Саха сиригэр көстүбүт удаҕан көмүүтэ археологтары долгутар

Саха сирин ирбэт тоҥ сиригэр археологтар уонна генетиктэр сурукка-бичиккэ кэриэтэ киирбэтэх чахчыны буллулар. Дьахтар көмүүтэ уопсастыбата устуоруйатын уларыйар-тэлэрийэр кэмин  өйдүүргэ биир кэмҥэ ураты түбэлтэнэн буолла.

Чинчийии XVIII үйэ бүтүүтүгэр олоро сылдьыбыт удаҕан дьахтар туһунан. Генетическэй ырытыы кини төрөппүттэрэ чугас аймахтыы дьон эбиттэрин көрдөрдө. Бу — экзогамия кытаанахтык тутуһуллар уонна чугас аймахтар ыал буолууларын тумнар буоланнар, олус сэдэх уонна ураты түбэлтэ. Чинчийээччилэр  бэлиэтииллэринэн, үгэс буолбут кэргэннии буолуу быраабылаларыттан өйдөөн-дьүүллээн туорааһын буолар. Бу туһунан www.tuvaonline.ru суруйар.

Чуолаан дьахтар статуһун археология өттүнэн бигэргэтиллэр, бүгүҥҥү күҥҥэ биллэринэн үгэс буолбут ойууннааһын эйгэтин тиһэх бэрэстэбиитэлэ буолар. Кини көмүүтүгэр ойууннааһын үгэстэригэр быһаччы сыһыаннаах маллар көһүннүлэр: сиэр-туом артефактара, бэлиэлэрэ уонна XVIII үйэ бүтүүтүгэр көмүүлэртэн сүтэн эрэр материальнай култуура элеменнэрэ.

Көмүү ураты баайа эмиэ улахан суолталаах. Саха сирин биир саамай баай-тот, сурукка-бичиккэ эмиэ биллэр аҕа ууһугар киирсэр. Генетика өттүнэн дьахтары XVII үйэ бүтүүтүн — XVIII үйэ саҕаланыытын олохтоох элитатыгар киирсэр сабыдыаллаах аҕа ууһун хаан уруутугар ситимнээтилэр. Биһиги иннибитигэр туоратыллыбыт киһи буолбатах,  былаас, үгэс уонна өйдөбүл кирбиилэригэр турар киһи баар. Ол эрээри, 2006 сыллаахха көстүбүт Кыыс уҥуоҕуттан атын, бүгүҥҥү күҥҥэ саамай баайынан ааҕыллар эдэр удаҕан көмүүтэ чугас аймахтыы ситимнээҕин бэлиэлэрэ суох. Ол аата, көмүллүбүт киһи уопсастыбаҕа оруолун кытта сибээһэ суох.

Ити барыта — удаҕан буолуу, баай көмүү уонна чугас аймахтыы ыал буолуу түбэспиччэ буолуо диэн саарбахтанар. Чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан, саҥа итэҕэл  уонна административнай бэрээдэк баттааһынын кэмигэр аҕа уустара сакральнай оруоллары уонна үгэһи хонтуруоллууру харыстыы сатаан, өйдөөн-дьүүллээн бэйэлэрин истэригэр «туора» олоруохтарын сөп.

Көмүү көрдөрүүтүнэн уопсай хартыына ордук чаҕылхайдык көстөр — учуонайдар генетиканы XVI үйэттэн саҕалаан үөрэппиттэрин да үрдүнэн, биология өттүнэн саха түөлбэлэрэ сөҕүмэрдик уларыйбакка хаалбыттар. 122 киһи ДНК-тын уонна айах иһинээҕи микробиомун ырытыы көрдөрбүтүнэн, нуучча колонизациятын уонна саҥа астар — бастатан туран, бурдук ас, арыгы, табах үөскээбиттэрин үрдүнэн, генетика өттүнэн улахан хамсааһын тахсыбатах. Оннооҕор саҥа ыарыылар, ол иһигэр уоспа, уопсастыба археологияҕа көстөр араҥаларыгар нэһилиэнньэ тутулун «саҥаттан» уларыппатахтар.

Ол эрээри колонизация, биллэн турар, саха олоҕун-дьаһаҕар дьайбыт — сурукка-бичиккэ түһээннэр, түүлээҕинэн эргинии, миссионерскай үлэ уонна христианскай итэҕэлгэ киллэрии баара бэлиэтэнэр. Ол эрээри, ити хамсааһын түөлбэлэр истэригэр хайдах ааспыттарын туһунан кэриэтэ кэпсээбэттэр.

XVIII үйэ бүтүүтүнээҕи удаҕан дьахтар биир киһи этигэр-хааныгар араас эйгэлэр хайдах быһа охсуһалларын көрдөрөр сэдэх холобурунан буолар. Кини эргэ духуобунай система уонна үгэс буолбут итэҕэллэр үтүрүллэн, ол эрээри өссө да сүтэ илик кэмнэригэр олорбута. Уонна, баҕар, уларыйар-тэлэрийэр кэм туһунан биһиги дакылааттартан, ыйаахтартан буолбакка, ДНК-тан, тиис тааһыттан уонна археологическай артефактартан билэрбит чуолаан итиннэ сыттаҕа буолуо.