“Саха сүөһүтүн сэргиибин”

Эбээн Бытантай улууһун Дьарҕаалаах сэлиэнньэтигэр төрүт дьарыгы сүтэримээри, саха сүөһүтүн иитэллэр.  Онон нэһилиэк үрдүнэн уопсайа 43 саха сүөһүтэ баар. Балар кэтэх хаһаайыстыбаларга уонна бааһынай хаһаайыстыбатыгар иитиллэн тураллар.

 

Билиҥҥи туругунан, кыстык этэҥҥэ ааһан эрэр. Төһө да сайын оттуулларыгар сүүрбэччэ эрэ күн халлаан туран биэрдэр, кыстыыр отторо баар. Саха сүөһүтүн көрүүтэ-истиитэ син биир үгүс түбүгү эрэйэр. Ол эрээри бу бэйэтин айылҕатынан тулуурдаах, тымныыны тулуйумтуо, аһылыгар талымаһа суох сүөһү буолан, иитэр дьон сэргииллэр.

 

Саха сүөһүтүн көрүүтэ-истиитэ син биир үгүс түбүгү эрэйэр. Ол эрээри бу бэйэтин айылҕатынан тулуурдаах, тымныыны тулуйумтуо, аһылыгар талымаһа суох сүөһү буолан, иитэр дьон сэргииллэр.

 

“Дьарҕаалаахха саха сүөһүтүн син иитиэ эбиппит даҕаны, сүөһү иитэр дьон сааһыран эрэллэр. Мин саха сүөһүтүн иитэрбин сөбүлүүбүн. Сүөһүлэрим туох уратылаахтарын куруук кэтээн көрөөччүбүн. Ынахтарым хаардаахха сылгы хаһан аһаабыт сирин батыһааччылар. Билигин таһырдьа мэччитэ ыыппаппын, олунньу-ыам ыйдарга сылдьаллар. Сарсыарда таһырдьа хотонтон 10 чаас диэки таһаарааччыбын, сорохтор эрдэ — 8 чаастан. Быйыл кыралыын-улаханныын хаһаайыстыбабар 13 сүөһүнү кыстатан турабын. Хотонум үчүгэй. Урут 2014 с. “Саха сүөһүтэ” тэрилтэ туттарбыт этэ, ону ылбытым. Аҕыйах буоланнар бэйэлэрэ уулуу бараллар. Билигин уолларан турабын, ыабаппын. Төрүү иликтэр. Былырыын хойутаан, бэс ыйыгар диэри төрөөбүттэрэ. Үс ынаҕым сиргэ төрөөн турардаахтар. Ньирэйдэрэ биир хоноот сүүрэн хаалаллар эбит. Нэһиилэ тутан аҕалтаабытым. Соҕотох атыыр оҕустаахпын”, — диэн кэпсээнин саҕалаата нэһилиэк тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһэ Матрена Баишева.

 

 

Ахсынньыга ынахтар киэһэ 6–7 чаас диэки кэлэллэр эбит. Кулун тутарга, бэл, көс курдугу хааман бараллар. Матрена Петровна сүөһүлэрин ойбоҥҥо уулатар ордук диир. Аанньа уулаабат ынах мөлтүүр. Хотон уруккулуу төгүрүк муосталааҕа үчүгэй буоларын этэр. Хаптаҕай муостаҕа өттүктэрэ бааһырар диэн сирэр.

 

“Былдьаһыгынан атыылаһаллар”

Эбээн Бытантайга саха сүөһүтүн этин дьон былдьаһыгынан атыылаһар буолбутун бэлиэтиир. Быйылгы идэһэтин этин киилэтин 850‑нуу солкуобайга батарбыт. Улуус киинигэр, бэл, куораттан сакаастаан ылларбыттар. Сүөгэйин эмиэ атыылаһаллар. Уонна саха сүөһүтүн хойуута эмтээх үһү диэни истиһэн, тоҥорон ыыт диэн Дьокуускайтан сакаастаспыттар.

Кэргэнэ байыаннай дьайыыга олоҕун толук уурбута. Онон бааһынай хаһаайыстыбатын соҕотоҕун көрөр-истэр Матренаҕа оҕолоро көмөлөһөллөр. Кыра эрдэхтэриттэн сүөһүгэ сыстаҕастар. Кыыһа ынаҕын кытта ыаһар, ньирэйдэрин бүөбэйдиир. Сайын ийэлэрин кытта тэҥҥэ оттоспуттара. Онон хороҕор муостаахтара сыл тахсарын туһугар сыраласпыттара.

Дьарҕаалаахха саха сүөһүлэрэ кыстыгы этэҥҥэ туоруохтара диэн эрэнэбит. “Туохтан да толлубакка саха сүөһүтүн иитиҥ!” диэн сүбэлээтэ кини.

 

САНАА

“Кэмпэндээйи тууһун сиэтэбин”

Матрена Баишева, Дьарҕаалаах нэһилиэгин тыатын хаһаайыстыбатын исписэлииһэ:

— Иитэр сүөһүлэрбин мэччитэ ыыттахпына, куруук бары үөрүнэн батысыһа сылдьаллар. Күһүн сороҕор квадроциклынан көрдөөн кэлээччибин. Ахсынньы 10 күнүгэр диэри күҥҥэ биирдэ аһыыллар, онтон тохсунньу, олунньу, кулун тутар ыйдарга, төрүүр кэмнэригэр, күүскэ аһатабын. Дьэ, ынахтарым барахсаттар муус устар уонна ыам ыйдарыгар кэринэллэр аҕай. Туус көрдүүллэр. Онон Кэмпэндээйи тууһун сакаастаан ылабыт. Тааска кутан биэрэбин. Уулаабат ынах мөлтүүр диэн эттим. Оттон туус сиэтэ даҕаны уулууллара тупсар. Уонна күлү сииллэрин көрдөхпүнэ туус биэрэбин, оччоҕуна күлү сииллэрин тохтотоллор. Саха сүөһүтэ сүрдээх тулуурдааҕынан сөхтөрөр. Урут икки ынаҕым ахсынньыга сиргэ хонон турардаахтар. Бөрөлөр тартылар дуу диэн куттаммытым аҕай. Хата, тиийэн кэлэн үөрдүбүттэрэ.

 

СЫЫППАРА

Ыраах Дьарҕаалаахха уопсайа

43

саха сүөһүтэ баар.

Женни Стрюкова
Хаартыскалары М.П.Баишева ыытта