Саха сиригэр төрүт ас култууратын судаарыстыба таһымыгар таһаарыахтара

Саха төрүт аһын харыстааһын уонна сайыннарыы боппуруоһа билигин өрөспүүбүлүкэҕэ күүскэ дьүүллэһиллэр. Маннык үлэни СӨ Баһылыгын уонна Бырабыыталыстыбатын дьыалатын управлениетын иһинэн тэриллибит анал бөлөх салайан ыытар. Бөлөх салайааччыта Светлана Александрова этэринэн, хамсааһын патриотическай иитии хайысхалаах.

«Төрүт ас хас биирдии дьиэ кэргэҥҥэ, хас биирдии киһи өйүгэр-санаатыгар иҥиэхтээх. Бу – патриотическай иитии сүрүн олуга. Ийэ дойдуга таптал дьиэттэн, биһиги тугу аһыырбытыттан саҕаланар. Ити эйгэҕэ чопчу национальнай бэлиитикэ, идеология наада», — диэн Светлана Александрова бэлиэтээтэ.

Кэскиллээх үлэ сүрүн соруга төрүт ас маастардарын «пуобар» идэтин официальнай испииһэгэр киллэриигэ сытар. Бу көннөрү уларытыы буолбатах, пуобар идэтин норуот үгэстэринэн, дириҥ култуурунай ис хоһоонунан байытар, кэлэр көлүөнэлэргэ тиэрдэр суолталаах хардыы.

СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников соторутааҕыта биэрбит интервьютугар маннык диэбитэ: «Төрүт ас маастардарын пуобар идэтин тиһигэр киллэрии – кинилэр култуурунай нэһилиэстибэҕэ кылааттарын үөрэтии буолар. Төрүт ас диэн көннөрү аһылык эрэ буолбатах, ити биһиги устуоруйабыт, ураты бэйэбитин билиниибит уонна көлүөнэлэрбит ситимнэрэ».
Көҕүлээһини СӨ Үөрэҕин уонна билимин миниистирин бастакы солбуйааччыта Михаил Присяжный үөрэ-көтө өйөөтө. Михаил Юрьевич пуобар идэтин култуурунай ис хоһоонунан байытыы санаатын толору сөбүлээтэ.

«Төрүт ас маастардарын бэлэмнээһини туспа идэ быһыытынан киллэриэххэ сөп. Ол туһугар билигин үлэлиир кэллиэстэр уонна тиэхиньикумнар үөрэхтэрин бырагыраамаларыгар анал муодул эбиэхпитин сөп. Онтон салгыы РФ Үөрэхтээһин министиэристибэтин кытта саҥа стандартары оҥоруу эбэтэр баар стандартарга уларытыы киллэрии үлэтэ барыаҕа. Өрөспүүбүлүкэ кэллиэстэрин преподавателлэрэ федеральнай таһымҥа үөрэх бырагыраамаларын уонна стандартарын оҥорон бигэргэппит ситиһиилээх уопуттаахтар», — диэн кини этии киллэрдэ.

Ону таһынан, Михаил Присяжный үөрэхтээһиҥҥэ стандарт баар буоларын улахан суолталааҕын бэлиэтиир.

«Холобур, шеф-пуобар хомуска оонньуур да, Олоҥхо туһунан өйдөбүллээх да буолуохтаах. Ити биһиги кимтэн-туохтан төрүттээхпитин көрдөрөр. Стандарт суох буоллаҕына, идэ дириҥин, уратытын сүтэрэр куттал баар. Биһиги ыллын да көннөрү астыырга эрэ үөрэппэппит, хас биирдии ырысыабынан, олохтоох аһылыгынан, Саха сирин бары норуоттарын үгэстэринэн норуоппут кутун-сүрүн тиэрдэбит. Пуобардары иитэн, үөрэтэн таһаарыы толору уонна бүгүҥҥү күн ирдэбилигэр эппиэттиир оҥоруоҕа», — диэн миниистири солбуйааччы эбэн эттэ.

Өссө биир суолталаах өрүтүнэн төрүт ас кииннэригэр официаннар үлэлэрэ буолар. «Дьоҥҥо сыһыан, атыылыыр сатабыл улахан суолталаах. Официант аһы остуолга уурааччы эрэ буолуо суохтаах, кини тугу аҕалан биэрэрин, ас устуоруйатын, уратытын билиэхтээх, судургутук кэпсиэхтээх. Официаннар статустарын үрдэтиэххэ, бэйэлэрин дьыалаларын маастардара буолан сайдалларыгар кыах биэриэххэ наада. Биһиги оскуола оҕолорун идэҕэ уһуйар күрэхтэргэ саҥа сатабыллары киллэрэн, үгэскэ олоҕурбут билиигэ чугаһатар бастакы хардыыларбытын оҥоробут», — диэн Михаил Юрьевич түмүктээтэ.

Ас култууратын уонна устуоруйатын билэр официант, саха гастрономиятын абылаҥнаах эйгэтигэр киһини сирдиир, аһылыктан ылар өйдөбүлү дириҥэтэр.
Дьүүллэһии тиэмэтэ кулинария эрэ боппуруоһунан муҥурдаммата. Манна национальнай уратыны харыстааһын, ас-үөл куттала суох буолуутун хааччыйыы уонна саха аһын сайыннарыы нөҥүө күүстээх идеологическай тирэҕи олохтооһун туһунан тыл барда.

Көрсүһүүгэ миниистир Артем Александров боппуруос ураты суолталааҕын бэлиэтээтэ. Кини этэринэн, саха аһа бэйэтин уратытынан уонна билигин ирдэнэринэн «бастакы миэстэни» ылар. Ол эрээри, толору сайдарыгар көннөрү көҕүлээһинтэн судаарыстыба тиһиктээх бэлиитикэтигэр көһүү наада.
«Төрүт аспытын харыстыыр, олохтоох табаары оҥорооччулары сайыннарар туһугар бары интэриэстээх министиэристибэлэр уонна биэдэмистибэлэр түмсүүлэрэ, биир сомоҕо буолан үлэлээһиннэрэ наада. Билиҥҥи туругунан, быраап өттүнэн ГОСТ стандартарыгар «национальнай ас» диэн өйдөбүл суох. Ити бииргэ үлэлээн быһаарыллыахтаах тиһиктээх ыҥырыы», — диэн Артем Александров эттэ.

Көрсүһүү кыттыылаахтара эйгэ билиҥҥи туругун ымпыктаан-чымпыктаан ырыттылар. Олохтоох бородууксуйаны маркетинг өттүнэн өйүүргэ, киэҥник биллэрэргэ-таһаарарга биир кэлим идеология наадатын бэлиэтээтилэр. Бүгүн Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын 80%-на кэриҥэ чааһынай ыаллар бас билиилэригэр оҥоһуллар. Маннык тарҕаныы биир кэлим стандартары олохтуурга, оҥоһуллубут бородууксуйаны атыыга таһаарар туруктаах ханааллары тэрийэри уустугурдар.

Култуурунай нэһилиэстибэни сокуон өттүнэн көмүскээһин үлэтин биир сүрүн хайысхатынан буолар. Билигин төрүт ас 5-6 көрүҥэ патеннаммыт, географическай ыйыылары оҥоруу үлэтэ бара турар. Ити «саха брендын» албынтан, сымыйаттан көмүскүө.
Ону таһынан, саха табаардарын атыылыыр анал маҕаһыыннары судаарыстыба өйүөхтээҕин туһунан кэпсэтии таҕыста. Кинилэр көннөрү «дьиэ таһынааҕы» маркеттарга кубулуйбакка, бэйэлэрин уратыларын сүтэрбэттэрэ улахан суолталаах.

Ити улахан хардыы — саҥа хайысха саҕаланыыта. Төрүт аспыт сөргүтүллэр, оттон пуобар идэтэ – төрүт аспытын харыстааччыта буолар. Маннык санаалар төһө наадалаахтарын, кэмигэр этиллибиттэрин Москваҕа ыытыллыбыт «Россия. Семья семей» марафон чаҕылхайдык дакаастаата — онно ас-үөл эрээтигэр дойду норуоттарын астарын үгэстэрин «Арассыыйа гастрономическай каартата» федеральнай бырайыак пуобардарын хамаандата билиһиннэрдэ. Ол иһигэр саха аһын мэтра Иннокентий Тарбахов үөрэнээччилэрэ – шеф-пуобардар Константин Матаннанов, Николай Атласов уонна Иван Решетников бааллар. Маннык көҕүлээһиннэри эрэгийиэн уонна федерация институттара өйүүллэрэ – билиини-көрүүнү харыстыырга уонна кэлэр көлүөнэлэргэ тиэрдэргэ кыах биэрэр.

Диана Сивцева