Саха сирин чөл туруга: экология сүрүн хайысхалара

Саха сирэ айылҕатын баайа уонна килиимэтэ уратылаах буолан, экология туруга эмиэ олус улахан суолталаах. Ол иһин Саха сирин экологията чөл туруктаах буолуута олох сайдыытын уонна дьон олоҕун хаачыстыбатын тупсарыыга сүрүн хайысханан буолар.

Биэс сүрүн хайысха

Биһиги бүгүн экологияны харыстааһыҥҥа өрөспүүбүлүкэ ыытар бэлиитикэтин, чуолаан, 2030 сылга диэри сүрүн хайысхаларын ырытан, төһө үлэни ыытарын быһааран уонна туруоруллубут сыаллар төһө кэскиллээхтэрин сыаналаан көрүөхпүт. Ил Дархан 2024 сыллаахха солотугар киирээт биэс сүрүн ыйаахха илии баттаабыта. Олортон биирдэстэрэ Саха сирин экологията туруктаах буолуутун туһунан этэ. Дьиҥэр, бу ыйаах 2018 сыллаахха тахсыбыта, ол гынан баран, олох хаамыытыгар сөп түбэһиннэрэн, 2024 сыл кулун тутар 12 күнүгэр саҥардыллан, саҥа сыалы-соругу туруорбута. Онон бу ыстатыйаны Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын 2024 сыл кулун тутар 12 күнүнээҕи 245 №-дээх ыйааҕар, ону таһынан, национальнай бырайыактарга уонна эрэгийиэн экологическай бэлиитикэтин туһунан аһаҕас дааннайдарыгар олоҕуран ырытан көрүөхпүт.

Ил Дархан 2030 сылга диэри экология салаатыгар биэс кэскиллээх соругу туруорбута. Ыйаахха айылҕа өттүттэн куттал үөскүүр түгэнигэр бэлэмнээх буолуу, айылҕа баайын-дуолун сиэрдээхтик туһаныы, харыстааһын, тулалыыр эйгэҕэ антропогеннай сабыдыаллааһыны намтатыы, углерод тарҕаныытын бэрээдэктээһин уонна килиимэт уларыйыытыгар экэниэмикэни сөптөөхтүк салайыы, экологическай култуураны сайыннарыы боппуруостара киирбиттэрэ.

Саас-сааһынан

Бастатан туран, айылҕа өттүттэн куттал үөскүүр түгэнигэр бэлэмнээх буолуу. Бу хайысхаҕа баһаардар, уу ылыыта курдук ыксаллаах быһыыттан-майгыттан, балаһыанньаттан да диэххэ сөп, харыстааһыны күүһүрдүү, ону таһынан, спутник систиэмэтин, пилота суох көтөр аппарааттары, кэмниир саҥа технологиялары үлэҕэ киллэрии киирэр. Ол курдук видеонан кэтээн көрүү пууннарын тэрийэллэр, ол эбэтэр, «Ойуур баһаарын кэтээһин» информационнай ситими сайыннарар, зондировщик-сөмөлүөттэр профилактическай үлэлэрин кэҥэтэр сорук турда. Бу олус көдьүүстээх тэрээһиннэр буолалларын кэнники сыллар уопуттара көрдөрдө. Видеокамера баар сирдэригэр уот саҥа туран эрдэҕинэ көрөннөр, баһаар тарҕамматын курдук саба охсоллор. Оттон зондировщик-сөмөлүөттэр улахан баһаардар тахсыахтарын сөптөөх сирдэригэр эрдэттэн сиигирдэр үлэҕэ көмөлөһөннөр улаханнык абырыыллар.

Айылҕа баайын чөл хаалларыы, чөлүгэр түһэрии уонна таба туһаныы. Аар айылҕа баайын сиэрдээхтик туһаныыга уонна харыстааһыҥҥа анаан лесопитомниктары тэрийии соруга туруоруллубута. Сыл ахсын тыалары сөргүтэргэ 500 тыһ. итэҕэһэ суох кыра мастары олордуохтаахтар. Ааспыт 2025 сылга ойууру чөлүгэр түһэрии үлэтэ 9190 гектар иэннээх сиргэ ыытыллыбыт. Бу былааннаммыттан таһыччы көрдөрүү. Тиһиктээх мэхэньиисим оҥоһуллан, үлэ көдьүүстээхтик барар буолла диэххэ сөп. Итини таһынан, бу сокуон Амма өрүс экологическай өттүнэн куттала суох буолуутугар күүһүнэн буолуо диэн эрэнэбит. Амма улууһугар буолан ааспыт саамай ыраас кэрэ айылҕалаах эбэбитин көмүскүүр мунньахха дьокутааттар бу ыйаахха сигэммиттэрэ истиэххэ үчүгэй этэ, онон эрэл кыыма баар.

Саха сиригэр килиимэт уларыйыытын кутталын аччатар туһуттан углерод тарҕаныытын бэрээдэктээһин кэнсиэпсийэтэ оҥоһуллуохтаах. Онуоха өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар углерод төһө тарҕанарын тэҥнээн, кэтээн көрөр тиһиги киллэрэри былаанныыллар. Тоҕо диэтэххэ, массыыналар, атын да тырааныспардар таһаарар, ТЭС-тэр уматар чохторун, чоҕу аһаҕас ньыманан хостооһун түмүгэр, о. д.а. салгын киртийэр, тулалыыр эйгэҕэ хоромньу оҥоһуллар. Ол иһин Саха сиригэр кыра уйуктаах массыыналар 20 бырыһыаннарыттан кырата суох ахсааннарын солбук уматыкка көһөрөргө сүбэлииллэр. Тулалыыр эйгэҕэ антропогеннай сабыдыаллааһыны намтатар сыалтан ордук кутталлаах биэс эбийиэги суох оҥоһуллуохтаах. Дьокуускайга уонна Жатайга кытаанах хомунаалынай тобохтору харайыыга инфраструктура тэриллэрэ быһаарыллыбыта.

Экологическай култуураны сайыннарыы биир эмиэ сүрүн хайысха. Бырагыраама саамай улахан соруга — оҕону уонна ыччаты тулалыыр эйгэни харыстыыр тэрээһиннэргэ кытыннарыы, экология айылгытын олохтуур кииннэри тэрийии уонна үөрэх тэрилтэлэрин бүтэрээччилэри айылҕа харыстабылын үлэлииллэрин хааччыйыы. Оттон айылҕа баайын туһанар тэрилтэлэргэ тулалыыр эйгэни харыстыыр, чөлүнэн хаалларар былааны оҥорон үлэлииргэ ыйыллар.

Василий Лукин, СӨ Экологияҕа, айылҕаны туһаныыга уонна ойуур хаһаайыстыбатын министиэристибэтин Айылҕаны туһаныыга экэниэмикэтин уонна хонтуруоллуур-аналитическай үлэҕэ департаменын салайааччытын солбуйааччы:

— 2025 сыллааҕы отчуот Саха Өрөспүүбүлүкэтэ экология туруктаах буолуутугар улахан ситиһиилэри оҥорбутун көрдөрөр. Бырабыыталыстыба өйөбүлүнэн Бырайыактыыр офиһы тэрийии стратегическай соруктары олоххо киллэрэргэ күүстэри түмэргэ көмөлөстө. Саҥа барыллар чэрчилэринэн ойуур баһаардарын кэтээн көрүүгэ уонна умуруорууга, айылҕа баайын сөргүтүүгэ уонна таба туһаныыга, ону таһынан, аан дойдутааҕы орнитологическай обсерваторияны тэрийиигэ көдьүүстээх үлэ барда. Углероднай бэрээдэктээһин уонна кэлэр көлүөнэҕэ экология култууратын сайыннарыы эрэгийиэн кэскиллээх сайдыыга дьулуһуутун көрдөрөр. 2026 сылга стратегическай ыйаах чэрчитинэн бигэргэтиллибит барыллары олоххо киллэриэх иннинэ, өрөспүүбүлүкэ экологиятын туругун тупсарыыга туһуламмыт саҥаны киллэрии улахан хардыы буолуоҕа. Бу көрдөрүүлэр айылҕа туругун өссө чуолкайдык сыаналыырга эрэ буолбакка, айылҕаны харыстыырга аныгы ньымаларга тирэх буолуохтара. Тыа бизонун олохсуйар сирин иэнин кэҥэтии уонна сиигэ көрүҥнээх балыктар ыамаларын ууга ыытыы — биологическай эгэлгэни сөргүтэр сүрүн соруктар буолаллар. Уу ресурсатын чөлүгэр түһэрии дьаһаллара уонна дьону «Күөх чэбэр күн» аахсыйаҕа кытыннарыы экология култууратын олохсутууга көмөлөһүөхтэрэ. Бу хардыылар экология үлэтин көдьүүһүн үрдэтиэхтэрэ уонна эрэгийиэн туруктаах сайдыытыгар сабыдыаллыахтара.