«Саха сирэ» хаһыат бүгүн тугу суруйда?

“Саха сирэ” хаһыат үүт соҕотуопкатын боппуруоһун болҕомто киинигэр өрүү тутар.

Ааспыт нэдиэлэҕэ “Үүт харчыта төлөннөҕүнэ, табыллар” диэн ыстатыйа бэчээккэ барбыт күнүгэр өрөспүүбүлүкэ Ил Дархана Айсен Николаев 2026 сылга тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын боппуруостарыгар сүбэ мунньах ыыппытын иһиттибит. Кини онно агро-бырамыысыланнас комплекса тыа сирин-уотун тирэхтээх сайдыытыгар көмөлөһөрүнэн, онон бу эйгэҕэ куруук күүстээх болҕомто ууруллуохтааҕын бэлиэтээбитэ” диэн суруйартыа хаһаайыстыбатын боппуроһун сырдатар суруналыыс Женни Стрюкова.  Сиһилии “Элбэх үүт ыаннаҕына – элбэх бородууксуйа оҥоһуллуоҕа” диэн ыстатыйаттан үгүһү билиэххит.

Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн көрсө СӨ үөрэҕириитин систиэмэтин туйгуна, улуустааҕы “Сүрэхпин оҕолорго аныыбын” күөн күрэс кыайыылааҕа, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Тумул орто оскуолатын учуутала, былырыыҥҥыттан саха тылын, литэрэтиирэтин, төрүт култууратын учууталларын “Сайдыы” ассоциациятын салайар Анастасия Дагданчаны кытта суруналыыс Людмила Попова кэпсэттэ. Ааҕыҥ уонна сэргээҥ.

Сыл аайы уһуйааны, 4-с, 9-с уонна 11-с кылаастары элбэх оҕо бүтэрэр. Бу олохсуйбут үгэс үгүс төрөппүтү долгутар. Ордук харчы боппуруоһугар тиийэн кыһалҕа кыһарыйар. Оҕолоругар сырдык, үтүө өйдөбүл хааларын туһугар төрөппүттэр бүтэһик да харчыларын ууран биэрэллэрин кэрэйбэттэр. Баҥкыат орто ороскуотун суоттуур буоллахха, хаартыскалардаах альбом, ортотунан, сыаната 500 солк. саҕаланар. Ситии-хотуу аттестатын ылар үөрүүлээх күнү бэлиэтээһин ороскуотугар киэргэтии, оҕолор иилинэр лиэнтэлэрэ, оскуолаҕа, учууталларга, оҕолорго бэлэх-туһах о. д.а киирэр. Аны сорохтор оскуолаҕа буолбакка, сыаналаах сааланы куортамнаан, бу күнү тэрийэллэр. Оччотугар өссө элбэх харчы хамсыыр. Бүтэһик чуораан чугдаарбытын, эксээмэннэри туттарбыт кэннэ ороскуоттаах бырааһынньыктары ыытыы төһө оруннааҕый? Бу туһунан суруналыыс Ульяна Захарова ырытыытын ааҕыҥ, сыта-тура толкуйдаан көрүҥ.

Саамай элбэхтик баһаар төрүөтүнэн эргэрбит уот ситимэ, гирляндалар буолаллар. Өскөтүн, розеткаҕа элэктэриичэскэй чаанньыктан саҕалаан ханнык баҕарар уотунан үлэлиир тэрили холбоотоххо, уот сырдырҕыыр эбэтэр лаампа дьиэҕэ сотору-сотору умайан хаалар буоллаҕына, уот ситимигэр болҕомто уурар уолдьаспыт. Биир ситимнээх фильтргэ хас да тэрили тэҥинэн холбуур эмиэ сэрэхтээх. Бу ордук Саҥа дьыллааҕы бырааһынньыктар кэмигэр. Дьон гирлянданы түннүккэ, харыйаҕа, истиэнэҕэ, ону сэргэ, оннооҕор таһырдьа кырыыһаларыгар кытта иилэллэр. Гирляндалар бары Кытайга оҥоһуллубуттарын, кэбирэх туруктаахтарын киэргэтии кэмигэр умнумуохха наада. Онон, уот ситимэ эргэрбит диэн тустаах испэсилиистэр быһаардылар да тута уларыттарар ордук. Уопуттаах да элиэктирик тардыбыт уотун ситимэ 30 сылтан уһаабат диэн быһаараллар. Маны сэргэ, баһаарынай өттүнэн саамай сэрэхтээҕинэн дьиэни ититэр тэриллэр буолалларын эспиэртэр бэлиэтииллэр. Төһөнөн күүстээх кыамталаах да, соччонон сэрэхтээх эбит. Ханнык да ититэр тэрили таҥаһынан сабар, онно таҥаһы куурдар сатаммат. Бу туһунан бүгүҥҥү хаһыакка “Баһаар иэдээнэ хатыламматын” матыраалга ааҕыҥ.

”Ардыгар ырыаттан да сынньана таарыйа диэхпин сөп. Наар улахан тыастан-уустан, муусука күүстээх дорҕоонноруттан киһи син биир сылайар. Ол иһин, уһаннахпына, нус-хас буолабын, улаханнык дуоһуйабын. Оччотугар сылайбытыҥ ааһан, тыйаатырга эмиэ саҥа күүһүнэн үлэлиигин. Билигин сүрүннээн дьиэ малын-салын, миэбэлин оҥоробун. Соҕотоҕун үлэлиирбин сөбүлүүбүн. Ардыгар ыксаллаах үлэ буоллаҕына, кэргэним нарылаан көмөлөһөр” диэн суруналыыс Надежда Егорова  ханнык опера ырыаһытын “Итии чэйгэ”ыалдьыттата ыҥыран кэпсиппитин бүгүҥҥү хаһыаттан билиэххит.

Майаҕа тиийбит соругум – оскуола оҕолоро оҥорон таһаарар үлэлэрин көрүү-истии, үөрэтии буолан, дириэктэри кытта оскуолаттан олох чугас турар “ Ай Ситим” эбии үөрэхтээһин дьиэтин кытта билсэ тахсабыт. Майа оскуолатыгар үп-ас киллэрэр дьиэ хас да эбии тутуунан тэнийэн, аан бастаан сылдьар киһи мунан да хаалыах курдук. Дьиэ икки өттүттэн киирэр-тахсар ааннаах. Бастакыта – мастарыскыайдарга киирэр аан. Иккис аанынан үүнээйи, бурдук хайысхатынан дьарыктанар дьиэҕэ киирэҕин. Кэрэхсэбиллээҕэ баар,  364.6 кв м иэннээх эбии үөрэхтээһин дьиэтэ тутуллуутугар оскуола выпускниктара харчы кыттыһан өйөөбүттэр. Бу дьиэҕэ оҕолор оскуола ыскаамыйатыттан урбаан дьыалатыгар ылсан, бурдуктан килиэп астаан, мастан, тимиртэн, былаастыктан араас оҥоһуктары оҥорон, нэһилиэнньэни хааччыйа олороллор. Сиһилии бэйэлэрэ ыспыт бурдуктарынан килиэп оҥорон батарар оскуола туһунан матырыйаалбын бүгүҥҥү хаһыакка ааҕыҥ.

Саха сиригэр эрэстэрээн ырыынага хайдах туруктааҕый? Син эмиэ Арассыыйа бары эрэгийиэннэрин курдук, кэлиҥҥи кэмҥэ Дьокуускайга эрэстэрээтэрдэр уустук кэмҥэ олороллор. Ааттаах-суоллаах эрэстэрээннэр оннуларыгар түргэн аһы тарҕатыы биисинэһэ эмиэ өрө турда, биллэ сайынна. Ол курдук, сайыннары-кыһыннары көхсүлэригэр бэлэм ас сакааһын тиэрдэр суумкалардаах бэлисипиэтинэн сылдьар курьер элбээбитин бары да бэлиэтии көрөбүт. Дьэ, ити дьон эрэстэрээҥҥэ сылдьыыны аҕыйаттылар. Манна өссө шаурмалары, бэлэм бурдук астары, түргэн бэлэм аһылыгы атыылыыр киоскалар хас хардыы аайы арыллыбыттарын эбэн кэбис. Билигин дьон көрсө түстүлэр да, харчыларын ыарахан сыаналаах эрэстэрээннэргэ бараабакка, түргэн аһы, пицца оҥорооччуларга сакаастаан ылар буоллулар. Кэлиҥҥи кэмҥэ ыарахан сыаналаах эрэстэрээни  түргэн бэлэм аһылык солбуйбутун туһунан бүгүҥҥү бээтинсэтээҕи хаһыакка ааҕыҥ.

“Манна киһи төрөөбүт, өлбүт, сүрэхтэммит (крещение), бэргэһэлэммит (венчание) күннэрин, төрөппүттэрин, кэргэнин, оҕолорун ааттарын, туохтан өлбүтүн, көмүллүбүт сирин булуохха сөп. Аҕа аатын билиҥҥи курдук суруйбаттар эбит, араспаанньа курдук суруйбут буоллахтарына, буккуур тахсыан сөп. Сороҕор хос эбээҕит кыыс эрдэҕинээҕи араспаанньатын булан ылыаххытын сөп. Сорохтор этэллэр: “Биһиги улууспутугар таҥара дьиэтэ умайан хаалбыта, онно миэтирикэ кинигэлэрэ барыта умайбыттара. Оччоҕо аны хантан да булбаппыт дуо?” Ол саҕана миэтирикэ кинигэлэрин иккилии устууканы толороллор эбит. Биирэ таҥара дьиэтигэр хаалар, иккиһин Дьокуускайга ыыталлар. Онон ол барыта архыыпка хараллан, билигин бары кэриэтэ улуустар миэтирикэлэрин кинигэлэрэ бааллар” диэн төрүччү туһунан суруйда суруналыыс Ангелина Васильева.

Уус Алдан улууһун Найахы иистэнэр уран тарбахтаах далбар хотуттара дойду көмүскэлигэр сылдьар буойуннарга анаан таҥас, харысхал тигэр «КүнЭйэ» иистэнньэҥнэр түмсүүлэрин тэринэн, үлэ үөһүгэр сылдьаллар. Бүгүн биһиги биир нэһилиэк иллээх-эйэлээх дьоно хайдах түмсэн, Кыайыы иһин үлэлии-хамсыы сылдьалларын туһунан суруналыыс Сайаана Львова сырдатта.