырамыысыланнай тэрилтэ” ХЭУо 120 төбө турар сүөһүнү иитэр комплекс, Кэбээйи оройуонун Кэбээйи с. 100 төбө турар аныгы механизированнай хотон, Верхоянскай к. “Алгыс” СХПК 120 төбө турар сүөһүнү иитэр комплекс уонна үүт модульнай сыаҕа, Бүлүү оройуонун Лөкөчөөн с. 120 төбө турар механизированнай хотоно, Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Тарат с. 100 төбө турар аныгы хотоно, Орто Халыма оройуонун Өлөөкө Күөл с. үүт сыахтаах 100 төбө турар сүөһүнү иитэр комплекс, Хаҥалас оройуонун Күөрдэм с. “Хаҥалас-Агрохолдинг” СХПК сменаҕа 3,5 туоннаны оҥорон таһаарар “Күндү ас” арыы оҥорор саҥа сыаҕа, “Дьокуускай куорат” куораттааҕы уокурук Хатас с. “Баҕарах” ХЭУо сүөһүнү өлөрөр сыах, Дьокуускай к. сылга 250 тыһыынча бааҥканы оҥорон таһаарар “Арктик Вкус” кэнсиэрбэ сыаҕа тутулуннулар.
2025 сылтан “Аһылыгы оҥорон таһаарыы куттала суох буолуутун технологическэй хааччыйыы” национальнай бырайыак чэрчитинэн “Каадырдары АБК” эрэгийиэннээҕи бырайыагы олоххо киллэрии саҕаланна: Мэҥэ Хаҥалас, Хаҥалас, Чурапчы оройуоннарыгар агротехнологическэй кылаастар баар буоллулар.
Муома уонна Эбээн Бытантай оройуоннарын табаны иитэр хаһаайыстыбаларыгар хаарынан айанныыр тиэхиньикэ ылылларыгар 2,4 мөл. солкуобай, Муома уонна Өймөкөөн оройуоннарын хаһаайыстыбаларыгар күрүө тутталларыгар 14,7 мөл. солкуобай кээмэйдээх субсидия бэриллибитэ.
2030 сылга диэри Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр бэтэринээринэй сулууспаны сайыннарыы судаарыстыбаннай стратегиятын олоххо киллэрии чэрчитинэн бэтэринээринэй сулууспа түөрт единицэ анал тиэхиньикэни: “Соболь” массыына баазатыгар бэтэринээринэй лабораторияны уонна көһө сылдьар инсинераторы атыыласта.
2026 сыл сүрүн соруктара:
тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарыы кээмэйин 38,7 млрд солкуобайтан 40 млрд солкуобайга диэри улаатыннарыы;
дифференцированнай нуорманы туһанан хаһаайыстыбалар категорияларынан тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарыытын өйүүр саҥа механизмнар иккис түһүмэхтэрин киллэрии;
каадырдары тардар сыалтан “Эдэр аграрий” бырагырааманы ырытан оҥоруу уонна олоххо киллэрии.
4.4. Дьоҕус уонна орто урбаан. Туризм
2025 сылга “Ozon” маркетплейска “Саха сиригэр оҥоһуллубут” эрэгийиэннээҕи витрина арылынна.
Федеральнай куонкурус түмүгүнэн 2027 сылга батарыллар 30,57 мөл. солкуобай суумаҕа үс инвестиционнай бырайыак өйөбүл ылла.
Дьоҕус уонна орто урбаан субъектарын ахсаана 2024 сылга тэҥнээтэххэ 5,7 бырыһыан элбээн, 46 201 единицэҕэ тэҥнэспит. Дьоҕус уонна орто урбаан эйгэтигэр үлэлиир киһи, биирдиилээн урбаанньыттары киллэрэн туран, ахсаана 134,6 тыһыынча киһиэхэ тэҥнэспит, ол 2024 сыл көрдөрүүтүттэн 7,4 бырыһыанынан элбэх, өрөспүүбүлүкэ бэйэ дьарыктаах ахсаана 2024 сылга тэҥнээтэххэ 22,6 бырыһыан элбээн, 71,7 тыһыынча ед. буолбут.
Өрөспүүбүлүкэ 17 муниципальнай тэриллиитигэр үлэлиир биисинэс-инкубатордар саҥа саҕалаан эрэр урбаанньыттарга көмө оҥороллор. Биисинэс-никубатор резиденнэрин ахсаана 299-ка тэҥнэспит, ол 2024 сылга тэҥнээтэххэ 104 резиденинэн элбэх. 2025 сылга резидент-тэрилтэлэр барыстара 2024 сылтан 32,7 бырыһыан үрдээн, 426 мөл. солкуобайга тэҥнэспит (2024 сылга – 321 мөл. солкуобай), тахсыбыт үлэ миэстэтин ахсаана 319 единицэ, ол 2024 сыл көрдөрүүтүн 20,9 бырыһыан куоһарбыт (2024 сылга – 264 ед.).
“Мин биисинэһим” киин дьоҕус уонна орто урбаан субъектарыгар 24 тыһыынчаттан тахса консультациялыыр өҥөнү оҥорбут, алта тыһыынчаттан тасха киһини хабан, 500-тэн тахса тэрээһин ыытыллыбыт. “Урбаанньыт ийэ”, “Урбаанньыт аҕа”, “Улахан дьиэ кэргэн дьоҕус биисинэһэ”, оскуола оҕолоругар “Урбаан олимпиадата”, “СВОй бизнес” курдук бөдөҥ үөрэх бырайыактара тэриллибиттэрэ. Ону таһынан, Чурапчы уонна Сунтаар оройуоннарыгар урбаанньыттар форумнара ыытыллыбыттара.
2025 сылга “Мин биисинэһим” киин Россия Экэниэмикэни сайыннарыы министиэристибэтэ (Минэкономразвития) олохтообут “Мин биисинэһим” Бүтүн Россиятааҕы бириэмийэ “Биисинэһи сайыннарыыга бастыҥ экотиһик” номинация кыайыылааҕа буолбута. Бу кыайыы олохтоох табаары оҥорон таһаарааччылары өйүүргэ уонна таһаарарга ананан оҥоһуллубут “Сделановякутии.рф” биир кэлим эргиэн былаһааккатын киллэрии түмүгүнэн буолбута.
Урбааны сайыннарыы пуондата 2025 сылга дьоҕус уонна орто урбаан 317 субъегар уопсайа 1 094,82 мөл. солкуобай суумаҕа өйөбүл оҥорбута. Онтон 254 субъекка 689,34 мөл. солкуобайсуумаҕа 1-13 бырыһыаҥҥа сойуом биэрбитэ, 63 субъекка 405,48 мөл. солкуобай суумаҕа мэктиэ буолбута, ол түмүгэр 1 801,1 мөл. солкуобай суумаҕа кирэдьиит тардыллыбыта.
2025 сылга Урбааны сайыннарыы пуондата интеллектуальнай бас билии солуогар икки мөл. солкуобайга тиийэ, IT-хампаанньаларга – биэс мөл.үйүөн солкуобайга тиийэ “Креативнай индустрия” кирэдьиит бородууктатын ырытан оҥоруу уонна киллэрии иһин “Көмүс Гермес” III идэ бириэмийэтин чэрчитинэн “Ырыынак бастыҥнара” уонна “Дьоҕус уонна орто урбааҥҥа бастыҥ инновационнай бородуукта” номинацияларга икки наҕарааданы ылбыта. Өрөспүүбүлүкэҕэ интеллектуальнай дьарык 177 түмүгэ бэлиэтэммит.
Саха сиригэр 2025 сыл түмүгүнэн бытархай атыы эргийиитэ 463,14 млрд солкуобайга тэҥ (тэҥнээн көрөр сыананан 2024 сылга 106,2 бырыһыан), уопсастыбаннай аһылык эргийиитэ – 44,64 млрд солкуобайга тэҥ (тэҥнээн көрөр сыананан 2024 сылга 105,2 бырыһыан). Өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар 30,73 тыһыынча бытархай уонна кууһунан атыы туочуката баар, ону таһынан уопсастыбаннай аһылык 3,9 тыһыынча эбийиэгэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтин контрафактнай бородууксуйаттан көмүскүүр сыалтан “Кырдьыктаах бэлиэ” сыыппара маркировкатын национальнай тиһигэр 15 тыһыынчаттан тахса юридическэй сирэй уонна урбаанньыт бэлиэтэммит.
«Россия 100 бастыҥ табаара» Бүтүн Россиятааҕы куонкурус түмүгүнэн Саха сирин 20 тэрилтэтэ биһирэннэ: сэттэ лауреат уонна 13 дипломант бирииһинэн бэлиэтэннэ уонна биир бородууксуйа Россия кыһыл көмүс сүүһүгэр киирдэ.
Уһук Илин эрэгийиэнээҕи оҥорон таһаарааччыларын уонна кинилэр табаардарын өрө таһаарар сыалтан “Интэриниэт быһаарыылар” ХЭУо (Ozon) былаһааккатыгар “Саха сиригэр оҥоһуллубут” эрэгийиэннээҕи витрина арылынна.
Өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар 18 туроператор үлэлиир, туризм эйгэтигэр өҥө оҥорор 170 туристическай бородуукта, 25 гид-экскурсовод уонна 302 дьоҕус уонна орто урбаан субъега үлэлиир. 2025 сылга Росстат дааннайдарынан туристар кэлиилэрэ 6,9 бырыһыан намтаан 240,65 тыһыынча киһиэхэ тэҥнэспит.
2025 сылга Саха Өрөспүүбүлүкэтэ «Туризм уонна ыалдьыттааһын индустрията» национальнай бырайыак «Туризм инфраструктуратын сайыннарыы» эрэгийиэннээҕи бырайыагын олоххо киллэрии сүнньүнэн туризм инфраструктуратын сайыннарыыга 30,3 мөл. солкуобай кээмэйдээх 53 урбаанньыкка өйөбүл оҥоһулунна.
Саха сирэ хапытаалынай буолбатах модульнай тутуулары оҥорууга судаарыстыбаннай өйөбүлү ыларга сүүмэрдиир куонкуруска кыттан, 2027 сылга субсидия биэрэр болдьохтоох 30,57 мөл. солкуобай суумаҕа үс инвестиционнай бырайыак өйөбүлү ылла.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын стратегическай ыйаахтарын чэрчитинэн туризмы сайыннарарга, эрэгийиэннээҕи брендэлэри өрө таһаарарга, олох-дьаһах өҥөтүн оҥорор кииннэри тэрийэргэ, эрэгийиэннээҕи уустар оҥорон таһаарыыларын сайыннарарга, үлэтэ суох дьону урбаан үлэтигэр таһаарарга уонна социальнай урбаан эйгэтигэр үлэлиир усулуобуйаны тэрийэргэ алта биэдэмистибэ бырайыага бигэргэнэн олоххо киллэриллэр.
2026 сыл сүрүн соруктара:
өрөспүүбүлүкэ биэс муниципальнай оройуонугар олох-дьаһах өҥөтүн оҥорор кииннэри арыйыы;
тимиринэн уһанар 17 сыаҕы тутууга, саҥардыыга уонна техническэй хааччыйыыга усулуобуйа оҥоруу;
социальнай урбаанньыт ахсаанын 200-кэ диэри элбэтии;
дьоҕус уонна орто урбаан эйгэтигэр үлэлиир, биирдиилээн урбаанньыттары киллэрэн туран, киһи ахсаанын 140 тыһыынчаҕа диэри элбэтии;
олохтоох оҥорон таһаарыы табаарын кээмэйин 57,19 мөл. солкуобайга диэри улаатыннарыы;
интеллектуальнай үлэ түмүгүн бэлиэтээһин ахсаанын 521 единицэҕэ диэри элбэтии (табаар бэлиэтин, саҥаны айыыны, бырамыысыланнай холобурдары, георграфическэй ыйыылары, табаар оҥоһуллубут сирин аатын киллэрэн туран);
Саха Өрөспүүбүлүкэтин сиригэр-уотугар урбаансубъегын эбэтэр бэйэ дьарыктаах быһыытынан бэлиэтэммит олохтоох оҥорон таһаарааччылар ахсааннарын 45 едиицҕэ диэри элбэтии;
туристар кэлиилэрин 360 тыһыынча киһиэхэ диэри улаатыннарыы;
өрөспүүбүлүкэ нүөмэр пуондатын 3 300 единицэҕэ диэри элбэтии;
кэлэктиибинэн айанныыр сириэстибэ ахсаанын 72 единицэҕэ диэри элбэтии;
өрөспүүбүлүкэ индустриальнай (бырамыысыланнай) пааркалары, агробырамыысыланнай пааркалары, биисинэс-пааркалары, технопааркалары, бырамыысыланнай технопааркалары тэрийии/сайыннарыы бырайыактарын сүүмэрдиир куонкуруска кыттыыта.
2025 сыл түмүгүнэн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сыыппара технологияларын туһаныы 62 бырыһыаҥҥа тэҥнэстэ.
Туһанааччыны бигэргэтэр биир кэлим тиһиккэ учуота бигэргэммит Саха Өрөспүүбүлүкэтин олохтоохторун ирээтэ 2025 сылга 81,5 бырыһыаҥҥа тэҥнэстэ эбэтэр 813 тыһыынчаттан тахса киһи буолла.
2025 сылга судаарыстыбаннай уонна муниципальнай өҥөлөр өрөспүүбүлүкэтээҕи порталларын e-yakutia.ru (РПГУ) итиэннэ судаарыстыбаннай уонна муниципальнай өҥөлөр биир кэлим порталларын (Госуслуги) көмөтүнэн 1,5 мөлүйүөнтэн тахса сайабылыанньа бэриллибит. Онуоха киэҥник тарҕаммыт өҥөнөн бултуурга көҥүлү ылыы, дьиэ кэргэни кыамматынан билинэр туһунан ыспараапканы биэрии, эрэгийиэннээҕи хапытаалларга төһө үп хаалбытын туһунан иһитиннэрии буолар.
Социальнай өйөбүл дьаһалларын туһунан иһитиннэрии дьэҥкэ уонна аһаҕас буолуутун үрдэтэр туһугар РПГУ-га сыыппара өҥөлөрө – көрүллэр төлөбүрдэри киһи бэйэтэ ааҕар-суоттуур кыаҕын хааччыйар калькулятордар – киирдилэр. Ол курдук, оҕолоох ыаллары, анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрин чилиэннэрин өйүүр дьаһаллар «Кыһамньы» диэн калькулятордара, олорор дьиэ-коммунальнай өҥө төлөбүрүгэр субсидияны ааҕан-суоттаан таһаарарга анаммыт калькулятордар үлэлиир буоллулар. Бу өҥө көмөнү ылааччылар 27 категорияларыгар анаан үс таһымнаах (федеральнай, эрэгийиэннээҕи, муниципальнай) 140 дьаһалынан тус өйөбүлү ааҕан-суоттаан таһаарыыны хааччыйар. Бу бырайыак «Саҥа кэмҥэ күүстээх идеялар» форум 1000 бастыҥнарын ахсааныгар киирбитэ.
Хардарыта сибээс платформата (ПОС) өрөспүүбүлүкэ былааһын судаарыстыбаннай уонна муниципальнай уорганнарыгар барытыгар уонна уопсастыбаннай суолталаах тэрилтэлэригэр киирдэ. 2025 сылга гражданнартан киирбит 38 942 иһитиннэрии быһаарылынна. Гражданнары ордук долгутар категориялар: бырааска көрдөрүнэргэ электроннай суруттарыы (27,9 бырыһыан), мэдиссиинэ (25,5 бырыһыан), массыынанан айан суоллара (10,9 бырыһыан), үөрэх (10,6 бырыһыан). Гражданнар туруорсууларын быһаарарга ыытыллар орто болдьох 5,1 күҥҥэ тэҥнэстэ.
Нэһилиэнньэни кытта хардарыта ыытыллар үлэ хаачыстыбатын хааччыйарга, кыһалҕалары быһаарыыга көмөнү оҥорорго “Госпаблик” тиһигэ киирбитэ, сурутааччы ахсаана 732 тыһыынчаттан тахса киһиэхэ тэҥнэстэ, көрүү ахсаана 1 мөлүйүөнтэн таҕыста.
«Мин докумуоннарым» кииҥҥэ кэлбиттэргэ өҥөнү оҥоруу үрдүк хаачыстыбата оннунан хаалла (сайабылыанньалаах 99,7 бырыһыана).
Нэһилиэнньэ электроннай өҥөнөн туһанарыгар көмөлөһөргө анаан 2025 сыл тохсунньу 1 күнүттэн «Мульти-түннүк – ЭХК сайыннарыы хайысхата» бырайыак олоххо киирдэ. Бу бырайыак чэрчитинэн өҥөнөн туһанааччылары арыаллыыр анал түннүктэргэ эрэ буолбакка, туруорсуулары кумааҕынан ылар түннүктэргэ эмиэ гражданнарга көмө оҥоһуллар. 2025 сылга электроннай көрүҥүнэн киирбит туруорсууттан 14,3 бырыһыана мульти-түннүк көмөтүнэн киирбитэ.
Өҥөнү оҥоруу кыаллымтыа уонна хаачыстыбалаах буолуутун үрдэтэр инниттэн 2025 сыл алтынньытыгар «МАХ платформатыгар сыыппаралаах ЭХК» федеральнай бырайыак чэрчитинэн итинник ааттаах мессенджергэ элбэх хайысхалаах кииннэр чат-боттара үлэлиир буоллулар. Онон гражданнар туруорсуу статуһун, ЭХК аадырыһын уонна үлэтин эрэсиимин билэр кыахтаннылар. 2025 сыл сэтинньитигэр чат-бот үлэтэ тупсарылынна: приемҥа суруйтарар уонна ол суруйтарыыны көтүрэр, ону тэҥэ өҥө хаачыстыбатын сыаналыыр кыах баар буолла. Чат-бот өҥөтүнэн 39 374 төгүл туһаннылар, чат-боттар сурутааччыларын ахсаана 10 810 киһиэхэ тэҥнэстэ.
Өлүөнэ, Алдан, Бүлүү өрүстэргэ паромунан 10 туһаайыынан туорааһын туһунан нэһилиэнньэҕэ иһитиннэрэр инниттэн «Саха сирин паромнара» мобильнай сыһыарыы үлэлиир. Онно причал уонна паром сырыытын туһунан, бэрэбиэсчит уонна тарыып туһунан иһитиннэрии, автотырааныспар уочарата уонна таһаҕаһы тиэнэр/сүөкүүр сир онлайн-видеонан көстөр. Дьокуускай-Аллараа Бэстээх туһаайыытыгар причалга быһыыны-майгыны онлайн-видеонан көрдөрөр 16 камера туруоруллубута. Онон 36 паром үлэтэ, сырыыта тута көстө турар.
AITA саҥарар ассистены киллэрии түмүгэр контакт-кииннэри үлэлэтии ороскуота 17 бырыһыаҥҥа диэри кэмчилэннэ. Түөрт анал саҥарар модель үлэлиир: «РПГУ өҥө портала», «Гражданнар туруорсуулара», «ОГВ уонна ОМСУ техническэй өйөбүлэ» уонна «122».
Саха Өрөспүүбүлүкэтин тутуутун биир кэлим сыыппара платформата тиһигин быспакка үлэлиир. Эбийиэктэри тутуу уонна уларытан тутуу бары түһүмэҕэр бэдэрээттээх тэрилтэлэр толорор үлэлэрин кэтээн көрүүнү хааччыйар платформаны туһаныы үлэ хаамыыта дьэҥкэ буолуутун үрдэтэр, хос үлэ ахсаанын аҕыйатар уонна субъект таһымыгар тутуу үлэтин биир халыыпка киллэрэр.
«Хоту дойдуга таһаҕаһы тириэрдии» информационнай-ырытар тиһиги ырытан оҥоруу бара турар. Бу тиһиги үлэҕэ киллэрии таһаҕас ханна тиийбитин кэтээн көрөр, арктикатааҕы оройуоннарга хаһаас таһымын уонна таһаҕаһы тиэйиини хонтуруоллуур кыаҕы биэриэҕэ. 2025 сылга хантараагы олоххо киллэрии чэрчитинэн автотырааныспар айанын тута кэтээн көрөргө «Хоту дойдуга таһаҕаһы тириэрдии – Трекинг» мобильнай сыһыарыыны тупсарар үлэ ыытылынна. Бу тиһик үп ороскуотун аҕыйатар, салайар быһаарыылары ылыы кэмин 1,5 төгүл кылгатар, ону тэҥэ хотугу оройуоннары быыстала суох хааччыйыыны сүрүннүүр кыаҕы биэриэҕэ.
Саха сирин олохтооҕун каартата бырайыагы олоххо киллэрии чэрчитинэн 223 тыһыынча сайаапка киирдэ, 210 тыһыынча каарта бэрилиннэ. Ол иһигэр 9 408 Саха сирин эдэр олохтооҕун каартата уонна элбэх оҕолоох дьиэ кэргэттэргэ оскуолаҕа үөрэнэр оҕолоругар 8 810 каарта оҥоһулунна. Бу каарталарынан чэпчэтиини көрөр тэрилтэлэр ахсааннара 2021 сылга – 160 эбит буоллаҕына, 6 төгүл элбээн билигин – 967 тэрилтэ буолла. Ол иһигэр култуура 155 тэрилтэтэ уонна успуорт 43 эбийиэгэ киирэр. Өрөспүүбүлүкэ 14 оройуонугар гражданнар судаарыстыба өйөбүлүнэн туһанар категорияларын Биир кэлим социальнай айанныыр билиэттэн Саха сирин олохтооҕун каартатыгар көһөрүү түмүктэннэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Оҥоһуу өйүн лабораториятын биир сыллаах үлэтин кэмигэр экэниэмикэ судаарыстыбаннай уонна дьиҥ сиэктэригэр оҥоһуу өй технологияларын киллэрэр бырайыактары граннарынан өйүүргэ 2 куонкурус ыытылынна. 50-тан тахса сайаапка киирбититтэн сүүмэрдээһин түмүгүнэн 27 мөл. солкуобай суумалаах 10 грант бэрилиннэ.
«Сыыппара экэниэмикэтэ» автономнай кэмиэрчэскэй буолбатах тэрилтэ уонна РФ Бырабыыталыстыбатын өйөбүлүнэн Оҥоһуу өй эйгэтигэр Альянс ыытар «Оҥоһуу өй лидердэрэ» Бүтүн Россиятааҕы бириэмийэҕэ Саха Өрөспүүбүлүкэтиттэн 8 бырайыак ыытылынна. Олор ортолоругар «Туруорус» («Обращайся») юрист-ассистент, «AVAREANGE» киберкөмүскээччи, «WEB-закупщик AI» атыылаһарга куйаар ситимин туһанарга анаммыт интеллектуальнай көмөлөһөөөччү, «Wildfires.ru» ойуур баһаарын билгэлиир тиһик, «AIntermed» медицинэ үөрэҕэр анаан интеллектуальнай платформа, бибилэтиэкэлэр пуондаларын каталогын оҥорор Оҥоһуу өй, Судаарыстыбаннай былаас уорганнарыгар анаан чат-боттар конструктордара уонна ГИА баалын билгэлээһин киирдилэр. «AVAREANGE» киберкөмүскээччи бырайыак «AI Journey» кэмпириэнсийэ чэрчитинэн «Эрэгийиэннэргэ бириэмийэ» категорияҕа бириэмийэ лауреатынан буолла.
2026 сыл сүрүн соруктара:
национальнай мессенджергэ өҥөлөрү киллэрии;
«Гостех» биир кэлим сыыппара платформатыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин быһаарыыларын уонна көҕүлээһиннэрин киллэрии;
Саха Өрөспүүбүлүкэтин оҥоһуу өйүн стратегиятын ырытан оҥоруу уонна олоххо киллэрии;
оҥоһуу өй технологияларын туһанан оҥоһуллубут бырайыактары Саха Өрөспүүбүлүкэтин оҥоһуу өйүн лабораторията граннарынан уонна атын көрүҥүнэн өйөөһүнэ;
сыыппараҕа көһөрүү эрэгийиэннээҕи бырагырааматын олоххо киллэрии;
өйөбүл дьаһалларын уонна өҥөлөр бигэргэнэр кэрискэлэригэр сөп түбэһиннэрэн өҥөлөрү эрэгийиэннээҕи порталтан Судаарыстыбаннай уонна муниципальнай өҥөлөр биир кэлим порталларыгар көһөрүү;
анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрин чилиэннэригэр ЭХК баазатыгар өйөбүл дьаһалларын 90 бырыһыана тиийимтиэ буоларын хааччыйыы, ол иһигэр гражданнарга кэлим өҥөнү оҥоруу уонна көрүллэр өйөбүл дьаһалларын туһунан тус иһитиннэрии;
ЭХК автоматизированнай иһитиннэрэр тиһиги саҥардыллыбыт бырагырааманан хааччыйыыга көһөрөргө «МАХ платформатыгар сыыппаралаах ЭХК» өҥөнү киллэрии;
хонтуруоллуур (кэтиир) уорганнар сэрэтэр үлэни уонна хонтуруоллуур (кэтиир) тэрээһиннэри «Иниспиэктэр» мобильнай сыһыарыы көмөтүнэн ыраахтан уонна сирэй көрсөн ыыталлар.
ВОЛС утаҕар өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин 93,5% олорор 393 нэһилиэнньэлээх пууна холбонно, 2012-2025 сылларга 14,5 тыһыынча км куоһарар уһуннаах ВОЛС утаҕа тардылынна. LTE ыстандаартаах сотовай сибээс нэһилиэнньэ 94,8 бырыһыана олорор 415 нэһилиэнньэлээх пууну хапта.
2025 сыл сэтинньитигэр «Сыыпара алмааһа» IV федеральнай форум түһүлгэтигэр «Арктика Синергията» бырайыак дьиҥ таһымнаахтык үлэтин саҕалаата. Бу бырайыак чэрчитинэн 2028 сыл бүтүүтүгэр арктика оройуоннарыгар 61 нэһилиэнньэлээх пуун ВОЛС утаҕар холбонуохтаах. Онуоха ВОЛС утаҕын уопсай уһуна 7 000 км тэҥнэһиэҕэ. «Тинная с. – Турукта с.» туһаайыынан «АрктикТелеком» АУо оператордаах ВОЛС утаҕа үлэҕэ киирдэ. Бу бырайыак «Саханефть» ХЭУо өйөбүлүнэн судаарыстыбаннай-чааһынай бииргэ үлэ чэрчитинэн олоххо киирдэ. ВОЛС утаҕын уопсай уһуна 44 км тэҥнэстэ, ситим аһардар кыаҕа – сөкүүндэҕэ 10 гигабит.
«УЦН 2.0» федеральнай бырайыак чэрчитинэн 2025 сылга 2023-2024 сыллардааҕы куоластааһын түмүгүнэн LTE ыстандаартаах тирэх ыстаансыйалар өрөспүүбүлүкэ 11 нэһилиэнньэлээх пуунугар: Охотскай-Перевоз, Арыы Толоон, Бэстээх, Кальвица, Марха, Сайдыы, Элэһин, Дыгдаал, Саһылыкаан, Тиит Арыы, Улахан Күөл сэлиэнньэлэригэр олохтонон үлэҕэ киирдилэр.
2025 сылга «Ростелеком» ПАУо судаарыстыбаннай-чааһынай бииргэ үлэ чэрчитинэн Хонуу с., Черскэй ктб, Депутатскай ктб LTE ыстандаартаах тирэх ыстаансыйалары тутуу бырайыактарын олоххо киллэрдэ.
2025 сылга сотовай сибээс оператордара сотовай сибээс 100-тэн тахса тирэх баазаларын ыстаансыйаларын саҥардан биэрдилэр уонна олохтоотулар. LTE стандартаах сотовай сибээс өрөспүүбүлүкэ 36 нэһилиэнньэлээх пуунугар олохтонно.
2025 сыл алтынньытыгар «Почта России» АУО Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр федеральнай почта ситимин Управлениетыгар анаан баайга-дуолга түһээн уонна тырааныспар түһээнин намтатыллыбыт ыстаапкатын олохтуур туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна «Почта России» АУО икки ардыларыгар сөбүлэһиигэ илии баттанна. 2025-2029 сылларга түһээҥҥэ чэпчэтиини олохтооһун суотугар кэмчилэммит үп өрөспүүбүлүкэ почтатын ситимин 5 отделениетын өрөмүөнүгэр уонна 43 отделениетын үлэһиттэрин акылаатын үрдэтэргэ ыытыллыаҕа. Билигин Хатас сэлиэнньэтигэр почта ситимин отделениетын хапытаалынай өрөмүөнэ бара турар.
2026 сыл сүрүн соруктара:
«Арктика Синергията» бырайыагы Саха Өрөспүүбүлүкэтин 8 нэһилиэнньэлээх пуунугар олоххо киллэрии;
«УЦН 2.0» федеральнай бырайыак чэрчитинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин 8 нэһилиэнньэлээх пуунугар: Угайаан, Баахынай, Инньээли, Хаатылыма, Урицкай, Ээйик, Окоемовка, Толоон сэлиэнньэлэригэр LTE ыстандаартаах тирэх ыстаансыйалары үлэҕэ киллэрии;
федеральнай массыына суолун араадьыйа долгунунан төлөпүөн ситимин хааччыйар федеральнай бырайыак чэрчитинэн «Бүлүү» А331 федеральнай массыына суолун батыһа LTE ыстандаартаах 8 тирэх ыстаансыйаны туруоруу;
«Дьокуускай к. – Мирнэй к.» туһаайыытынан «МТС» ПАУо ситимин ханаалын тэрийии;
«Ростелеком» ПАУо судаарыстыбаннай-чааһынай бииргэ үлэ чэрчитинэн Белая Гора ктб, Тиксии ктб, Зырянка ктб, Соболоох с. уонна Сааһыыр с. LTE ыстандаартаах тирэх ыстаансыйалары үлэҕэ киллэрии.
Наука уонна технология уон сыллаах тэрээһиннэрин былаанын олоххо киллэрии чэрчитинэн науканы киэҥник тарҕатар тэрээһиннэр тиһигин быспакка ыытыллаллар. Ол курдук, 2024 сылга билиини, наука арыйыыларын уонна чинчийиилэрин киэҥник тарҕатар, наукаҕа тардыһыыны үрдэтэр 200-тэн тахса тэрээһин, ол иһигэр «Наука 0+» наука бэстибээлэ, «Науката суох биир да күнү», «Учуонайга 100 ыйытыы», «Оскуолаҕа учуонайдар» акциялар, «Инники идэҕэ хардыы» форум, «Арктика – стратегическай чинчийии сирэ-уота: түмүктэр, саҥа тургутуулар уонна саҕахтар» учуонайдар, экспертэр кыттыылаах научнай форум ыытылыннылар.
Наука 23 тэрилтэтин, дьиҥ сиэктэр 47 хампаанньатын, 13 университеты уонна филиаллары түмэр «Хоту дойду: бигэ сайдыы сирэ-уота» эрэгийиэннэр икки ардыларынааҕы аан дойду таһымнаах научнай үөрэх киинэ үлэтин көхтөөхтүк салгыыр.
2025 сыл алтынньытыгар Дьокуускай куоракка Россия наукатын академиятын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын холбоһуктаах көһө сылдьар тэрээһинэ – «Арктика – стратегическай чинчийии сирэ-уота: түмүктэр, саҥа тургутуулар уонна саҕахтар» научнай-экспертнэй форум буолан ааспыта. Бу форум үс дьоһун даатаҕа: ССРС наукатын академиятын Саха сиринээҕи кэлим экспедицията ыытыллыбыта 100 сылыгар, Витус Беринг салайааччылаах Бастакы Камчаткатааҕы экспедиция 300 сылыгар уонна Дьокуускай куорат төрүттэммитэ 400 сылыгар анаммыта.
Бииргэ үлэни салгыыр инниттэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Россия научнай пуондатын икки ардыларыгар фундаментальнай, прикладной уонна ирдиир научнай чинчийиилэри өйөөһүн эйгэтигэр саҥардыллыбыт усулуобуйалаах, ону тэҥэ сыл аайы икки өттүттэн 60 мөл. солкуобай кээмэйдээх үбүлээһин тэҥинэн көрүллэр усулуобуйалаах бииргэ үлэлээһин туһунан сөбүлэһии түһэрсилиннэ.
Талааннаах ыччаты чинчийии уонна ырытан оҥоруу эйгэтигэр тардар, эдэр учуонайдары уонна исписэлиистэри эрэгийиэни сайыннарыы дьоһун соруктарын быһаарарга кытыннарар инниттэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатыгар эдэр учуонайдар уонна исписэлиистэр сүбэлэрэ тэрилиннэ.
Интеллектуальнай бас билии эбийиэгэр быраабы салайыы ньымаларын тупсарар туһугар «Реестр НИОКР РС(Я)» онлайн-портал – «Научнай-чинчийэр, конструкцияны ырытан оҥорор, тургутан көрөр уонна технологическай үлэлэр тустарынан сибидиэнньэлэр эридьиэстэрэ» автоматизированнай иһитиннэрэр тиһик ырытыллан оҥоһулунна.
2024 сыл муус устарыттан «Саха Өрөспүүбүлүкэтин креативнай экэниэмикэтин сайыннарыы туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 2024 сыл муус устар 27 күнүнээҕи 302 №-дээх Ыйааҕа олоххо киллэриллэр. Бу Ыйаахха креативнай экэниэмикэни 2030 сылга диэри кэмҥэ сайыннарыы сүрүн сыаллара уонна эрэгийиэннээҕи өйөбүл дьаһаллара көрүллэр тутаах креативнай (айар) индустриялар быһаарыллыбыттара.
2025 сылга саха киинэтин көрөргө каассаҕа киирбит үп суумата 274 мөл. солкуобайга, оттон көрөөччү ахсаана 561,38 тыһыынча кэриҥэ киһиэхэ тэҥнэстэ. Онуоха ордук элбэх көрөөччүнү тардыбыт киинэлэринэн «Диодорова. Против течения», «Кончится лето», «Спид Стар», «Мин аатым Таптал», «Мой парень – Айдол!» киинэлэр буоллулар. «Алдан» байыаннай драма РФ Президенин өйөбүлүн уонна Норуоттар икки ардыларынааҕы XXI байыаннай киинэ бэстибээлигэр Евгений Родионов аатынан анал бирииһи ылбыта.
«Amazon Prime Video» норуоттар икки ардыларынааҕы стриминговай платформа саха режиссера Степан Бурнашев 4 киинэтигэр: «Чёрный снег», «Наша зима», «Проклятие. Мёртвая земля» уонна «Айта» киинэлэргэ быраабы ылар туһунан сөбүлэһии түһэрсибитэ. Бу «Rising Sun Media» эмиэрикэ хампаанньата кыттыылаах докумуон көмөтүнэн саха киинэлэрин АХШ, Канада, Мексикэ, Австралия, Великобритания, Ирландия, Франция, Бельгия, Португалия, Швейцария, Люксембург уонна Италия курдук тас дойдуттан көрөр кыахтаннылар. Ону таһынан өрөспүүбүлүкэ киинэ тыйаатырдарыгар «Айтал уонна Аптаах Күүс» диэн сахалыы бастакы толору метражтаах ойуулук киинэтэ көрүүгэ таҕыста.
2025 сылга Саха Өрөспүүбүлүкэтин саҥаны киллэриитин сайыннарар пуонда бэчээттиир киинэ тургутуу эрэсииминэн үлэтин саҕалаата. Онон ойдом устуудьуйалар салгыы сайдар, бэчээккэ тахсар уонна интеллектуальнай бырааптарын көмүскүүр кыахтаннылар. Аҥаардас 2025 сылга Дьокуускай куоракка видео-оонньуулары тарҕатар уонна оҥорон таһаарар үс саҥа тэрилтэ баар буолла. Бу индустрия саҥа түһүмэххэ тахсыбытын уонна ойдом экологическай тиһик кэҥээбитин туоһулуур. Билиҥҥи туругунан Пуондаҕа икки видео-оонньуу оҥоһулла сылдьар, норуоттар икки ардыларынааҕы түһүлгэҕэ 2026 сыл саҥатыгар тахсаллара былааннанар.
«ИT – мин идэм» Бүтүн Россиятааҕы куонкурус 2016 сылтан сыл ахсын ыытыллар. 2023 сылтан бу куонкурус «Система» аахсыйалаах үп корпорациятын өйөбүлүнэн дойду 10 саҥа эрэгийиэнин хабан Бүтүн Россиятааҕы таһымҥа тахсыбыта. Куонкурус тэриллиэҕиттэн уопсайа 40 150 киһи кыттыбыта, 300-тэн тахса хакатон ыытыллыбыта, 250-тан тахса киһи үлэнэн хааччыллыбыта.
2025 сылтан Технопаарка урутаан сайыннарыы сиригэр-уотугар үлэтин саҕалаабыта. Онуоха инфраструктура икки эбийиэгэ: Технопаарка резиденнэригэр анаан «Урутаан сайыннарыы сиригэр-уотугар оҥорон таһаарыы» хайысхатынан «Капитоновка» былаһааккаҕа универсальнай үлэ дьиэтэ уонна Хаҥалас микрооройуоҥҥа «Промышленнай» былаһааккаҕа инженернэй инфраструктура эбийиэгэ үлэҕэ киирдэ. 2025 сыл алтынньытыттан ити эбийиэктэргэ 4 резидент үлэлиир.
2025 сыл сэтинньитигэр Дьокуускай куоракка «Полярнай» научнай-оҥорон таһаарар киин дьиҥ таһымнаахтык аһылынна. Бу киин Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр киһитэ суох көтөр аппарааттары ырытан оҥорорго уонна сиэрийэлэринэн оҥорон таһаарыыны киллэрэргэ научнай, холоон көрөр уонна оҥорон таһаарар кыаҕы түмэр дьоһун эбийиэгинэн буолар.
«Полярнай» киин киһитэ суох көтөр салгын аалларын тиһигин бырамыысыланнаска, тырааныспарга, кэтээн көрүүгэ уонна эрэгийиэн экэниэмикэтин атын салааларыгар туһанарга туһаайыллыбыт бырайыактары олоххо киллэрэргэ уонна билиини, сатабылы сайыннарарга, каадырдары бэлэмнииргэ тутаах түһүлгэнэн буолуоҕа. Онуоха кииҥҥэ холбоһук матырыйааллары таҥастааһын, композитнай матырыйааллар, таҥан туруоруу сыахтара, ону тэҥэ ИТ-паарка дьиэтигэр үөрэтэр киин уонна Капитоновка сэлиэнньэтигэр көтөр аппарааттары тургутан көрөр полигон көрүлүннүлэр.
Бүгүҥҥү туругунан киин резиденнэрин ахсааныгар 13 тэрилтэ: «Форпост» ХЭУо, «Лаборатория будущего» ХЭУо, «Саха Дрон» ХЭУо, «ВВЕРА» ХЭУо, «Пронавиком» ХЭУо, «Дьокуускайдааҕы сибээс уонна информационнай технология колледжа» СӨ САПҮөТ, «Айтыын» сыыппара технологияларын колледжа» СӨ СБПҮөТ, «Пилота суох авиация оскуолата» ХЭУо, «Аэромассыына» уопут оҥорор-конструкторскай бюро» ХЭУо, «Техническэй инвентаризация бюрота» СӨ СБТ, биирдиилээн урбаанньыт Бурнашев Илья Владимирович, «Сахатек-Армс» ХЭУо уонна «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Дронунан (киһитэ суох көтөр салгын суудунатынан) үлүһүйүү федерацията» эрэгийиэннээҕи физкултуура-успуорт уопсастыбаннай тэрилтэтэ киирэр.
2025 сылга Петербурдааҕы норуоттар икки ардыларынааҕы экэнэмиичэскэй форумҥа Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна «Газпром» ПАУо икки ардыларыгар научнай-техническэй бииргэ үлэ туһунан сөбүлэһиигэ илии баттаммыта. Ол чэрчитинэн чинчийии холбоһуктаах платформаларын оҥоруу, криолитозона, оҥорон таһаарыыны сыыппараҕа киллэрии уонна бастыҥ салааларга анаан каадырдары бэлэмнээһин эйгэтигэр научнай үлэни өйөөһүн былааннанна.
«АЛРОСА АХ» ПАУо уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин саҥаны сайыннарыытын пуондатын көмөтүнэн тыа хаһаайыстыбатын биотехнологияларыгар, криолитозона геологиятыгар уонна култуура үйэлээх баайын чөл хаалларыыга Россия научнай пуондатын куонкуруһун чэрчитинэн үс научнай бырайыак өйөбүлү ылла.
2026 сыл сүрүн соруктара:
Global Entertainment Market (GEM) «норуоттар икки ардыларынааҕы медиа-ырыынагы ыытыы;
«Полярнай» киһитэ суох көтөр салгын аалларын тиһигин научнай-оҥорон таһаарар киинин үлэтин уонна резиденнэрин бырайыактарын саҕалааһын;
«Геоскан» ХЭУо кытта офсетнай хантараагы түһэрсии;
Киинэ павильонун бырайыагын-симиэтэтин докумуоннарын ырытан оҥоруу;
кэлим научнай чинчийиилэр үһүс түһүмэхтэрин олоххо киллэриини саҕалааһын;
Дьокуускайга Сэлии аан дойдутааҕы киинин тэрийэр бырайыагы олоххо киллэрии көхтөөх түһүмэҕэр көһүү;
«Ыччат уонна оҕолор» национальнай бырайыак «Аныгы кампустар ситимнэрин тэрийии» федеральнай бырайыагын чэрчитинэн университет 15-тэн итэҕэһэ суох кампуһун тэрийэргэ бырайыактары сүүмэрдиир төрдүс куонкуруска кыайыы уонна «Дьокуускай куоракка үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин икки ардыларынааҕы кампус» бырайыагы олоххо киллэриини саҕалааһын.
«Судаарыстыба иһинээҕи (муниципальнай) үбү хонтуруоллуур бастыҥ уорган» Бүтүн Россиятааҕы IХ куонкурус түмүгүнэн Саха Өрөспүүбүлүкэтэ «Көдьүүстээх хонтуруол» номинацияҕа кыайыылаах аатын сүктэ.
Ороскуот эйгэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин бүддьүөтүн бэлиитикэтэ бары бастакы уочараттаах уонна социальнай суолталаах ороскуот эбэһээтэлистибэлэрин ситиһиллибит таһымын оннунан хаалларарга, ороскуот эбэһээтэлистибэлэрин булгуччу толорууга туһуламмыта, ол иһигэр эбэһээтэлистибэлэр уһулуччу суолталара уонна тастан санкциялары кытаатыннарыы, экэниэмикэ тутулун уларытыы, эбии ороскуот, социальнай эйгэ тутулун, ол иһигэр анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрин чилиэннэригэр анаан, күүһүрдүү усулуобуйатыгар үбү көдьүүстээхтик туһаныы учуоттаммыта.
2026 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи суһал чахчыларынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтүн дохуота 339,6 млрд солкуобайга тэҥнэстэ (бу 2024 сыл таһымын 102,6 бырыһыаныгар тэҥ). Ааспыт сыл тустаах кэмин кытта тэҥнээтэххэ, киириитэ 8,6 млрд солкуобайынан эбэтэр 2,6 бырыһыанынан элбээтэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтүн ороскуота 2025 сыллааҕы суһал чахчыларынан 351,7 млрд солкуобайга тэҥнэстэ. Ол иһигэр 170,3 млрд солкуобай, ол эбэтэр өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бүддьүөтүн ороскуотун 48,4 бырыһыана олох-дьаһах-култуура эйгэтигэр ыытылынна.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин 27 судаарыстыбаннай бырагырааматынан ороскуот суумата суһал чахчыларынан 334,8 млрд солкуобайга, ол эбэтэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтүн ороскуотун 95,2 бырыһыаныгар тэҥнэстэ.
2024 сылы кытта тэҥнээтэххэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай иэһэ 3,8 млрд солкуобайынан элбээн, 59,0 млрд солкуобайга тэҥнэстэ. Судаарыстыбаннай бүддьүөккэ иэс дьайыыта (түһээнтэн уонна түһээнтэн атын дохуокка судаарыстыбаннай иэс кээмэйин хабааннаһыыта) суһал чахчыларынан 27,3-тэн 28,1 бырыһыаҥҥа диэри үрдээтэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ иэһин төлүүр кыаҕын бары көрдөрүүлэрэ олохтоммут хааччахтар чэрчилэринэн – куттала суох салайыллар таһымҥа тураллар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ кирэдьииттэр рейтиннэригэр “Эксперт РА” Рейтинг Ааҕыныстыбатын билгэлээһининэн ruA+ таһымы уонна АКРА ааҕыныстыба рейтинигэр А+(RU) таһымы ситиһэн үп ырыынагар хаачыстыбалаах уонна эрэллээх иэс ылааччы буолара бигэргэннэ.
2026 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан муниципальнай тэриллиилэр бүддьүөттэригэр суһал чахчыларынан 127,5 млрд солкуобай суумалаах бүддьүөттэр икки ардыларынааҕы трансферт ыытылынна, бу 2024 сылы кытта тэҥнээтэххэ, 2,1 млрд солкуобайынан элбэх, ол эбэтэр 101,7 бырыһыаныгар тэҥ.
Олохтоох көҕүлээһиннэри өйүүр бырагыраамалары үбүлүүргэ 2025 сылга Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтүттэн 655,0 мөл. солкуобай көрүлүннэ. 463 сайаапка киирбититтэн барыта холбоон 951,9 мөл. солкуобай суумалаах бырайыактардаах 334 сайаапка талылынна. «Өрөспүүбүлүкэ уопсай үөрэҕин тэрилтэлэригэр оскуола көҕүлээһинин үбүлээһини киллэрии» бырайыак «Саҥа кэмҥэ анаан күүстээх идеялар» стратегическай көҕүлээһиннэр ааҕыныстыбаларын платформатыгар экспертэр сүүмэрдээһиннэринэн 100 бастыҥ идея ахсааныгар киирдэ.
2025 сылга суһал чахчыларынан 457 хонтуруоллуур тэрээһин ыытылынна. Бүддьүөт сокуонун кэһиилэри туоратар инниттэн кэһии содулларын туоратарга 45 ыйыы, 157 дьаһал ыытылынна, судаарыстыбаннай наадыйыыны хааччыйарга табаары, үлэни, өҥөнү атыылаһыы эйгэтигэр хантараак тиһигин туһунан сокуоннары кэһиини содулларын туоратарга 25 ыйыы ыытылынна. Судаарыстыба бүддьүөтүн дохуотугар 182,1 мөл. солкуобай төнүннэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Россия Федерациятын үбүн министиэристибэтэ уонна Россия Федерациятын Киин баана тэрийбит «2025 сыллааҕы үп култууратын киин куората» куонкурустарыгар 12 финалистан биирдэстэринэн буолла.
2026 сыл сүрүн соруктара:
Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтэ биир тэҥ уонна бигэ туруктаах буолуутун хааччыйыы;
экэниэмикэҕэ тахса турар быһыы-майгы усулуобуйатыгар дохуот кыаҕын көдьүүстээхтик туһаныы таһымын үрдэтии;
бүддьүөт дохуотун сүрүннээһин хаачыстыбатын, түһээн ороскуотун көдьүүһүн сыаналааһын хаачыстыбатын үрдэтиигэ олоҕуран түһээн тиһигин көдьүүһүн үрдэтии;
судаарыстыба баайын-дуолун салайыы көдьүүһүн үрдэтии;
бүддьүөтү былааннааһын хаамыытын уонна хаачыстыбатын сайыннарыы – ороскуот эбэһээтэлистибэлэрин булгуччулаахтык толорорго ирдэниллэр бүддьүөт үбүн былааннааһын;
бүддьүөттэр икки ардыларынааҕы сыһыаны салгыы сайыннарыы, ол иһигэр «Публичнай былаас биир кэлим тиһигэр олохтоох салайыныыны тэрийии уопсай бириинсиптэрин туһунан» 2025 сыл кулун тутар 20 күнүнээҕи 33-ФС №-дээх Федеральнай сокуону учуоттаан Саха Өрөспүүбүлүкэтин муниципальнай тэриллиилэрэ бүддьүөтүнэн хааччыллыыларын тэҥнээһиҥҥэ дотациялары тыырыы ньыматын хос көрүү;
өрөспүүбүлүкэ иэһи төлүүр кыаҕынан үрдүк таһымнаах Россия Федерациятын субъектарын бөлөҕөр миэстэтин оннунан хаалларыы;
биир кэлим иһитиннэрэр тиһик дьоҕус кээмэйдээх атыылаһыы сыыппаралаах платформатыгар сымнаҕастык көһүүнү, ону тэҥэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин наадыйыытыгар итинник атыылаһыыны оҥоруу көдьүүһүн үрдэтэр инниттэн атыылаһыы эйгэтигэр кыттааччылары толору хабыыны хааччыйыы.
2025 сылга эрэгийиэннээҕи атыылаһыы тиһигин сыыппараҕа көһөрүү рейтинин түмүгүнэн Россия Федерациятын субъектарын ортотугар иккис миэстэлээх.
Атыылаһыы дьэҥкэ буолуутун национальнай рейтинин түмүгүнэн Россия Федерациятын субъектарын ортотугар Саха сирэ 10 бастыҥ ахсааныгар киирдэ.
Атыылаһыы эйгэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин киинэ Россия эрэгийиэннэрин ортотугар бастыҥ үлэлээхтэр кэрискэлэригэр киирдэ итиэннэ атыылаһыы эйгэтигэр көдьүүстээх үлэни ыытыыга үрдүк көрдөрүүтүн иһин наҕараадаланна.
РОСТ ассоциация эрэгийиэннэр атыылаһыы эйгэтигэр көдьүүстээх үлэлэрин индексигэр инники кэккэҕэ турар.
2025 сылга атыылаһыы эйгэтигэр биир кэлим иһитиннэрэр тиһик чахчытынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай уонна муниципальнай наадатыгар 105,9 млрд солкуобай суумалаах хантараак түһэрсилиннэ, ол иһигэр судаарыстыба наадатынан атыылаһыыга 59,4 млрд солкуобай, муниципальнай нааданы атыылаһыыга 46,5 млрд солкуобай ороскуоттанна. Атыылаһыы түмүгүнэн бүддьүөт үбүн кэмчилээһин 4,6 млрд солкуобайга тэҥнэстэ.
Өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай наадатын атыылаһыыга күрэстэһии көрдөрүүтэ биир хантараакка 2,0 кыттааччыга тэҥнэстэ.
Дьоҕус уонна орто урбаан субъектарыттан уонна социальнай хайысхалаах кэмиэрчэскэй буолбатах тэрилтэлэртэн атыылаһыы кээмэйэ 37,7 млрд солкуобайга тэҥнэстэ, бу биллэриллибит атыылаһыы уопсай ахсаанын 35,3 бырыһыаныгар тэҥ.
Национальнай бырайыактары олоххо киллэрии чэрчитинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Атыылаһыы киинэ 26,9 млрд солкуобай уопсай суумалаах 1,3 тыһыынчаттан тахса атыылаһыыны оҥордо.
2025 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр «Саха сиригэр атыылаһыы эйгэтэ-2025: Судаарыстыбаннай атыылаһыы: Национальнай, Эппиэтинэстээх, Көдьүүстээх!» өрөспүүбүлүкэтээҕи VII кэмпириэнсийэ ыҥырыллыбыт федеральнай экспертэр уонна исписэлиистэр кыттыылаах ыытыллыбыта.
Россия атыылаһыыны оҥорооччуларын сойууһун түмүктүүр мунньаҕар 2026 сылга Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Эрэгийиэннэр сэбиэттэригэр бэрссэдээтэл эбээһинэһин ыларын туһунан быһаарыы ылыллыбыта.
2026 сыл сүрүн соруктара:
былаас толорор уорганнара табаары, үлэни, өҥөнү атыылаһыыларын кииннээһин;
муниципальнай иһитиннэрэр тиһиктэри атыылаһыы эйгэтигэр эрэгийиэннээҕи биир кэлим платформаҕа кииннээһин;
табаар, үлэ, өҥө эрэгийиэннээҕи каталогын ырытан оҥоруу уонна атыылаһыыны нуормалыыр ньыманы киллэрии;
хантараак бырайыактарын автоматизацияламмыт конструкторын ырытан оҥоруу;
Саха Өрөспүүбүлүкэтин сакаасчыттарын атыылаһыыны оҥорор үлэлэрин көдьүүһүн үрдэтии.
2025 сылга Саха Өрөспүүбүлүкэтин түһээнин бэлиитикэтэ түһээн көдьүүстээх тиһигин тэрийэргэ, ол иһигэр хаһаайынныыр субъектарга анаан түһээн бигэ усулуобуйаларын хааччыйарга, урбаанньыттар көҕүлээһиннэрин, ону тэҥэ гражданнар кэккэ категорияларын социальнай өттүнэн өйүүргэ туһуланна.
Түһээн бэлиитикэтин социальнай хайысхатынан анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар анаан тырааныспар түһээнигэр 2024 сыллааҕы түһээн кэмигэр чэпчэтии дьайыыта уһатылынна.
Олохтоох оҥорон таһаарыыны сайыннарарга, чэпчэки, ювелирнай уонна маһы таҥастыыр бырамыысыланнас тэрилтэлэригэр анаан оҥорон таһаарар бородууксуйаларын барыһын уонна күрэстэһэр кыаҕын үрдэтиигэ көмөлөһөр инниттэн тэрилтэлэр баайдарыгар-дуолларыгар түһээни төлүүртэн босхолооһун быһыытынан чэпчэтии олохтонно.
Геологическай чинчийиинэн дьарыктанар уонна «Геология: номоҕу тилиннэрии» бырайыак иккис түһүмэҕэр кыттар тэрилтэлэр 2026 сылтан тырааныспар түһээнин уонна тэрилтэлэр баайдарыгар-дуолларыгар түһээни төлүүртэн босхолонуохтара. Бу дьаһал ирдиир үлэни көдьүүһүрдүү суотугар хостонор баайдаах саҥа сирдэри, чуолаан ыраах, суола-ииһэ суох эбэтэр экэнэмиичэскэй өттүнэн уустуктардаах сирдэри арыйар кыаҕы биэриэҕэ.
Үрүҥ көмүстэн киэргэли оҥорон таһаарар уонна атыылыыр түһээн төлөөччүлэргэ түһээн патеннаах тиһигин туһанар кыаҕы сөргүттүлэр. Түһээн патеннаах тиһигинэн үлэ көрүҥүн кэрискэтигэр сэлиэнньэлэргэ уу харчыны ылар уонна биэрэр баан ааҕыннарын уонна субааҕыннарын өҥөтө киирдэ, бу тыа сирин олохтоохторугар үп өҥөтө тииһимтиэ буолуутун үрдэтэр кыаҕы биэриэҕэ.
Биирдиилээн урбаанньыт түһээн патеннаах тиһигинэн туһанар үлэтин көрүҥүнэн ылар кыахтаах сыллааҕы дохуотун кээмэйин сыл ахсын дефлятор-коэффициеҥҥа индексациялааһын олохтонно.
Ону таһынан, кытаанах коммунальнай тобохтору харайар эрэгийиэннээҕи оператордарга – тэрилтэ барыһын түһээнигэр; тырааныспардарын гаас уматыкка көһөрбүт уонна сүрүннэнэр тарыыбынан оптуобуһунан таһар тэрилтэлэргэ – тырааныспар түһээнигэр; балаансатыгар уопсай туһаныллар суол киирэ сылдьар уорган, ууну хаһаанар, ыраастыыр уонна тарҕатар тэрилтэлэргэ уонна гаас уматыгынан хааччыйыыны сайыннарар инфраструктураҕа үлэлиир тэрилтэлэргэ баайга-дуолга түһээҥҥэ чэпчэтии дьайыыта уһатылынна.
2026 сыл сүрүн соруктара:
түһээн судургу тиһигинэн чэпчэтиилээх ыстаапка олохтоммут үлэ көрүҥнэрин федеральнай кэрискэҕэ сөп түбэһиннэрии, ону тэҥэ түһээн судургу тиһигинэн чэпчэтиилээх ыстаапканы туһанар түһээн төлөөччүлэр сөп түбэһиэхтээх киритиэрийдэрин олохтооһун;
түһээн судургу тиһигинэн түһээн каникулунан туһанар биирдиилээн урбаанньыттарга туһаайан федеральнай сокуоннарга сөп түбэһиннэрэн киритиэрийдэри быһаарыы;
патеҥҥа олоҕуран үлэлиир тас дойду гражданнарын кэккэ категорияларынан төлөнөр физическэй сирэйдэр дохуоттарынан чопчуламмыт абаанса төлөбүрүн кээмэйин ааҕан таһаарар сыаллаах туттуллар, үлэ ырыынагын эрэгийиэннээҕи уратытын көрдөрөр коэффициены билиҥҥигэ сөп түбэһиннэрэн биэрии;
түһээн федеральнай сокуоннарын нуормалара уларыйыытын учуоттаан тэрилтэлэр барыстарын түһээнинэн инвестиция түһээнин көҕүрэтиини ситэрэн биэрии уонна туһаныллыытын ырыҥалааһын.
“Уһук Илиҥҥи гектарынан”6 318 дуогабарга илии баттанна.
Элбэх оҕолоох ыалга 2 020 сир учаастага бэрилиннэ.
2025 сылга «Саха сиринээҕи гектар» бырайыак чэрчитинэн барыта холбоон 85,79 га иэннээх 13 сир учаастага бэрилиннэ.
Элбэх оҕолоох ыалга 2 020 сир учаастага бэрилиннэ.
2024 сылга хамсаабат баай-дуол 333 эбийиэгэр, ол иһигэр 223 хапытаалынай тутуу эбийиэгэр уонна 110 сир учаастагар Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыба бас билиитин бырааба регистрацияланна.
Тутуулара (уларытан тутуулара) бүтэн, үлэҕэ саҥа киирбит 15,2 млрд солкуобай уопсай сыаналаах 28 эбийиэк (баай-дуол комплекса) судаарыстыба бас билиитигэр киирдэ.
Судаарыстыба бас билиитин салайыыттан 2025 сылга өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бүддьүөтүгэр 421 мөл. солкуобай кээмэйдээх дохуот, ол иһигэр 365,8 мөл. солкуобай суумалаах дивиденд киирдэ.
Экэниэмикэ судаарыстыбаннай сиэктэрин субъектарын өйүүр инниттэн судаарыстыба кыттыылаах аахсыйалаах уопсастыбалар устааптаах хапытааллара 982,5 мөл. солкуобайынан үрдэтилиннэ, ол иһигэр өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бүддьүөтүттэн устааптаах хапытаалы улаатыннарарга көрүллэр үп-харчы – 583,4 мөл. солкуобайга, баай-дуол усунуоһа 399,1 мөл. солкуобайга тэҥнэстэ.
Экэниэмикэ судаарыстыбаннай сиэктэрин субъектарын өйүүр инниттэн судаарыстыба кыттыылаах 10 аахсыйалаах уопсастыба устааптаах хапытааллара 7,8 млрд солкуобайынан үрдэтилиннэ, ол иһигэр үбүнэн-харчынан улаатыннарыы – 7,4 млрд солкуобайга, баай-дуол усунуоһунан 399 мөл. солкуобайга тэҥнэстэ.
2026 сыл сүрүн соруктара:
Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтүн ороскуотун аччатарга туһаайыллыбыт кэлим дьаһаллары олоххо киллэрии, судаарыстыбаннай тэрилтэлэр дуохуоту киллэрэр кыахтарын үрдэтии уонна ороскуот көдьүүһэ суох ыстатыйаларын туоратыы;
«Россия Федерациятын сокуон суолталаах кэккэ аактарыгар уларытыылары киллэрэр туһунан» 2020 сыл ахсынньы 30 күнүнээҕи 518-ФС №-дээх Федеральнай сокуоҥҥа, 2022 сыл атырдьах ыйын 11 күнүнээҕи Пр-1424 №-дээх Россия Федерациятын Президенин сорудахтарын кэрискэтигэр сөп түбэһиннэрэн баай-дуол урут учуоттаммыт эбийиэктэригэр бырааптаах сирэйи булар үлэни түмүктүүргэ;
өрөспүүбүлүкэ кыттыытын истиэпэнин сөптөөх таһымын быһаарар уонна үп-харчы туругун тупсарар туһугар тутулу уларытар инниттэн өрөспүүбүлүкэ туох баар бас билиитин инвентаризациялааһын;
гаас хаһаайыстыбатын урукку өттүгэр хаһаайына суох ыстаатыстаах уонна 7 муниципальнай тэриллии муниципальнай бас билиитигэр киллэриллибит 5 463 ед. ахсааннаах эбийиэгин «Сахатранснефтегаз» АУо баазатыгар түмэргэ.
Туһаныы бастакы диапазонугар (нэһилиэнньэҕэ) анаан элэктэриичэстибэнэн ититиигэ чэпчэтиилээх тарыып оннунан хаалла.
Сыананы олохтооһун эйгэтигэр сокуоннары, судаарыстыба олохтообут сыаналарын, тарыыптарын уонна эбии ааҕыыларын тутуһууну быһаарар 2 080 сэрэтэр дьаһал ыытылынна.
Туһанааччылар уонна тэрилтэлэр экэниэмикэ өттүнэн интэриэстэрин ордук табыгастаахтык дьүөрэлээһини ситиһии судаарыстыба сыананы (тарыыбы) сүрүннүүр соругунан буолар.
Өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтигэр ананар коммунальнай өҥө тарыыптара 13 бырыһыан кээмэйдээх Россия Федерациятын Бырабыыталыстыбата бигэргэппит коммунальнай өҥө иһин гражданнар төлөбүрдэрин уларыйыытын индексин уонна муниципальнай тэриллиилэринэн 2,1 бырыһыан кээмэйдээх муҥутуур араастаһыыны учуоттаан 2025 сыл от ыйын 1 күнүттэн хос көрүллүбүттэрэ. Убатыллыбыт гааска, элэктэриичэстибэҕэ уонна ититэр тиһиккэ, ууну хааччыйыыга уонна туттуллубут ууну сүүрдүүгэ өрөспүүбүлүкэҕэ чэпчэтиилээх тарыыбы олохтооһун уонна тарыыптар икки ардыларынааҕы араастаһыыны өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүн суотугар толуйуу түмүгэр ыйыллыбыт кээмэйдэр кэһиллибэтилэр, коммунальнай өҥө иһин гражданнар төлөбүрдэрин муҥутуур үрдээһинэ 15,1 бырыһыаны куоһарбата.
«ДЭК» ПАУо элэктэриичэстибэнэн хааччыйыыны мэктиэлээбит сиригэр-уотугар элэктэриичэстибэ эйгэтигэр федеральнай сокуоннарга киирбит уларыйыыларга сөп түбэһиннэрэн 2025 сыл тохсунньу 1 күнүттэн өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтэ элэктэриичэстибэни туһанарыгар саҥа диапазоннар олохтоммуттара: бастакы диапазон – 1200 кВт.ч диэри (киллэрэн туран); иккис диапазон – 1201-тэн 1845 диэри кВт.ч; үһүс диапазон – 1846 кВт.ч үөһэ.
Элэктэриичэстибэнэн ититиллэр олорор дьиэ пуондатын эбийиэктэригэр оттук кэмигэр (балаҕан ыйыттан ыам ыйыгар диэри) уот эниэргийэтин туһаныы үрдэтиллибит кээмэйдэрэ олохтоммуттара: бастакы диапазон 6500 кВт.ч диэри (киллэрэн туран); иккис диапазон 6501-тэн 10000 кВт.ч диэри; үһүс диапазон 10001 кВт.ч үөһэ.
2025 сылга «Убатыллыбыт гааска, элэктэриичэстибэҕэ уонна ититэр тиһиккэ, ууну хааччыйыыга уонна туттуллубут ууну сүүрдүүгэ чэпчэтиилээх тарыып туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин 2013 сыл ахсынньы 5 күнүнээҕи 1235-С 25-V №-дээх Сокуонугар кэккэ уларыытылар киирдилэр, ол иһигэр туһаныы бастакы диапазонугар анаан элэктэриичэстибэнэн ититиигэ чэпчэтиилээх тарыып оннунан хаалла.
Арктикатааҕы оройуоннар олохтоохторугар уонна «Сахаэнерго» АУо, «ЯТЭК» ПАУо уонна «Магаданэнерго» АУо өҥөлөрүнэн туһанааччыларга уонна өрөспүүбүлүкэ элбэх оҕолооох ыалларыгар барыларыгар тарыыбы уот эниэргийэтин туһаныы диапазоннарынан араартааһын туттуллубат.
2025 сыл муус устар 1 күнүттэн эргиэн эйгэтигэр хаһаайынныыр субъектарга туттуллар социальнай суолталаах ас-үөл табаарын сыанатыгар атыыга эбии ааҕыы саҥа кээмэйин туттуу күүһүгэр киирдэ.
«Тарыып ааҕыныстыбата» Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай хааһынатын тэрилтэтэ дьаһаллары суһаллык ылар инниттэн өрөспүүбүлүкэ бары 36 оройуонун киинигэр уонна куораттааҕы уокуруктарыгар 527 эргиэн эбийиэгэр 43 күннэтэ туттуллар табаар бытархай атыытын сыанатын кыбаартал ахсын кэтээн көрүүнү тэрийдэ.
2026 сыл сүрүн соруктара:
чэпчэтии түмүгэр ситэри ылыллыбатах дохуоттары үбүлүүргэ федеральнай бүддьүөттэн субсидиялары ылыыны киллэрэн туран, көдьүүстээх дьаһаллары ырытан оҥоруу уонна ылыы;
коммунальнай комплекс тэрилтэлэригэр тарыыптар араастаһыыларын толуйар субсидиялары намтатарга туһаайыллыбыт дьаһаллары салгыы олоххо киллэрии.
2030 сылга диэри Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай-экэнэмиичэскэй сайыннарыы норуоту чөл хаалларарга уонна дьон олоҕун хаачыстыбатын үрдэтэргэ туһаайыллыбыт стратегическай сыалларын ситиһэр туһугар Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын уонна судаарыстыбаннай сиэктэрин бүтүннүүтүн үлэтин сайыннарыы ирдэнэр.
«Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыбаннай салайыы туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 2024 сыл атырдьах ыйын 26 күнүнээҕи 410 №-дээх Ыйааҕын олоххо киллэрэр инниттэн 2025 сылга бары судаарыстыбаннай былаас уорганнарын, олохтоох салайыныы уорганнарын, «21 оскуола. Дьокуускай» автономнай кэммиэрчэскэй буолбатах тэрилтэни уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин оҥоһуу өйүн лабораториятын кытта сөбүлэһиилэринэн бииргэ ыытар үлэни хааччыйар сүрүннүүр киин тэрилиннэ.
Сүрүннүүр киин үлэтин түмүгэ:
кэтээн көрүүнү ыытыы уонна Оскуола үөрэнээччилэрин Бүтүн Россиятааҕы олимпиадалара, Ыам ыйын 9 күнүнээҕи бырааһынньык уонна Креативнай индустрия форума курдук өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрээһиннэр кэмнэригэр тахсар быһылааннары суһаллык сүрүннүүр үлэни хааччыйыы;
2025 сылга 36 салаа туһунан оҥоһуу өйгө аналлаах иһитиннэриини (дата-сет) хабар салайыы хаачыстыбатын билгэлиир киэбин торумнааһын;
быһылааннары салайыы тиһигин бэрээдэктээһин: үлэ хаамыытын регламенын оҥоруу, быһылааннар эрэгийиэннээҕи биир кэлим классификатордарын бигэргэтии; биир кэлим дьуһуурунай диспетчер сулууспатыгар (ЕДДС) анаан киэби оҥорон тургутуу, 112, 122 сулууспалары, эрэгийиэни салайыы киинин (ЦУР), муниципальнай салайыы киинин (МЦУ) уонна бары муниципальнай тэриллиилэри кытта ыкса ситимнээх үлэни хааччыйыы.
«ГОСТ управления» бырайыак чэрчитинэн салайыы хаачыстыбатын ыстандаарта бигэргэннэ. Нэһилиэнньэ сэҥээриитин көрдөрүүлэрэ судаарыстыба сорудаҕар уонна судаарыстыбаннай (64 бырыһыан) уонна муниципальнай (29 бырыһыан) тэрилтэлэр салайааччыларын көдьүүһүн тутаах көрдөрүүлэригэр киирдилэр. 2 820 муниципальнай тэрилтэ килийиэни кытта үлэлиир үөрүйэҕин көрдөрөр хаачыстыбалаах көрдөрүүлэри түмэр дааннайдар баазалара оҥоһулунна.
Оҥоһуу өйгө олоҕуран маннык быһаарыылар ырытыллан оҥоһулуннулар уонна олоххо киирэллэр: судаарыстыбаннай уонна автономнай тэрилтэлэр үп-хаһаайыстыбаннай үлэлэрин былаанын ырыҥалыыр Оҥоһуу өй, сонуну киэҥник тарҕатар сириэстибэлэргэ быһылааннары кэтээн көрөр тиһик, ону тэҥэ нэһилиэнньэ ыйытыыларынан чат-бот.
2025 сылга «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханыгар Инновация менеджменин үрдүкү оскуолата» эбии идэҕэ үөрэх судаарыстыбаннай автономнай тэрилтэтин баазатыгар 3 063 киһи, ол иһигэр 824 гражданскай сулууспалаах, 542 муниципальнай сулууспалаах, 1 697 бүддьүөт тэрилтэтин үлэһитэ үөрэннэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай гражданскай сулууспалаахтарын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин салайар каадырдарын саппааһыгар баар дьону идэлэрин сайыннарар тэрээһиннэр ыытылыннылар. 2025 сылга «Салайар каадырдары бэлэмнээһин уонна саҥалыы бэлэмнээһин» федеральнай бырагыраама 14-с бөлөҕүн тэрээһиннэригэр Саха сириттэн салайар каадырдар федеральнай саппаастарыгар баар икки бэрэстэбиитэл кыттыыны ылла. «Мээрдэр оскуолалара» муниципальнай салайар каадырдар саппаастарын сайыннарыы бырагырааматын истээччилэр састааптарыгар өрөспүүбүлүкэ икки бэрэстэбиитэлэ киирдэ. Россия Федерациятын норуотун хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр салайар каадырдары бэлэмнээһин судаарыстыбаннай былаанын олоххо киллэриини хааччыйар инниттэн 13 исписэлиис үөрэҕи аастылар.
Россия Федерациятын Президенин сорудаҕын толоруу чэрчитинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр «Саха сирэ – дьоруойдар дойдулара» каадыр бырагыраамата олоххо киллэриллэр. Бу бырагыраама сыалынан эрэгийиэни салайыыга анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уонна бэтэрээннэрин кытыннаран салайыы саҥа култууратын торумнааһын буолар. Өрөспүүбүлүкэ бары оройуоннарыттан, ону тэҥэ атын эрэгийиэннэртэн барыта холбоон 583 сайаапка киирбитэ. Киирии түһүмэхтэрин түмүгүнэн сүүмэрдээһини ааһан, 25 анал байыаннай дьайыы бэтэрээнэ испииһэккэ киирдэ. Курсааннар Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханыгар Инновация менеджменин үрдүкү оскуолатын баазатыгар «судаарыстыбаннай уонна муниципальнай салайыы» хайысханан идэҕэ саҥалыы бэлэмнээһин бырагырааматынан сирэй үөрэххэ кирдилэр.
2026 сыл сүрүн соруктара:
салайыы саҥа култууратын торумнааһын, Саха Өрөспүүбүлүкэтин салайар хамаандата биэдэмистибэлэри кытта ситимнээх үлэтин хаачыстыбатын үрдэтии;
«Саха сирэ – дьоруойдар дойдулара» каадыр бырагырааматын олоххо киллэрии;
«Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр каадыр биир кэлим экологическай тиһигэ» биэдэмистибэ бырайыагын олоххо киллэрии;
судаарыстыбаннай былаас толорор уорганнарын тутаах үлэлэрин автоматизациялааһыны киллэрэн туран, судаарыстыбаннай салайыыга иһитиннэрии тиһигин уонна Оҥоһуу өйү туһанар дьаһаллары олоххо киллэрии.
2023-2024 сыллардааҕы кэмҥэ өрөспүүбүлүкэни сайыннарыы тумус суолталаах хайысхаларынан алта сыллаах саҥа саҕахтары былаанныырга 2050 сылга диэри тосхоллоох Саха Өрөспүүбүлүкэтин олоҕун-дьаһаҕын, экэниэмикэтин 2032 сылга диэри сайыннарыыны түстээһин иккис түһүмэҕин торумнуур Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын кэскили түстүүр 9 Ыйааҕа бигэргэммитэ.
«Саха Өрөспүүбүлүкэтин тырааныспарын уонна энэргиэтикэтин инфраструктуратын тэтимнээхтик сайыннарыы туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 2024 сыл кулун тутар 28 күнүнээҕи 270 №-дээх Ыйааҕын олоххо киллэрии саҕаланыаҕыттан үбүлээһин кээмэйэ 253 млрд солкуобайга тэҥнэстэ. Өлүөнэни туоруур муостаны тутуу бырайыагынан 2025 сылга судаарыстыбаннай экспертизэ биһириир түмүктээһинин туттубут. Тутуу тутаах түһүмэхтэрин үлэтэ ыытылынна: өрүс сүнньүгэр дириҥҥэ киирэн тирэхтэри туруорарга туттуллар 3 конструкцияттан (наплавной коффедрам) биирэ оҥоһулунна уонна өрүс хаҥас кытылыгар бастакы тирэҕэ туруорулунна. Жатайдааҕы суудуна собуотугар сылга 10 суудунаны оҥорон таһаарар салаа үлэҕэ киирдэ. Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар Сыымах уонна Лоомтука бөһүөлэктэригэр гааһы киллэрии түмүктэннэ; 2025 сылга гаас ситимигэр барыта 1 643 дьиэ гааска холбонно.
«Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр уопсастыба доруобуйатын бөҕөргөтүү уонна доруобуйа харыстабылын тиһигин сайыннарыы кэскили түстүүр (стратегическай) хайысхаларын туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 2023 сыл ахсынньы 30 күнүнээҕи 270 №-дээх Ыйааҕар сэрэтэр уонна чэбдигирдэр тэрээһин арааһа көрүллүбүт. Ол курдук, 2025 сылга «Мобильнай дуоктардар» бырайыак чэрчитинэн Саха сирин ыраах сытар 30 оройуонун олохтоохторугар ыарыыны быһаарарга кэлим медицинскэй чинчийии ыытылынна, 29 376 киһи, ол иһигэр 9 840 оҕо чинчийиини ааста. «Мобильнай хирурдар» бырайыагынан өрөспүүбүлүкэ ыраах сытар 11 оройуонугар 16 сырыы оҥоһулунна, 2 263 киһи медицинскэй чинчийиини ааста, ол онтон 679 киһи тустаах эпэрээссийэҕэ ыытылынна. «СахаОнкоСтоп» уонна «Ийэ доруобуйата» бырайыактарынан Саха сирин 12 оройуона хабылынна, ол түмүгэр онколог-быраастар 1500-тэн тахса киһини көрдүлэр, 80 киһиэхэ анал чинчийиини баралларыгар сүбэлэннэ.
«2030 сылга диэри Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин биир кэлим тиһигин сайыннарыы туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 2023 сыл ахсынньы 30 күнүнээҕи 177 №-дээх Ыйааҕын толорор туһугар «Биисинэс-үөрэх» бырайыак олоххо киллэриллэр. Ол чэрчитинэн 35 үөрэх тэрилтэтиттэн 140-тан тахса устудьуон үөрэннэ. «PROфессиональное PROдвижение» бырайыак чэрчитинэн педагогтарга, уопсай үөрэх уонна оскуола иннинээҕи үөрэх тэрилтэлэрин салайар каадырдарыгар анаан 2 тыһыынчаттан тахса тус үөрэх маршрута ырытыллан оҥоһулунна. «Мин бастакы идэм» бырайыагы олоххо киллэрии хас биирдии 10-11 кылаас үөрэнээччитигэр идэни талалларыгар уонна идэни баһылыылларыгар анаан 20 тыһыынча солкуобай кээмэйдээх үөрэх сертификатын ылар кыаҕы биэрдэ. 1200 кэриҥэ үөрэнээччи үөрэхтэрин түмүктээн идэ таһымын үрдэтии туһунан докумуону ыллылар.
«Саха Өрөспүүбүлүкэтин креативнай экэниэмикэтин сайыннарыы туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 2024 сыл муус устар 27 күнүнээҕи 302 №-дээх Ыйааҕын олоххо киллэрии саҕаланыаҕыттан бырайыактарынан тэриллибит үлэ миэстэтин уопсай ахсаана 1 928 үлэ миэстэтигэр тэҥнэстэ. Креативнай (айар) индустрияҕа үлэлиир нэһилиэнньэ ахсаана 47,8 тыһыынча киһиттэн 51,2 тыһыынча киһиэхэ диэри элбээтэ. Арктикатааҕы балаһаҕа уонна ыраах сытар поселениеларга түргэн Интернеккэ холбонууну тэрийэргэ туһаайыллыбыт «Арктика синергията» бырайыакка 5,4 млрд солкуобай кээмэйдээх үп федеральнай бүддьүөттэн көрүлүннэ. 2025 сылга саха киинэтин көрөргө каассаҕа киирбит үп суумата 274 мөл. солкуобайга тэҥнэстэ. Ойуулуктары оҥорон таһаарыы кээмэйэ 924 мүнүүтэҕэ тэҥнэстэ. Саха сиринээҕи брендэлэр Россия бөдөҥ маркетплейстэригэр уонна универмагтарыгар көхтөөхтүк таҕыстылар.
«Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр дьадайыыны утары дьаһаллар тустарынан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 2023 сыл балаҕан ыйын 28 күнүнээҕи 2 №-дээх Ыйааҕын олоххо киллэрии түмүгэр дьадайыы таһыма 2023 сыллаахха 14 бырыһыан эбит буоллаҕына, 2025 сылга 12,6 бырыһыаҥҥа тэҥнэстэ. Дьиэ кэргэни тус арыаллыыр пилотнай бырайыак чэрчитинэн 1 тыһыынча элбэх оҕолоох ыал дууһаҕа тиксэр харчынан орто дохуоттарын кээмэйин айах ииттинэн олоруу алын кээмэйин куоһарары ситистэ. 2024 сыл ахсынньытыттан олохторугар уустук быһыыга-майгыга түбэспит ыалларга сөптөөх социальнай өйөбүлү уонна психологическай көмөнү оҥорор дьиэ кэргэни өйүүр элбэх хайысхалаах 8 киин тэрилиннэ. 2025 сылга маннык киин өҥөтүн 6 480 ыал туһанна, олортон 4 652 ыал ыарахаттары туораан, бигэ олоххо эргилиннэ.
«Олохтоох оҥорон таһаарыыны уонна туризмы сайыннарыы туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 2024 сыл кулун тутар 28 күнүнээҕи 269 №-дээх Ыйааҕын чэрчитинэн 2025 сылга бааһына иэнэ 30,9 тыһыынча гектартан 31,6 тыһыынча гектарга диэри кэҥээтэ, оттон сүөһү аһылыгын бэлэмнээһин 39,3 тыһыынча туонна былааннаммытын куоһаран 41,8 тыһыынча туоннаҕа тиийдэ, үүт бородууксуйатын кээмэйэ 11 бырыаһыанынан элбээтэ. 2025 сылга 51 эбийиэк, ол иһигэр сүөһүнү иитэр саҥардыллыбыт комплекстар, сылгы баазалара, 200 туонна хортуоппуйу харайар тутуулар, симиэнэҕэ 3 туоннаҕа диэри арыыны оҥорон таһаарар арыы саҥардыллыбыт сыахтара уонна сүөһү өлөрөр саҥардыллыбыт сыах үлэҕэ киирдэ.
«2030 сылга диэри кэмҥэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арктикатааҕы зонатыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бэлиитикэтин сүрүн хайысхаларын туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 2020 сыл муус устар 8 күнүнээҕи 1103 №-дээх Ыйааҕын олоххо киллэрии чэрчитинэн Үөһээ Дьааҥы оройуонугар эргиэн-логистика киинэ тутулунна, 120 миэстэлээх саҥа оскуола-уһуйаан аһылынна, 120 миэстэлээх аныгы хотон уонна үүт собуота үлэҕэ киирдэ. Муома оройуонугар «Арктика» оробуочай каадырдары бэлэмниир киин уонна «Иһитиннэрэр тиһиктэр уонна ресурсалар оператордара», «3 разрядтаах табаһыт» идэлэринэн Хотугу норуоттар Арктикатааҕы колледжтарын отделениелара, Сааһыыр сэлиэнньэтигэр киинэ саалата тутулунна. Черскэй бөһүөлэгэр 9,3 МВт кыамталаах мобильнай автоматизированнай гибриднэй энергокомплекс үлэҕэ киирдэ. 2025 сыл алтынньытыгар Дьокуускай куоракка 1 000 бааҥка эт кэнсиэрбэтин уонна 500 бааҥка оҕуруот аһын кэнсиэрбэтин, ону тэҥэ сир аһа хомуллар кэмигэр 5 000 бааҥка сир аһын кэнсиэрбэтин оҥорон таһаарар кыамталаах тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын астыыр сыах үлэҕэ киирдэ.
«Саха Өрөспүүбүлүкэтэ экология өттүнэн этэҥҥэ буолуутун туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 2018 сыл балаҕан ыйын 27 күнүнээҕи 2 №-дээх Ыйааҕын олоххо киллэрии көрдөрүүтэ үрдээн иһэр. Ол курдук, 2025 сылга экологическай бырайыактары олоххо киллэрии түмүллүбүт индексэ 88 баалга диэри улаатта (2030 сылга диэри 100% буолуохтаах). Нэһилиэнньэ экология өттүгэр билиитин кэҥэтэргэ муниципальнай бибилэтиэкэлэр баазаларыгар 8 экологическай киин тэрилиннэ. 2025-2027 сылларга килиимэт уларыйыытыгар ньыматыйыы эрэгийиэннээҕи былаана бигэргэннэ. Ойуур баһаарын утары охсуһар салаалар дьаһалларын көмөтүнэн уот турбут бастакы сууккатыгар умулларыы ирээтэ 2024 сылга 24,5 бырыһыан эбит буоллаҕына, 2,6 төгүл үрдээн 63 бырыһыаҥҥа тэҥнэстэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ айылҕа уонна ойуур баһаара тахсар кутталын аҕыйатар туһугар сөҥүүнү тардар анал тэриллээх сөмөлүөтү туһанан оҥоһуу ардаҕы түһэрэргэ көтөр аал үлэтэ ыытыллар.
«#БИҺИГИБИИРГЭ» («#МЫВМЕСТЕ») Бүтүн Россиятааҕы хардарыта көмөлөсүһүү акциятын чэрчитинэн волонтердар үлэлэрэ көхтөөхтүк ыытыллар. Бу акция эрэгийиэннээҕи ыстааба анал байыаннай дьайыы саҕаланыаҕыттан байыаннай сулууспалаахтарга уонна кинилэр дьиэ кэргэннэригэр көмөнү тэрийбитэ. #БИҺИГИБИИРГЭ муниципальнай ыстааптара өрөспүүбүлүкэбит 36 муниципальнай оройуонугар уонна куораттааҕы уокуруктарыгар тэриллэн үлэлииллэр.
Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын медицинэ көмөтүнэн чөлгө түһэрии Дьокуускай куоракка чөлгө түһэриигэ анаан суукканы эргиччи үлэлиир куойка-миэстэлээх икки медицинскэй тэрилтэ баазатыгар: Медицинскэй чөлгө түһэрии уонна успуорт медицинэтин өрөспүүбүлүкэтээҕи киинигэр (салгыы – Киин), 1 №-дээх өрөспүүбүлүкэтээҕи балыыһаҕа – Медицинэ национальнай киинигэр уонна Аллараа Бэстээх бөһүөлэгэр Абалаах отделениетыгар ыытыллар.
Ону таһынан Москуба уобалаһыгар «М.Е. Николаев аатынан «Бэс Чагда» санаторий» Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтүн тэрилтэтин баазатыгар сүрүн үлэтэ ыарахан бааһырыыны ылбыт уонна эчэйбит анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уонна бойобуой дьайыы бэтэрээннэрин чөлүгэр түһэриигэ туһаайыллыбыт, суукканы эргиччи үлэлиир медицинэ көмөтүнэн чөлгө түһэрии стационарын отделениета аһыллыбыта. 2025 сылга 561 киһи эмтэннэ, ол иһигэр 143 анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа, 82 кинилэр кэргэннэрэ, ону тэҥэ кинилэр уонна суох буолбут буойуннар дьиэ кэргэннэрин 336 атын чилиэннэрэ.
Донецкай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэҕэ Кировскай куоракка аһыллыбыт Дьокуускайдааҕы өрөспүүбүлүкэтээҕи харах клиническэй балыыһатын филиалын үлэтин чэрчитинэн 2025 сылга 3400 прием тэрилиннэ, 1 720 харах эпэрээссийэтэ ыытылынна, ол иһигэр Донецк куоракка – 140 киһиэхэ, Кировскай куоракка – 1 200 киһиэхэ, Докучаевскай куоракка – 380 киһиэхэ харах эпэрээссийэтэ оҥоһулунна.
2024-2025 сылларга «Нуучча Гуманитарнай миссията» автономнай кэмиэрчэскэй буолбатах тэрилтэни кытта Курскай уобалас нэһилиэнньэтигэр гуманитарнай көмө хайысхатынан, Донецкай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэ Кировскай, Докучаевскай куораттарын медицинскэй тэрилтэлэрин сэбилээһиҥҥэ ситимнээх үлэ ыытылынна.
Өрөспүүбүлүкэ үөрэҕин тэрилтэлэрэ анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын дьиэ кэргэннэригэр психолог-педагогтар психологическай көмөнү оҥорор үлэлэрин тэрийдилэр.
Өрөспүүбүлүкэ бары оскуолаларыгар анал байыаннай дьайыыга хорсун быһыыны, эр санааны, геройдуу быһыыны көрдөрбүт кыттыылаахтарыгар анаммыт уруоктары ыыталлар. Уруоктарга 139 672 үөрэнээччи, 5 196 педагогическай үлэһит, анал байыаннай дьайыы 289 кыттыылааҕа, анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын дьиэ кэргэннэрин 1 068 чилиэнэ, бэтэрээннэр тэрилтэлэрин 183 чилиэнэ, «Аҕа дойду буойуннарын дьиэ кэргэннэрин кэмитиэтин» 44 чилиэнэ кыттыыны ыллылар.
Өрөмүөннүүр-чөлгө түһэрэр үлэ бигэргэммит былааныгар сөп түбэһиннэрэн 2025 сылга социальнай уонна инженернэй инфраструктура 12 эбийиэгэ чөлүгэр түһэрилиннэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин дьаһалыгар киирэр 17 медицинэ тэрилтэтигэр туһаайан 2025 сылга Доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр тутулуга суох сыаналааһын ыытыллыбыта.
2025 сылга өҥөнү оҥоруу хаачыстыбатын усулуобуйатын тутулуга суох сыанабыл Саха Өрөспүүбүлүкэтин медицинскэй тэрилтэлэригэр өҥөнү оҥоруу хаачыстыбата үрдүк таһымнааҕын көрдөрдө. Медицинэ тэрилтэлэрин үлэлэрин туһунан иһитиннэрии аһаҕас ресурсаларыгар тахсыбыт иһитиннэриилэр нуормалыыр быраап аактарынан олохтоммут иһитиннэрии кэрискэтигэр уонна ирдэбиллэригэр сөп түбэһиитин үөрэтэн, ону тэҥэ 12 544 респондеҥҥа: амбулаторияҕа – 6 427, стационарга 6 117 киһиэхэ анкетаны толорторон өҥөнү оҥоруу усулуобуйатын чинчийии түмүгүнэн өҥөнү оҥоруу усулуобуйатын хаачыстыбатын сыанабылын көрдөрүүлэрин маннык орто суолталара олохтоннулар: амбулатория усулуобуйатыгар – 94 баал, стационарга – 94 баал туруорулунна.
Онуоха өҥөнү оҥоруу усулуобуйатын хаачыстыбатын “Өҥө инбэлииттэргэ тиксимтиэтэ” киритиэрийинэн муҥутуур элбэх итэҕэс бэлиэтэммит, киритиэрий орто суолтата 82 баалга тэҥнэспит.
Сэмэ уонна тахсыбыт кэһиллии ахсаанынан иккис миэстэҕэ “Өҥөнү оҥоруу усулуобуйата тупсаҕайа, ол иһигэр медицинскэй өҥөнү оҥорууну кэтэһии бириэмэтэ” киритиэрий турар, манна орто көрдөрүү 96 баалга тэҥнэспит.
Итэҕэстэрин ахсаанынан “Өҥөнү оҥоруу усулуобуйатын үчүгэйинэн сыаналааһын” киритиэрий үһүс миэстэҕэ тигистэ, манна орто көрдөрүү 97 баалга тэҥнэспит.
“Тэрилтэ туһунан иһитиннэрии аһаҕаһа уонна тиксимтиэтэ” киритиэрий орто суолтата 98 баалга тэҥнэспит.
“Медицинэ тэрилтэтин үлэһиттэрин үтүө санаалара, эйэҕэс сыһыаннара” киритиэрий саамай аҕыйах сэмэни ылан, орто көрдөрүүтэ 99 баалга тэҥнэспит.
Өҥөнү оҥоруу усулуобуйатын хаачыстыбатын тутулуга суох сыанабыла 100 үөрэх тэрилтэтигэр, ол иһигэр уопсай үөрэх – 46, оскуола иннинээҕи үөрэх – 39, эбии үөрэх – 8, орто профессиональнай үөрэх – 7 тэрилтэтигэр туһаайан ыытылынна. Ол чэрчитинэн 30 тыһыынча кэриҥэ респондент ыйытыкка кытынна.
Култуура эйгэтигэр өҥөнү оҥоруу усулуобуйатын тутулуга суох сыанабылын култуура 7 судаарыстыбаннай тэрилтэтэ ааста. Олортон саамай үрдүк сыанабылы Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай ойуулуур-дьүһүннүүр түмэлэ (95,36 баалы), Саха сирин норуоттарын муусукатын уонна фольклорун түмэлэ (94,16 баалы), Дьокуускайдааҕы Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын судаарыстыбаннай холбоһуктаах түмэлэ (92,34 баалы) ыллылар. Саамай намыһах сыанабылы «Доҕордоһуу» Өлүөнэтээҕи судаарыстыбаннай устуоруйа-архитектура заповедник-түмэлэ (83,20 баалы) ылла.
Култуура судаарыстыбаннай тэрилтэлэрэ оҥорор өҥөлөрүн хаачыстыбатын тутулуга суох сыанабылын түмүгүнэн 2025 сылга өҥөнү оҥоруу хаачыстыбатын үчүгэйинэн сыаналааһын ортотунан 89,96 баалга тэҥнэспит.
Социальнай харалта эйгэтигэр социальнай өҥөнү оҥоруу хаачыстыбатын тутулуга суох сыанабыла Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай харалтатын 19 стационарнай тэрилтэтигэр ыытылынна. Онуоха ыйытыкка өҥөнү туһанар 453 киһи кыттыыны ылла. Социальнай өҥөнү оҥоруу хаачыстыбатынан астыныы 85 баалга тэҥнэспит, онуоха көрдөрүү үгүс өттө үрдүк таһымы көрдөрбүт: өҥөнү туһанааччы 93 бырыһыана – өҥөнү оҥоруу уопсай усулуобуйатынан, 92 бырыһыана тэрээһин усулуобуйатынан астынарын, оттон 85 бырыһыана тэрилтэни чугас дьонноругар сүбэлииргэ бэлэмнэрин биллэрбит.
Сыанабыл муҥутуур улахан араастаһыыта иһитиннэрии аһаҕас буолуутун (90 баал) уонна сыанабыл уопсай түмүгэр улаханнык дьайбыт өҥө инбэлииттэргэ тиксимтиэтин (72 баал) киритиэрийдэринэн сыанабылга көстөр.
Рейтиҥҥэ 94 баалы ылбыт үс тэрилтэ: Томмоттооҕу кырдьаҕастарга уонна инбэлииттэргэ анал социальнай харалта дьиэтэ, Чульманнааҕы кырдьаҕастар уонна инбэлииттэр интэринээт-дьиэлэрэ, Усуйаанатааҕы улуустар икки ардыларынааҕы кырдьаҕастар уонна инбэлииттэр интэринээт-дьиэлэрэ бастыҥнарынан буоллулар.
Өҥөнү туһаныы куттала суох, тииһимтиэ буоларын уонна өҥөнөн туһанааччылар астыныыларын үрдэтэр, ону тэҥэ Бүтүн Россиятааҕы ыстандаартарга сөп түбэһэр уонна куттал тахсар түгэнин намтатар ыстандаартаммыт тиһиги тэрийэр инниттэн хаачыстыба менеджменин тиһигин киллэрэр үлэ салҕанар.
X Илиҥҥи экэнэмиичэскэй форумҥа кыттыы түмүгүнэн 106 млрд солкуобай суумалаах 27 сөбүлэһии, XXVIII Петербурдааҕы норуоттар икки ардыларынааҕы экэнэмиичэскэй форумҥа – 58 млрд солкуобай суумалаах 21 сөбүлэһии түһэрсилиннэ.
2025 сыл түмүгүнэн барыллааһын дааннайынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин тас эргиэнин эргиирэ 640 мөл. АХШ долларыгар тэҥнэстэ, бу 2024 сылы кытта тэҥнээтэххэ, 73 бырыһыанынан аҕыйах. Көрдөрүү намтааһына санкция уонна тырааныспар-логистика хааччахтара киирбиттэринэн быһаарыллар. Бөдөҥ партнердарынан Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ, Турция Өрөспүүбүлүкэтэ, Индия Өрөспүүбүлүкэтэ, Беларусь Өрөспүүбүлүкэтэ уонна Казахстан Өрөспүүбүлүкэтэ буоллулар.
Россия Федерациятын биир кэлим тас бэлиитикэтигэр сөп түбэһиннэрэн Азия, Чугастааҕы Илин, Африка дойдуларын уонна ССРС ыһыллыбытын кэнниттэн үөскээбит дойдулары кытта сибээһи бөҕөргөтөр үлэ салҕанар.
Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин кытта эргиэн-экэниэмикэ сибээһин сайыннарыы чэрчитинэн Саха сирэ Харбин куоракка XXХIV норуоттар икки ардыларынааҕы Харбиннааҕы эргиэн-экэниэмикэ дьаарбаҥкатыгар, Чаньчун куоракка «ЭКСПО Китай – Хотугулуу-Илиҥҥи Азия» ХV норуоттар икки ардыларынааҕы быыстапка-дьаарбаҥкаҕа, Пекин уонна Шэньян куораттарга «Россияҕа оҥоһуллубут» бэстибээл-дьаарбаҥкаҕа кытынна.
Беларусь Өрөспүүбүлүкэтигэр, Узбекистан Өрөспүүбүлүкэтигэр, Монголияҕа, Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин предприятиеларын уонна тэрилтэлэрин алта биисинэс-миссията тэриллэн ыытылынна, ону таһынан Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтиттэн уонна Казахстан Өрөспүүбүлүкэтиттэн урбаанньыттар биисинэс-миссиялара 55 дьоҕус уонно орто урбаан субъектара кыттыылаах буолан ааспыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ «Өйөбүл лидердэрэ. Дьахталлар экспорка» Бүтүн Россиятааҕы куонкурус лауреатынан буолбута.
Астана куораты (Казахстан Өрөспүүбүлүкэтэ) уонна Соҕурууҥҥу Осетия Өрөспүүбүлүкэтин кытта бииргэ үлэлиир туһунан докумуоннарга илии баттанна. Беларусь Өрөспүүбүлүкэтин Минскэй куоратыгар «Саха сирин тимир суоллара» аахсыйалаах хампаанньа бэрэстэбиитэлистибэтэ аһылынна.
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Россия Федерациятын 53 субъегын кытта бииргэ үлэлиир туһунан дуогабардаах. 2025 сылга Хакасия Өрөспүүбүлүкэтин, Курскай уонна Новгородскай уобаластары кытта бииргэ үлэлиир туһунан докумуоннарга илии баттанна.
2025 сылга Дьокуускай куоракка XXV Федеральнай Сабантуй, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Астана куоратын култууратын күннэрэ, Монголияҕа Эйэ Ыһыаҕа-2025 – саха национальнай бырааһынньыга, Дьокуускай куоракка «Нация киэн туттуута-2025» Россия норуоттарын этнокултуураларын сайыннарарга уонна сомоҕолоһууларын бөҕөргөтөогө тус кылааттарын иһин VI Бүтүн Россиятааҕы уопсастыбаннай бириэмийэ Уһук Илиҥҥи уокуруктааҕы түһүмэҕэ уонна «Хоту уонна Арктика – уларыйа турар эйгэҕэ бииргэ үлэлээһин» тиэмэлээх бигэ сайыннарыыга VI Хотугу форум курдук дьоһун суолталаах тэрээһиннэр ыытылыннылар.
2026 сыл сүрүн соруктара:
Россия Федерациятын норуоттарын сомоҕолоһуутун сылын үрдүк таһымнаахтык тэрийэн ыытыы;
«Норуоттар икки ардыларынааҕы кооперация уонна экспорт» национальнай бырайыак чэрчитинэн экспорт эрэгийиэннээҕи 3.0 ыстандаартын олоххо киллэрии;
экспорт хантараактарын ахсаанын элбэтэн норуоттар икки ардыларынааҕы ырыынакка тахсарга дьоҕус уонно орто урбаан субъектарын өйөөһүн;
ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы үйэлээх баайын испииһэгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин айылҕа уонна култуура эбийиэктэрин киллэрэр туһугар үлэни тэрийии;
миграция учуотугар аан бастаан турбут тас дойду гражданнарын ахсаанын аҥаарыттан итэҕэһэ суох бырыһыанын миграннары олох-дьаһах, култуура эйгэтигэр сыһыарар дьаһалларынан хабар инниттэн Тас дойду гражданнарын олох-дьаһах уонна култуура эйгэтигэр сыыйа сыһыарыы киинин үлэтин хааччыйыы;
судаарыстыбаннай национальнай бэлиитикэ эйгэтигэр эрэгийиэннээҕи быраап аактарын, ол иһигэр 2036 сылга диэри судаарыстыбаннай национальнай бэлиитикэ стратегиятын олоххо киллэрэр тэрээһиннэр былааннарын, Экстремизми утары үлэ стратегиятын олоххо киллэрэр тэрээһиннэр былааннарын, 2026-2030 сылларга миграция судаарыстыбаннай бэлиитикэтин кэнсиэпсийэтин олоххо киллэрэр тэрээһиннэр былааннарын ырытан оҥоруу.
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр былаас уорганнара уонна уопсастыба бииргэ ыытар үлэлэрэ туһалаах буоларын хааччыйар инниттэн судаарыстыбаннай былаас толорор уорганнарыгар 29 уопсастыбаннай сүбэ, ону тэҥэ муниципальнай оройуоннарга уонна куораттааҕы уокуруктарга 36 уопсастыбаннай сүбэ (палаата) үлэлиир.
1 540 уопсастыбаннай холбоһугу (ол иһигэр бэлитиичэскэй баартыйалар эрэгийиэннээҕи 18 салааларын), 302 идэлээх сойууһу, 161 итэҕэл тэрилтэтин, хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттар 258 общиналарын, хаһаахтар 11 уопсастыбаларын киллэрэн туран, өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар 2 700 кэмиэрчэскэй буолбатах тэрилтэ баара бэлиэтэннэ. Олортон бөдөҥ холбоһугунан 167 тыһыынчаттан тахса чилиэннээх Саха Өрөспүүбүлүкэтин Идэлээх сойуустарын федерацията буолар. Ол курдук, бу идэлээх сойуус үлэһит ахсаанын 69,9 бырыһыанын хабар.
Муниципальнай тэриллиилэр тутуллара уларыйыытын чэрчитинэн бөдөҥсүтүү үлэтэ ыытылынна. Өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар оройуон дьаһалтатын киининэн буолар поселение олохтоох дьаһалтатын боломуочуйатын эмиэ толорор муниципальнай оройуон биир кэлим олохтоох дьаһалтатын торумнууру көрөр «Публичнай былаас биир кэлим тиһигэр олохтоох салайыныыны тэрийии уопсай бириинсиптэрин туһунан» 2025 сыл кулун тутар 20 күнүнээҕи 33-ФС №-дээх Федеральнай сокуон 34 ыстатыйатын 2 чааһын балаһыанньата олоххо киллэриллэр. Бу дьаһал нэһилиэнньэ былаас уорганнарын кытта бииргэ ыытар үлэлэрэ судургу, дьаһалта ороскуота көдьүүстээх буоларыгар, хос-хос үлэни туоратарга туһаайыллар. Маннык ньыма Аллайыаха, Усуйаана уонна Абый оройуоннарыгар үлэҕэ киирбитэ.
Муниципальнай дьаһалталар тутулларын уларытыы муниципальнай тэриллиилэр баһылыктарын талыы бэрээдэгин уларытарга тиэртэ. 445 муниципальнай тэриллии баһылыгыттан үс түгэҥҥэ баһылык бэрэстэбиитэллээх уорганнар дьокутааттарын ахсааныттан талыллар. 2025 сылга Өлөөн, Сунтаар, Уус Алдан уонна Хаҥалас муниципальнай оройуон баһылыктарын талыыны киллэрэн туран, өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар 234 муниципальнай быыбардыыр хампаанньа ыытыллыбыта.
«Публичнай былаас биир кэлим тиһигэр олохтоох салайыныыны тэрийии уопсай бириинсиптэрин туһунан» 2025 сыл кулун тутар 20 күнүнээҕи 33-ФС №-дээх Федеральнай сокуону толорор туһугар Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнигэр 2025 сыл алтынньы 27 күнүгэр «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоох салайыныы туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин 305-7 №-дээх сокуонун барыла киллэриллибитэ.
Сокуон барыла өрөспүүбүлүкэҕэ олохтоох салайыныы быраап, сир-уот уонна тэрээһин өттүнэн төрүттэрин быһаарар, олохтоох салайыныыны тэрийии бириинсиптэрин, гражданнар салайыныыга кыттар бырааптарын, олохтоох салайыныы уорганнарын боломуочуйаларын, муниципальнай тэриллиилэр көрүҥнэрин уонна судаарыстыбаннай былаас уорганнарын кытта бииргэ ыытар үлэлэрин төрүттэрин олохтуур. Сокуон барыла туттулла сылдьар олохтоох салайыныы икки таһымнаах тиһигин (поселениелар уонна муниципальнай оройуоннар) итиэннэ туттулла сылдьар сокуоннары утумнуур бириинсиби оннунан хаалларда. 2025 сыл сэтинньи 26 күнүгэр сокуон барыла бастакы ааҕыыга ылылынна.
2026 сыл сүрүн соруктара:
Россия Федерациятын Федеральнай мунньаҕын IХ ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дууматын дьокутааттарын быыбарын тэрийэргэ быыбар хамыыһыйаларыгар көмөлөһүү;
«Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоох салайыныы туһунан» саҥа сокуону олоххо киллэриини хааччыйыы;
былаас уорганнара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Уопсастыбаннай палаататын, Бүтүн Россиятааҕы норуот фронун эрэгийиэннээҕи салаатын, атын уопсастыбаннай холбоһуктары кытта бииргэ үлэлииллэрин тэрийии.
Саха араадьыйата төрүттэммитэ 95 сыллаах үбүлүөйэ буолла.
«Саха» НКИХ «ТЭФИ-эрэгийиэн-2025» бириэмийэнэн бэлиэтэннэ.
«Улуус.Медиа» ситим таһаарыыта «СМИтворец» ХVII Бүтүн Россиятааҕы куонкуруска сонуннары киэҥник тарҕатар ойдом уонна этническэй сириэстибэлэр ортолоругар «Интэриниэт» номинацияҕа кыайда.
«Тооку-фест» III өрөспүүбүлүкэтээҕи бэстибээл ыытылынна.
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сонуннары киэҥник тарҕатар 198 сириэстибэ баар: 84 Интэриниэт ситиминэн таһаарыы, 55 хаһыат, 29 сурунаал, араадьыйанан биэрии 21 ханаала, тэлэбиисэринэн биэрии 6 ханаала, 1 хомуурунньук, тэлэбиисэринэн биэрии 1 бырагыраамата уонна 1 электроннай периодическай таһаарыы.
Саха сирин тэлэбиисэринэн уонна араадьыйанан биэриитин хампаанньатын дьоһун ситиһиитинэн «Уот Дьулустаан» элбэх сиэрийэлээх тэлэбиисэринэн көстөр киинэтэ «ТЭФИ-эрэгийиэн-2025» Бүтүн Россиятааҕы тэлэбиисэринэн биэрии куонкуруһугар «Бастыҥ оонньонор киинэ» номинация бириэмийэтин уонна Тэлэбиисэринэн, араадьыйанан биэрии хампаанньаларын национальнай ассоциацияларын Эдуард Сагалаев аатынан биэримийэтин ылбыта буолар.
«Улуус.Медиа» ситим таһаарыытын «Саха сирэ – Татарстан: Ытык ситим» анал бырайыага омуктар икки ардыларынааҕы уонна итэҕэлгэ сыһыан боппуруостарын сырдатыы иһин «СМИтворец» ХVII Бүтүн Россиятааҕы куонкуруска «Интэриниэт» номинацияҕа кыайыыны ситистэ.
«Тооку-фест» III өрөспүүбүлүкэтээҕи бэстибээл ойуулугу оҥорууга идэтийэн үлэлиир уонна саҥа саҕалаабыт 100-тэн тахса киһини түмэн, саха ойуулугун индустриятын бэрэстэбиитэллэр’, ойуулук ускуустубатын таптааччылар уонна эспиэрдэр санаа атастаһар, айымньылаахтык бииргэ үлэлиир түһүлгэлэринэн буолла.
«Саха «НКИХ» тэлэбиисэринэн биэрии ханаала Саха сирин нэһилиэнньэтин күннээҕи олоҕун аргыһынан буолла. Күн ахсын тэлэбиисэринэн уонна араадьыйанан 70-тан итэҕэһэ суох матырыйаал тахсар. Быһа эфиргэ Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 80 сылыгар анаммыт сэлэлээн хаамыы, Нерюнгри оройуонугар буолбут Олоҥхо ыһыаҕа, ону тэҥэ «Манчаары оонньуулара» успуорт национальнай көрүҥнэрин XXII спартакиадата, Дмитрий Коркин аатынан көҥүл тустууга ХVI норуоттар икки ардыларынааҕы турнир, Тыгын оонньуулара курдук успуорт эйгэтигэр улахан тэрээһиннэр сырдатылыннылар.
Сэтинньи 7 күнүгэр Саха араадьыйата төрүттэммитэ 95 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээтибит. Ити күн Саха сирин Национальнай бибилэтиэкэтигэр суруналыыс, араадьыйа устуоруйатын чинчийээччи Валентина Дмитриевна Петрова уонна Саха Автономнай Сэбиэскэй Социалистическай Өрөспүүбүлүкэтиэр араадьыйанан биэрии олохтонуутун тутаах түһүмэхтэрин сырдаппыт Баярма Баторовна Шагдарова эрэдээксийэлэринэн «Саха сирин араадьыйанан биэриитин устуоруйатыттан (1941 сыл бэс ыйыгар диэри)» электроннай хрестоматия сүрэхтэниитэ буолан ааспыта. Бу тэрээһин чэрчитинэн үөрүүлээх быһыыга-майгыга сибээс салаатын үлэһиттэрин уонна бэтэрээннэрин наҕараадалааһын сиэрэ-туома ыытылынна. Наҕараадаламмыттар ортолоругар «Саха «НКИХ» араадьыйанан биэриитин дириэксийэтин звукорежиссера Михаил Эверстов «Гражданскай килбиэн» бэлиэни тутта, старшай эрэдээктэр Прокопий Хабаров «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх суруналыыһа» бочуоттаах ааты сүктэ.
Анал байыаннай дьайыы бара турар сиригэр уонна Россия саҥа эрэгийиэннэригэр байыаннай кэрэспэдьиэннэр 2 төгүл командировкаҕа баран кэллилэр. Саха сирин байыаннай кэрэспэдьиэннэрэ сымыйа сурах тарҕамматын туһугар байыаннай дьайыы уонна Саха сириттэн барбыт буойуннар сулууспаларын туһунан көхтөөхтүк сырдаттылар.
Мэҥэ Хаҥалас оройуонун «Эркээйи» уопсастыбаннай хаһыата эрэгийиэннээҕи иһитиннэрии эйгэтигэр биир бастыҥ таһаарыынан билилиннэ уонна Россия суруналыыстарын сойууһунан бигэргэммит «2025 сыл прессэтин кыһыл көмүс пуондатыгар» киирдэ.
Нерюнгри оройуонун «Индустрия Севера» хаһыата «Россия бүттүүнэ» аныгы суруналыыстыка форумун чэрчитинэн Президент граннарын пуондатын кытта Россия суруналыыстарын сойууһа тэрийбит «Россия 10 бастыҥ хаһыата» куонкуруска «Бастыҥ бырайыактар уонна биир дойдулаахтар тустарынан очеркалар» номинация лауреатынан буолла.
Саха иһитиннэрэр ааҕыныстыбата (ЯСИА) Саха Өрөспүүбүлүкэтин саайтарыттан саамай элбэхтик көрүллэр саайтынан буолар. Күн ахсын судаарыстыба бэлиитикэтин олоххо киллэрии иһитиннэриитэ аһаҕас буолуутун хааччыйар тумус суолталаах хайысхаларынан 100-150 кэриҥэ иһитиннэрэр матырыйаал тахсар. Саха иһитиннэрэр ааҕыныстыбатын (ЯСИА) матырыйаалларын көрүү ахсаана, 2024 сылы кытта тэҥнээтэххэ, 46 мөлүйүөнтэн 51 мөлүйүөҥҥэ диэри эбилиннэ.
Уопсастыба санаатын лидердэрин кэккэтин кэҥэтэр, идэтийбит суруналыыстары бэлэмниир, оҕолор уонна учууталлар олоххо-дьаһахха, култуураҕа билиилэрин сайыннарар бырайыактары олоххо киллэрэр туһугар «Кэскил» 34 медиакиинин кытта дуогабар түһэрсилиннэ. Оҕолор оҥорон таһаарар мультимедийнэй бородуукталара «Бэлэм буол» уонна «Юность Севера» сурунаалларга, «Кэскил14» ситим таһаарыытыгар уонна «Саас» мобильнай сыһыарыыга туттуллаллар. 2025 сылга юнкордары кытта 1 948 единицэ иһитиннэрэр матырыйаал оҥоһулунна; өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрээһиннэргэ оҕо пресс-киинин көрүҥүнэн үрдүк таһаарыылаах дьарыктар уонна көһө сылдьар практическай дьарыктар ыытылыннылар.
2026 сыл сүрүн соруктара:
Россияҕа норуоттар сомоҕолоһууларын сылыгар, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр култуура сылыгар, Кэбээйи улууһугар Өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо ыһыаҕар, анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын өйүүргэ, ону таһынан өрөспүүбүлүкэ олоҕор атын бөдөҥ уонна суолталаах түгэннэргэ анаммыт тэрээһиннэри сонуннары киэҥник тарҕатар судаарыстыбаннай сириэстибэлэргэ сырдатыы;
«Чолбон» литературнай уус-уран уонна уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй сурунаал төрүттэммитэ 100 сыллаах үбүлүөйүгэр анаммыт тэрээһиннэри тэрийии.
Үлэ сүрүн хайысхаларынан экэниэмикэ кыаҕын бөҕөргөтөр, социальнай эйгэни сайыннарар, дьоҕус уонна орто урбааҥҥа өйөбүлү оҥорор, тырааныспар уонна энэргиэтикэ инфраструктураларын сайыннарар, ону тэҥэ култуура үйэлээх баайын чөл хаалларар сыал-сорук туруорулунна.
Ол курдук, эрэгийиэннээҕи баалабай бородуукта үүнэр таһыма 2025 сыллааҕы көрдөрүүттэн 2 бырыһыантан, бырамыысыланнай оҥорон таһаарыы үүнүүтэ 3,4 бырыһыантан, нэһилиэнньэ дьиҥ дохуотун үүнүүтэ 3,5 бырыһыантан итэҕэһэ суох буолуохтаах, үлэтэ суох буолуу уопсай таһыма 4,6 бырыһыаны куоһарыа суохтаах.
Экэниэмикэ үүнүүтүгэр дьоһун сабыдыалы оҥоруохтаах инвестиция тутаах бырайыактарынан Саха сирин соҕуруу өттүгэр «Газпром» ПАУо кытта бииргэ гааһы киллэрии бырагырааматын чэрчитинэн эбийиэктэри тутуу, таас чоҕу хостуур хампаанньалар бырайыактара (Элгээтээҕи хостонор баайдаах сири сайыннарыы), Саха сирин илиҥҥи өттүгэр үрүҥ көмүһү уонна кыһыл көмүһү хостооһун («Хвойнай» көмүһү ылҕыыр фабриканы тутуу, «Токко» бырайыак), «Мир-Глубокий» сир аннынааҕы руднигы тутар үлэлэр, Мииринэй оройуонугар Маччуобатааҕы баайдаах сири бэлэмнээһин, аэропуортар инфраструктураларын эбийиэктэрин тутуу, Новоленскэйдээҕи ТЭС тутуута, Чуумпу акыйааннааҕы тимир суол иккис салаатын тутуу буолуохтара.
2026 сылтан Дьокуускай уонна Нерюнгри куораттарын агломерациятын маастар-былааннарын чэрчитинэн барыта холбоон 102,1 млрд солкуобай үбүлээһиннээх 27 тэрээһини олоххо киллэрии саҕаланара былааннанар. Ол курдук, Дьокуускайга Звезднай микрооройуоҥҥа уонна 145 кыбартаалга икки оҕо уһуйаанын, элбэх хайысхалаах уһук илиҥҥи киинэ павильонун, гостиница комплексын тутууну уонна Покровскайдыыр суолу саҥалыы уларытан оҥорууну киллэрэн туран, 14 тэрээһини олоххо киллэрии саҕаланыаҕа. Нерюнгрига – 13 тэрээһин, олор тортолоругар М.К. Аммосов аатынан ХИФУ Техническэй институтун филиалын уопсай дьиэтэ, Соҕурууҥҥу Саха сирин технологическай колледжын саҥардан биэрии, Нерюнгри оройуонун киин балыыһатын блоктарын хапытаалынай өрөмүөнэ, «Амикан» паарканы тэрийии уонна ититэр, уотунан хааччыйар тиһиктэри уларытан оҥоруу былааннанар.
2026 сыл бүтүөр диэри 10 эбийиэк үлэҕэ киирэрэ былааннанар:
Дьокуускайга 3 эбийиэк (1 №-дээх орто үөрэх оскуолата, Муусука үрдүкү оскуолата, симиэнэҕэ сылы эргиччи үлэлиир 350 миэстэлээх «Полярная звезда» оҕо сынньалаҥын уонна чэбдигириитин киинэ);
Нерюнгрига 7 эбийиэк (Нерюнгри оройуонун киин балыыһатын 5 блога, «Горняк» бүрүөһүннээх стадион хапытаалынай өрөмүөнэ уонна элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр олбуордарын тупсаҕай оҥоруу).
2026 сылга 40 социальнай эбийиэк үлэҕэ киирэрэ былааннанар, ол иһигэр 2 733 миэстэлээх 7 оскуола, 490 миэстэлээх 3 оҕо уһуйаана, эбии үөрэх 772 миэстэлээх 2 эбийиэгэ, физическэй култуура уонна успуорт 3 эбийиэгэ, доруобуйа харыстабылын 19 эбийиэгэ (ол иһигэр биэлсэр-акушер 2 пууна, быраас 12 амбулаторията) уонна култуура 6 эбийиэгэ тутуллуоҕа.
43 тирэх нэһилиэнньэлээх пуун инфраструктуратын сайыннарыы бырагырааматын олоххо киллэрии салҕаныаҕа. Барыта 97 тэрээһин, ол иһигэр 3 тыһыынча кэриҥэ гражданины саахалланар туруктаах олорор дьиэттэн көһөрүү, 11,77 км уһуннаах суол өрөмүөнүн оҥоруу, тырааныспары атыылаһыы, социальнай эйгэ эбийиэктэрин нуормаҕа эппиэттиир турукка киллэрии, гааһы киллэрии уонна бөх тоҕор сирдэри суох оҥоруу үлэтэ ыытыллыаҕа.
2026 сылга Саха Өрөспүүбүлүкэтин олоҕун-дьаһаҕын, экэниэмикэтин сайыннарыы стратегиятыгар көннөрүүлэри киллэрэр уонна болдьохтору уһатар үлэ салгыы ыытыллар. Туһааннаах сокуон барылын оҥорон, киэҥ дьүүллэһиини тэрийэн ылыныы былааннанар.
2026 сыл Россияҕа норуоттар сомоҕолоһууларын сылынан, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр култуура сылынан биллэрилиннэ. Онуоха култуура, устуоруйа үйэлээх баайын чөл хаалларар, айар кыаҕы сайыннарар уонна нэһилиэнньэ култууратын таһымын үрдэтэр сыал-сорук туруорулунна. Өрөспүүбүлүкэҕэ култуура сылын чэрчитинэн аан дойду таһымнаах култуура кластерын – Эпос уонна ускуустуба Арктикатааҕы киинин үлэҕэ киллэрии, ону тэҥэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Муусука үрдүкү оскуолатын саҥа комплексын арыйыы былааннанар.
____________________
Билигин маҕаһыынтан эрэ буолбакка, оннооҕор эмтиэкэттэн табаары уораллар эбит. Дьокуускай куоракка полицейскайдар эмтиэкэттэн табаары уорбут …
Аллайыаха улууһун кииниттэн, Чокуурдаахтан 141 килэмиэтир тэйиччи сытар кыракый Оленегорскай нэһилиэгин олохтоохторо байыаннай дьайыыга анаан…
Москва мээрэ Сергей Семенович Собянины кытта көрсүбүтүн туһунан Ил Дархан Айсен Николаев МАХ ханаалыгар суруйда.…
Усуйаана улууһун Усуйаана нэһилиэгэр ааспыт нэдиэлэ бүтүүтэ “Тоҥ балык” күрэх буолан ааста. Хоту дьон мааны…
Бүгүн, олунньу 4 күнүгэр, 11:42 чааска баһаарынай-быыһыыр сулууспаҕа Дьокуускай куоракка, Бүлүүлүүр суол 6 км. баар…
Бу нэдиэлэҕэ Саха сириттэн байыаннай дьайыы ыытыллар сиригэр Аҕа дойдуну көмүскээччи күнүгэр аналлаах бырааһынньыктааҕы ас-үөл…