Салайааччы, тэрийээччи, көҕүлээччи уонна бастыҥ судьуйа

Алексей Егорович Мостахов 80 сааһыгар ананар

Туох барыта сүрүн төрүөттээх, силистээх-мутуктаах буоларын быһыытынан, быйыл күһүн биир дьикти түгэн буолла. Биир үтүө күн эмискэ Алексей Егорович Мостахов кэргэнэ Элионора Дмитриевна бэйэтинэн булан кэпсэтэн: “Кэлэр сыл саҥатыгар, тохсунньу ыйга биһиги аҕабыт Алексей Егорович Мостахов 80 сааһын туолар үбүлүөйдээх күнэ буолар, ол тэрээһиҥҥэ биһиэхэ көмөлөһүөҥ этэ дуо?” — диэн, этии киллэрдэ.

Дьэ, кырдьык соһуччу этии уонна кэпсэтии буолла…

Мин оҕо сылдьан Чурапчыга интэринээт-оскуолаҕа үөрэнэ сылдьыахпыттан, Ньурбаҕа оҕолорго тустуу тириэньэрэ Мостахов баарын бэркэ диэн истэн билэр этим. Ону ааһан, өрөспүүбүлүкэҕэ тустарбытыгар кэккэ ыйааһыннарга, кини эрчийбит уолаттара, биһиэхэ, интэринээт уолаттарыгар, улахан таһаҕас буолалларын истэн уонна көрөн эмиэ билэр этим. Ити 1970-с сыллар этилэр… Онон мин Алексей Егорович Мостахов туһунан оччолортон истэн билэр киһим буоларын быһыытынан, кини кэннэки кэмнэрин, кини тэрээһиннээх улахан үлэлэрин куруук кэтээн көрөр уонна бэркэ диэн билэр буоламмын, ити көрдөһүүгэ сөбүлэммин биэрэммин, бэйэм былаан оҥостон, кини үбүлүөйүн бэлиэтиир тэрээһиҥҥэ уонна кини олоҕун толору сырдатар үлэҕэ кыттыһан, үлэбин саҕалаабытынан барбытым.

Ол инниттэн биир үтүө күн убайбын Владислав Петрович Коротовы сирдьит оҥостон, саха дьонун сиэринэн, иккиэн кэһиилэнэн, аҕам саастаах убайбытыгар Алексей Егоровичка дьиэтигэр ыалдьыттыы тиийэ сырыттыбыт. Ити күн мээнэ көннөрү күн буолбатах этэ, ити күн оруобуна Бороҕоҥҥо хапсаҕайга Федерация куубагын  аһыллыыта буолбута. Ити иннинэ, хапсаҕай күрэҕэ аһыллар күнүгэр, Саха сиринээҕи Хапсаҕай федерациятын салайааччытын Николай Иннокентьевич Румянцевы кытта төлөпүөнүнэн кэпсэтэн, күрэхтэһии үөрүүлээх аһаллыытын кэмигэр, бука баһаалыста, Мостахов аатын ааттаан, мустубут дьоҥҥо кини аатын доргуччу иһитиннэриэн этэ диэн эппит көрдөһүүбүн Николай Иннокентьевич толорон, бэркэ тыл этэрин истибиппит. Ол үөрүүлээх түгэни биһиги Мостахов дьиэтигэр, кини дьиэ кэргэнин кытта мустан, көрөн уонна истэн олорбуппут. Алексей Егорович мустубут дьон ортотугар кини аата ааттаммытын истэн, хараҕа оргууй ууламмыта, хатыҥыр санна ыгдаҥнаан хамсаан ылбыта уонна мин илиибин бобута туппута, кыра да буоллар, саҥа таһааран, махтанарын биллэрбитэ…

Ити кэнниттэн, иккистээн ыалдьыттыы барарбар Алексей Егорович бииргэ төрөөбүт балтын Евдокия Егоровна Николаева-Мостахованы ыҥыттараммын, сирэй көрсөммүн, бэртээхэй ис хоһоонноох балачча уһун кэпсэтии буолбута. Ол кэпсэтиим түмүгүн сурукка толору тиһэммин, бэчээккэ таһааран эрэбин.

АЛЕКСЕЙ МОСТАХОВ ОҔО СААҺА ХАЙДАХ ЭТЭЙ?

Алексей Егорович Мостахов 1946 сыллаахха тохсунньы 19 күнүгэр Ньурба оройуонун Таркаайы нэһилиэгэр Хатыҥ Сыһыы балыыһатыгар төрөөбүтэ. Кини төрдө туруу үлэһит, сүөһүлээх-астаах, булчут бастыҥа, бэйэлэрин син кыанар дьон эбит. Аҕата Егор Егорович Мостахов 1920 сыллаахха ахсынньыга Ньурба оройуонун Түмүк нэһилиэгэр Хатыҥ Сыһыыга төрөөбүт киһи буолар. 1936 сыллаахха Марха 4 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран, саҥа тэриллибит “Кыһыл саһарҕа” холкуоска бастаан хонуу биригэдььиринэн, онтон суотчутунан үлэлээбит. Оччолорго үөрэхтээх киһи аҕыйах буолан, сытыы-хотуу уол сэрии аҕай иннинэ “Бөргөмдө” диэн холкуоска бэрэссэдээтэлинэн талыллан, улахан эппиэттээх үлэҕэ ананан үлэлэлии сылдьан, бэбиэскэ тутан, 1942 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр уоттаах сэриигэ ыҥырыллан барар. Егор Мостахов сэриини аатырбыт Ильмень күөл туорааһыныттан саҕалаабыт, күөлү кыл мүччү туораһан, сыл аҥаарын кэриҥэ хорсуннук сэриилэспит. Ол туоһутунан кини сэрии хонуутугар сылдьан ылбыт наҕараадалара – “Албан Аат” III истиэпэннээх уордьана, Үрдүкү Кылаабынай командующай хас да махтал суруктара буолаллар. Ити курдук, саха саллаата хорсуннук сэрии хонуутугар сэриилэһэ сылдьан, 1943 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр ыараханнык бааһыран, госпиталларга эмтэнэн, иккис группалаах инбэлиит буолан, 1944 сыл сааһыгар Сахатын сиригэр, төрөөбүт дойдутугар тыыннаах эргиллэр. Сэрииттэн кэлээт, дойдутугар холкуос араас салайар үлэтигэр үлэлии сылдьан, 1944 сыл бүтүүтэ Чуукаартан төрүттээх Мария Федотовна Иванова диэн кыыһы кэргэн ылан, төрөөбүт дойдутугар олоҕун оҥостор.

Ийэтэ Мария Федотовна Мостахова (Иванова) (1923-1994 сс.) кыра үөрэхтээх, тыа сирин сэмэй дьахтара, олоҕун барытын оҕолорун иитиитин туһугар анаабыта. Мария Федотовна эргэ тахсыан иннинэ дойдутугар сэрии сылларыгар нолуогу хомуйар дуоһунаска үлэлээбит, нэһилиэгин уонна улууһун араас уопсастыбаннай үлэтигэр көхтөөхтүк кыттар эбит.

Мария Федотовна уонна Егор Егорович Мостаховтар сыры-сыллата, уоллаах кыыс оҕоломмуттара. Эдэр ыаллар 1946 сыл тохсунньу 19 күнүгэр төрөөбүт уолларын Алеша, 1947 сыл ыам ыйын 23 күнүгэр төрөөбүт кыыстарын Дуня диэн ааттаабыттар. Ити курдук, биир эмиэ саха ыала толору дьиэ кэргэнэ үөскээбит.

Ол гынан баран, манна биир интэриэһинэй түгэн баар эбит…

Ол — маннык. Ыал аҕата Егор Мостахов 1948-1961 сс. кэргэниттэн, икки оҕолоруттан тэйэн, Алеша уол баара-суоҕа икки сааһыгар, Дуня кыыс биир сааһын түөрт ыйыгар сырыттахтарына, “үлэ көрдүү” диэн ааттаан, ыаллыы сытар оройуоҥҥа, Сунтаар Сиэйэтигэр баран хаалар уонна онно тиийэн олохсуйар, лесхозка үлэҕэ киирэр. Ол аата, оҕолор аҕалара 13 сыл устата дьонуттан тэйэн, атын оройуоҥҥа тиийэн олоро сылдьыбыт эбит.

Дьэ, ити кэмҥэ, икки кыра оҕолоох хаалбыт соҕотох ийэ барахсан төһөлөөх ыарахаттары, кыһалҕалары көрсүбүтэ буолуой?..

Уола Алеша ити түгэни маннык ахтан кэпсиир: “Билигин санаатахпына, биһиги Хатыҥ Сыһыыга олус кыһалҕалаахтык олорбут эбиппит. Ийэм барахсан сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри пиэрмэҕэ ыанньыксытынан үлэлиирэ. Оччотооҕу холкуостарга туох улахан дохуот кэлиэй, ас-таҥас олус кэмчи этэ. Аҥаардас иэдьэгэйинэн аһаан олорбут кэмнэрбин үчүгэйдик өйдүүбүн, атын ас туох да суоҕа. Мин ийэбин батыһан, пиэрмэ оҕото этим.

Туох кистэлэҥэ кэлиэй, ийэм барахсан, ол да иһин, олох ыараханыттан уонна олох кыһалҕатыттан, бэйэтин аймахтарыгар чугаһаары, Чуукаарга көһөргө быһаарыммыт эбит.

Кураанах дьоҥҥо, туох элбэх таһаҕас баар буолуой, көһө сатыыр мал-сал да суоҕа, ийэм, балтым уонна мин буолан, биир сыарҕалаах акка олорон Чуукаарга көспүппүт. Ийэм барахсан Чуукаарга тиийээт, бастаан Сэбиэккэ остуорастаабыта, онтон почта үлэтигэр көспүтэ уонна сынньалаҥҥа тахсыар диэри почтальоннаабыта, кыра да буоллар, кэмиттэн-кэмигэр кэлэр хамнастаах үлэҕэ сылдьыбыта, ол биһигини улаханнык абыраабыта.

Чуукаарга кэлээт, биһиги олохпут биллэ көммүтэ. Таайым Софрон Иванович Петров баар буолан, убайбыт Дмитрий Софронович Иванов, эдьиийдэрим Мария уонна Анастасия Софроновналар көмөлөрүнэн этэҥҥэ олорбуппут.” Бу курдук Алексей Егорович көмө буолбут чугас дьонугар махталын биллэрэн ахтан ылар.

“Эһиги бургунас ынах муоһун курдук иккиэйэххит, онон бэйэ-бэйэҕитигэр көмөлөсүһэн, бэйэ-бэйэҕитин көмүскэһэн, эйэлээхтик сылдьыҥ”, – диэн ийэлэрэ Мария Федотовна оҕолоругар туһаайан эппит кэриэс тылларын, кыыһа Евдокия Егоровна 79-с маҥан хаарын санныгар сүгэн олорон, миигин кытта утары кэпсэтэ олорон, ити ийэтин кэс тылларын, хас эмэ төгүл ахтан ылла уонна убайыгар Алексей Егоровичка муҥура биллибэт махталын биллэрэрин эттэ. “Убайдаах буоламмын, кыра сааспыттан кимтэн да атаҕастаммакка, кимиэхэ да сэнэммэккэ, оҕо тэҥинэн улааппытым”, — диэн ахтан ылар. Ити этиллибит ийэлэрин кэс тылларын толорон, уоллаах кыыс кыра саастарыттан күн бүгүнүгэр диэри бииргэ өйөһөн, өйдөһөн, көмөлөсүһэн, көмүскэһэн кэллилэр.

Ити курдук, Алешалаах Дуня кыра саастарыттан күн күбэй ийэҕэ сүгүрүйүү тыыныгар иитиллибит уонна уһуйуллубут оҕолор буолаллар. Уоллаах кыыс этэҥҥэ улаатан испиттэрэ.

Алеша уол оскуолаҕа киирэр сааһа тиийэн кэлбитэ.

Ийэтэ барахсан уолун оскуолаҕа тэрийэн, 1953 сыллаахха Алеша Хатыҥ Сыһыы оскуолатын боруогун атыллаан, бэлэмнэнии кылааска үөрэнэ киирбитэ. Бу оскуолаҕа Алеша иккис кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, саас ийэтэ Мария Федотовна дойдутугар Чуукаарга көһөргө быһаарынар. Инньэ гынан, Алеша салгыы аны Чуукаар оскуолатыгар үөрэнэр. Бу оскуолаҕа Алеша сэттис кылааһы бүтэриэр диэри үөрэнэр. Маннык үөрэнэ сырыттаҕына, аҕалара Егор Мостахов Сунтаартан дойдутугар төннөн кэлэр уонна Хорулаҕа атыыһытынан ананан үлэлиир. Инньэ гынан, оҕолор ийэлэрин кытта Хорулаҕа аҕаларыгар көһөн тиийэллэр.

Алеша Хорула аҕыс кылаастаах оскуолатын 1963 сыллаахха бүтэрэр уонна бастакы бүтэрээччилэр ахсааннарыгар киирэр. Бу сыл кини 17 саастаах өйүнэн-санаатынан улааппыт, этинэн-хаанынан балай эмэ сиппит уол оскуоланы бүтэрэр.

Алеша оскуолаҕа үөрэнэрин тухары физкултуура уруогун олус сөбүлүүрэ. Ыраах тыа сирин оскуолатыгар туох улахан дьарыктанар тэриллэрэ баар буолуохтарай. Физкултуура уруоктара кылааска, оскуола көрүдүөрүгэр буолаллара. Анал үөрэхтээх учууталлар да суохтара, ким түбэһиэх, ким баҕалаах оҕолору араас успуорт көрүҥнэригэр дьарыктыыллара.

Алеша бары көрүҥнэртэн ордорон, сүүрүүнэн дьарыктаммыта. Сэттис кылааһы бүтэрэн баран, Чуукаар ыһыаҕар улахан дьону кытта сүүрэн, иккис миэстэ, Хорулаҕа бастакы миэстэ буолуталаабыта.

СЫРДЫККА, КЭРЭҔЭ, ҮӨРЭХХЭ ТАРДЫҺЫЫ

Олоххо, успуорка, үлэбэр бары ситиһиилэрим бөҕө акылаата училищеҕа үөрэнэр сылларбар ууруллубуттара.

Училищеҕа бииргэ үөрэммит табаарыстарым, доҕотторум – мин олоҕум биир саамай күндү баайдара.

Кинилэрдиин күн бүгүнүгэр диэри сибээстэһэрим, алтыһарым — олоҕум биир үөрүүтэ.

(Алексей Егорович Мостахов)

Эрдэттэн быһаарыллыбытын курдук, Алеша ахсыс кылаас кэнниттэн 1963 сыллаахха Дьокуускай куорат бастакы нүөмэрдээх учууталлары бэлэмниир училищетыгар физкултуура салаатыгар үөрэнэ киирбитэ. Бу учулищеҕа үөрэнэрин тухары, Алексей сүүрүүнэн түөрт сыл дьаныһан туран эрчиллибитэ. Саха АССР үтүөлээх тириэньэригэр Константин Ильич Егоровка дьарыктаммыта. Ити кэмнэргэ чуолаан сүүрүүгэ педучилище хамаандата куоракка биир күүстээх хамаанданан ааҕыллара, араас күрэхтэһиилэргэ куруук бириистээх миэстэлэргэ тиксэрэ.

Алексей Мостаховка, тыа сирин уолугар, сэмэй ситиһиилэр эмиэ баар этилэр (сүүрүүгэ III спортивнай разрядтаах).

“Зачетная классификационная книжка спортсмена” диэн кинигэҕэ суруллубутунан:

1963 с. алтынньый, “Кыым” хаһыат бирииһигэр эстафетаҕа сүүрэн кыттыыны ылбыт.

1964 с. алтынньый, Дьокуускай куорат, “Социалистическая Якутия” хаһыат бирииһигэр эстафетаҕа кыттыбыт.

1965 с. Дьокуускай куорат, “Социалистическая Якутия” хаһыат бирииһигэр эстафетаҕа (сүүрүүгэ II разряд) кыттар.

1966 с. Дьокуускайдааҕы педучилище хамаандата Уһук Илиҥҥи зонаҕа бастаан, 1966 сыллаахха от ыйын 7-8 чыыһылаларыгар РСФСР педучилищеларын спартакиадатыгар, Краснодар куоракка кыттаннар, 4х100 м эстафетаҕа (Сергучев, Виноградов, Мостахов, Сергеев) 47,0 сөк. кэлэннэр, бочуоттаах иккис миэстэ буолбуттара. Бу улахан күрэхтэһиигэ эстафетаны таһынан, Алексей Мостахов икки дистанцияҕа (800, 1500 м.) сүүрэн кыттыыны ылбыт.

1966 с. балаҕан ыйын 21 күнэ, Нам с., “Кыым” хаһыат бирииһигэр эстафетаҕа сүүрэн кыттыыны ылбыт.

1966 с. алтынньы 2 күнэ, Москва куоракка эстафетаҕа сүүрэн кыттыыны ылбыт.

1966 с. алтынньыга Профсоюзно-комсомольскай Саха сиринээҕи кросска 1000 м. сүүрэн, иккис миэстэни, 3000 м. үһүс миэстэни ылаттаабыт.

1967 с. муус устар 23 күнүгэр Дьокуускай куоракка сааскы кросс сүүрүүтүгэр 1200 м.  иккис миэстэ буолбут.

1967 с. муус устар 30 күнүгэр, Дьокуускай куорат, “Якутский госуниверситет” хаһыат бирииһигэр эстафета ДьПУ хамаандата – бастакы миэстэ.

1967 с. ыам ыйын 9 күнэ, Дьокуускай куорат, “Социалистическая Якутия” хаһыат бирииһигэр эстафетаҕа ДьПУ хамаандата – бастакы миэстэ.

1967 с. ыам ыйын 12 күнэ,  Дьокуускайга 5 км сүүрүүгэ – иккис миэстэ.

1967 с. ыам ыйын 14 күнэ,  Дьокуускайга 3 км сүүрүүгэ – иккис миэстэ.

1967 с. ыам ыйын 19 күнэ, Первенство ССО, 800 м. – үһүс миэстэ, 5000 м. – иккис миэстэ.

1967 с. бэс ыйын 4-6 күннэрэ, Илин эҥээр зона күрэхтэһиитигэр, Хабаровск куоракка, 5000 м. уонна 10000 м. сүүрүүлэргэ кыттан, куһаҕана суох бириэмэлэри көрдөрбүт.

1967 с. бэс ыйын 18-19 күннэрэ, Дьокуускай куорат Спартакиадатыгар 800 м., 1500 м., 5000 м. кыттыбыт.

1967 с. бэс ыйын 28-30 күннэрэ, Илин эҥээр педучилищеларын спартакиадата, Благовещенск куорат, 800 м. – иккис миэстэ, 3000 м. – иккис миэстэ.

1967 с. от ыйын 6-8 күннэрэ, РСФСР педучилищеларын Спартакиадатын финала, Орджоникидзе куорат, 800 м. уонна 3000 м. сүүрүүгэ кыттыбыт.

Алексей училищаҕа үөрэнэ сылдьан, төһө да сүүрүүтүн инники күөҥҥэ тута сырыттар, ол саҕана, куоракка сүүрүүнэн эргиччи сылы быһа дьарыктанар усулуобуйа суох этэ — спортивнай киэҥ саала даҕаны, улахан сүүрэр манеж да суоҕа. Сүүрүүнэн ичигэс кэмнэргэ саас-күһүн уонна сайын эрэ утумнаан эрчиллэр этилэр. Уһун кыһын устата сүүрүктэр эрчиллэр усулуобуйалара суох этэ.

Инньэ гынан, биир үтүө кыһыҥҥы күн Алексей доҕорун Семен Алексеевы батыһан, Орджоникидзе уулусса 21 нүөмэригэр, тустууктар эрчиллэр саалаларыгар тиийбитэ. Дьэ, манна тиийэн, кини аатырбыт тустуук уолаттары үксүлэрин сөҕө-махтайа, ымсыыра да көрбүтэ, кинилэр курдук киппэ-хаппа көрүҥнээх тустуук буолуон баҕарбыта. Ити күнтэн кини тустууга бастакы хардыыта саҕаламмыта. Дьиҥэ, кини кыһыҥҥы тымныы кэмҥэ, сүүрүүгэ дьарык суох кэмигэр, саас халлаан сылыйыар диэри тустуунан эрчиллэр санаалаах кэлбит эбит буоллаҕына, ону баара, тустуу абылаҥар сыыйа ылларан, олус умсугуйан туран дьарыктанан киирэн барбыта. Итинник тустуунан эрчиллэ сылдьан, аан бастаан өрөспүүбүлүкэ тас өттүгэр, 1964 с. Арассыыйа “Спартак” уопсастыбатын күрэхтэһиитигэр Грознай куоракка 52 киилэҕэ туста барар буолбута. Манна тиийэн, эдэр тустуук уол аан маҥнай көбүөргэ хотторуу кыһыылаах амтанын билбитэ. Бу күрэхтэһии кэнниттэн Дагестан хамаандатын тириэньэрэ бэйэтинэн этии киллэрэн, Саха сирин хамаандатын бэйэлэрин дойдуларыгар ыалдьыттата уонна табаарыстыы көрсүһүү күрэһигэр ыҥырбыта. Инньэ гынан, уолбут Алексей, аны Дагестаҥҥа тиийэн тустар уонна кэпсээҥҥэ киирбит Кавказ хайаларын көрөр чиэскэ тиксибитэ. Бу Кавказка айан уонна табаарыстыы көрсүһүү туһунан Николай Ребров 2014 с. Алексей Мостахов туһунан “Кырдьыгы суолдьут оҥостон” диэн кинигэтигэр, олус бэркэ сиһилии суруйбута барыта баар.

Алексей Мостахов Дьокуускай куорат бастакы нүөмэрдээх учууталлары бэлэмниир училищетыгар физкултуура салаатын түөрт сыл ситиһиилээхтик үөрэнэн, успуордунан утумнаахтык дьарыктанан, сүүрүүгэ II разряды, тустууга I разряды ылбыта. Кини 1967 сыллаахха бу училищены бүтэрбитэ уонна физкултуура учуутала идэтин ылбыта (диплом Р №912185, 04.07.1967с.).

УЧУУТАЛ, ТИРИЭНЬЭР, СУДЬУЙА, ТЭРИЙЭЭЧЧИ, САЛАЙААЧЧЫ БЫҺЫЫТЫНАН ҮҮНЭН ТАХСЫЫТА

Үлэбин тыа сирин оскуолатыгар саҕалаабыппынан киэн туттабын.

Манна мин үлэ умсулҕанын билбитим, ыарахаттары туоруурга үөрэммитим,

тыа сирин үлэһит дьонун кытта алтыспытым,

дьикти кэрэ айылҕа абылаҥнаах күүһүн билбитим…

(Алексей Егорович Мостахов)

Үлэҕэ аныыр хамыыһыйа төһө да Сунтаарга үлэлии барарга анаабытын үрдүнэн, Алексей дьолугар, Чуукаарга физкултуура учууталынан үлэлии сылдьыбыт Николай Прокопьевич Иванов ити кэмҥэ Ньурба оройуонун киинигэр оҕо спортивнай оскуолатыгар үлэлии барбыт буолан, бу оскуолаҕа физкултуура учууталын миэстэтэ босхолонон, 1967 с. үөрэҕин бүтэрбит эдэр үлэһит, үөрүүнү кытта, баҕа өттүнэн Чуукаарга үлэлии тиийбитэ.

Алексейга бу Чуукаар туора сир буолбатах этэ. Чуукаар кини ийэтин төрөөбүт дойдута, ону ааһан, Алеша бу манна оҕо сылдьан ийэтин аймахтарыгар, таайа Софрон Иванович Петровка (Бөтүрүөхэ Соппуруона) дьукаах олорон, убайа Дмитрий Софронович Иванов, эдьиийдэрэ Мария Софроновна уонна Анастасия Софроновна көмөлөрүнэн, 2-7 кылаастарга үөрэммитэ. Аны туран, педучилищеҕа үөрэнэ сылдьан Алексей педагогическай практикатын бу оскуолаҕа барбыта. Онон Алексей Чуукаарга үлэлии кэлээт, бэйэтин дьонугар, бэлэм дьиэҕэ-уокка, бэлэм аска сылдьыбыта. Ити курдук, ийэтин аймахтара эдэр учуутал уолга үлэлиир усулуобуйаны барытын тэрийбиттэрэ. Таайа Софрон Иванович-Соппуруон Чуукаар нэһилиэгин биир үтүөкэннээх үлэһитэ, мас ууһа, холкуос дьоһуннаах улахан тутууларыгар барытыгар үлэлээбит киһинэн буолар.

Онон Алексей Мостахов физкултуура учууталынан үлэтин Чуукаартан саҕалаабыта, Чуукаарга саҥа дьиэ-уот туттан ыал буолбута, Чуукаартан чочуллан, физкултуура уонна успуорт эйгэтигэр үйэ аҥаарыттан ордук үлэлээн кэллэҕэ. Кэргэнэ Элионора Дмитриевна 30 сыл физкултуура учууталынан, 20-ттэн тахса сыл оҕо балыыһатыгар лечебнай физкултууранан оҕолору чэбдигирдэр үрдүкү категориялаах үлэһит буолар, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, СӨ доруобуйа харыстабылын туйгуна.

Чуукаарга оскуола дьиэтэ төһө да кыра буоллар, кыракый хоско маат тэлгээн, оҕолору тустууга эрчийэн барбыта. Баҕалаах оҕо элбэх этэ. Күһүн хаар түспүтүн кэнниттэн бэйэтэ саҥалыы хайыһар суола тэлэн, оҕолору хайыһардаппытынан барбыта. Саас халлаан сылыйан, аны оҕолору сүүрүүгэ дьарыктыыра. Ол быыһыгар, быыс булан, салалталары кытта кэпсэтэн, араас күрэхтэһиилэри тэрийэн ыытара. Сыыйа-баайа чугастааҕы нэһилиэктэргэ аһаҕас массыынаҕа олорсон айаннаан тиийэн, араас күрэхтэһиилэргэ кыттар буолан барбыттара. Ити кэмҥэ нэһилиэк ыччата үлэлэрин кэнниттэн успуордунан көхтөөхтүк дьарыктаныыта саҕаламмыта. Төһө да эрчиллэргэ үчүгэй усулуолбуйа суоҕун үрдүнэн, ону ол диэбэккэ, уолаттар күүстээх үлэ кэнниттэн, бэйэлэрин баҕа өттүнэн, киэһэ тустуу сиэксийэтигэр кэлэн дьарыктаналлара. Ити сыралаах дьарыктара мээнэ хаалбатаҕа. Оройуоҥҥа тиийэн күрэхтэһэн үһүс миэстэ буоланнар, элбэх дьону соһуппуттара. Уолаттар бэйэлэрин үөрүүлэрэ үгүс этэ.

Итини таһынан, тустууга улахан дьоҥҥо хамаанда туруоран, оройуон күрэхтэһиитигэр кытары кыттар буолбуттара.

Тыа сиригэр үчгэй табыгастаах туспа успуорт саалата суоҕа элбэҕи атахтыыр этэ. Ол да иһин буолуо, эдэр дьону түмэн, нэһилиэк салалтатын өйөбүлүн ыланнар, бэйэлэрин күүстэрин түмэн, 24х12 м кээмэйдээх спортивнай былаһаакка тутуутун саҕалаабыттара уонна нэһилиэк ыччата олус көхтөөхтүк кыттыыны ыланнар, бэрт түргэнник, кылгас болдьоххо тутууларын бүтэрбиттэрэ. Онон физкултуура уруоктара күһүн хойукка диэри, саас халлаан сылыйда да, эрдэттэн ити былаһааккаҕа ыытыллар буолбуттара.

Маннык үлэ үөһүгэр сылдьан, Алексей орто үөрэҕин салгыы үрдэтинэр баҕа санаатын толорон, 1969 сыл сайыныгар, Хабаровскай куоракка тиийэн, физкултуура институтугар кэтэхтэн туттарсан, үрдүк үөрэххэ киирбитэ.

Эр киһи бу Орто дойдуга кэлэн баран, дьиэ туттуохтаах, мас олордуохтаах, ыал буолан, оҕо-уруу тэнитиэхтээх диэн сыалтан, Алексей эрдэ аҕата Мархаҕа дьиэ туттаары бэлэмнээбит маһын 1970 сыл сааһыгар Чукаарга тиэйэн аҕалан, аймахтарын көмөлөһүннэрэн, саҥа дьиэтин ити күһүн бүтэрэн олоххо киллэрбитэ.

Аны туран, педучилищеҕа биир кэмҥэ үөрэнэ сылдьан билсибит Амматтан төрүттээх кыыһын — Элионора Мухаметованы 1971 сыл күһүнүгэр ыҥыран аҕалан, Чуукаарга сыбаайба тэрийэн, ыал буолбуттара, саҥа дьиэлэригэр ийэлэрин кытта бииргэ олорбуттара. Алексей сайын уоппускатын кэмигэр үөрэҕин сессиятын туттарса Хабаровскай куоракка барара, ол быыһыгар аймахтарыгар от үлэтигэр көмөлөһөрө. Быыс булан бултуурун эмиэ сөбүлүүрэ.

Ити курдук, үлэһит буолан, дьиэ-уот туттан, таптыыр кыыһын кытта ыал буолан, быр-бааччы олорбуттара. Алексей Чуукаарга кэлбитэ биэс сыла биллибэккэ ааспыта.

Итинник үчүгэй баҕайытык иккиэн оскуолаҕа учууталынан үлэлии сырыттахтарына, 1972 сыл күһүнүгэр Ньурбатааҕы оҕо спортивнай оскуолатын дириэктэрэ Николай Прокопьевич Иванов эдэр ыалы иккиэннэрин оройуон киинигэр саҥа үлэҕэ ыҥырбытын быһа гыммаккалар, Мостаховтар Ньурбаҕа көһөн кэлэллэр. Алексей Егорович – тустуу тириэньэрэ, кэргэнэ Элионора Дмитриевна – волейбол тириэньэрэ.

Мантан ыла, Алексей Егорович тустуу тириэньэрэ буолан, тустуунан утумнаахтык ылсан үлэтин саҕалыыр. Бэйэтэ Николай Прокопьевич Иванов салалтатынан тустуутугар күүскэ ылсан дьарыктанар. Ол түмүгэр, 1973 сыллаахха Дьокуускай куоракка Бүтүн Сойуустааҕы көҥүл тустууга маастар нуормалаах турнир ыытыллыбытыгар, 48 кг тустан, ыйааһыныгар иккис миэстэ буолан, тустууга ССРС успуордун маастарын нуорматын толорбута.

Бу сыллартан саҕалаан Алексей Егорович Мостахов оҕо спортивнай оскуолатыгар тустуу тириэньэринэн, физкултуура уонна оройуоннааҕы спортивнай кэмитиэт бэрэссэдээтэлинэн, оҕо спортивнай оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбитэ даҕаны олус элбэҕи этэр. Бу барыта сатабылы уонна үрдүк тэрээһини эрэйэр үлэлэр этилэр.

Үөһэ этиллибит үөрэҕин, Алексей Егорович Хабаровскайдааҕы физкултуура уонна успуорт судаарыстыбаннай институтун 1974 сыллаахха этэҥҥэ кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэн, үрдүк үөрэх дипломын илиитигэр ылбыта.

Алексей Егорович сыралаах үлэтин дойдутун дьоно уонна салалтата бу курдук сыаналаан тураллар: “Бэйэтин Ньурбатын оройуонугар уонна Сахатын сиригэр физкултуура уонна успуорт сайдыытыгар тэрийээччи, тириэньэр уонна судьуйа быһыытынан сыаната биллибэт үрдүк үтүө кылааты киллэрбитин иһин” диэн, үрдүк сыанабыл биэрэннэр, улахан наҕараада туттаран тураллар.

Ити сылларга кини иитэн таһаарбыта уонна бэлэмнээбитэ: 30 бастакы разрядтаах спортсмены, 13 успуорт маастарыгар хандьыдааты, 5 ССРС успуорка маастарын, 16 Саха сирин успуорка маастарын, 14 Саха сирин көҥүл тустууга уонна хапсаҕайга чөмпүйүөнүн.

Ньурбаҕа олорор кэмнэригэр уонна үлэлиир сылларыгар Мостаховтар үс оҕолоро күн сирин көрбүттэрэ уонна оскуоланы Ньурбаҕа бүтэрбиттэрэ.

Манна үлэлии сылдьан Алексей Егорович бэйэтин ыра санаатын толорон, 1987 сылтан хапсаҕай тустуунан утумнаахтык дьарыктааһыны саҕалаабыта.

Доҕоро Владислав Петрович Коротов бэйэтин ыстатыйатыгар маннык суруйан турар: “1987 сыллаахха ыаллыы Үөһээ Бүлүү оройуонугар биллиилээх бөҕөс Василий Степанович Буучугурас бирииһигэр күрэхтэһиигэ оҕолорун илдьэ тиийэн баран, дьэ хараҕа аһыллыбыта. Көҥүл тустууга балай да киирсэр, эрэнэр уолаттарын, олохтоохтор олох киһилээбэтэхтэрэ. Дьэ, мантан ыла Алексей Егорович хапсаҕайы анаан үөрэтэр, чинчийэр буолбута. Ол түмүгэр, сотору кэминэн бэйэтин уолаттара кыайталыыр буолбуттара”.

Алексей Мостахов успуорка үйэ аҥаара кэриҥнээх олоҕун биир кэрэ-бэлиэ кэрчигинэн тустууга судьуйалааһына буолар. Кини көбүөргэ биирдэ да балыйбакка, кимиэхэ да эрдэттэн ыалдьыбакка, ыраас суобастаахтык судьуйалыыра. Саха уолаттара тусталларыгар, кинилэр хапсыһыыларын көрөн, туораттан үөрэтэн, үтүө өрүттэрин бэлиэтээн хайҕаан, ол быыһыгар итэҕэстэрин аһаҕастык ыйан, сүбэ-ама биэрэн, биһиги ыччаттарбыт улахан көбүөрдэргэ ситиһиилээхтик тусталларыгар, бэйэтин кылаатын чахчы киллэрбит киһибитинэн кини буолар.

Алексей Мостахов судьуйа быһыытынан Ньурбаттан Дьокуускайга, онтон бүтүн Сэбиэскэй Сойуус, аан дойду көбүөрдэригэр тиийэ араас күрэхтэһиилэргэ судьуйа быһыытынан үлэ бөҕөнү ыытан кэлбитэ. ФИЛА быраабылатынан 60 сааһыгар тиийэн баран, үрдүк таһымҥа судьуйалыырын тохтотон, өрөспүүбүлүкэ иһигэр судьуйалаабыта.

Алексей Егорович тустууга судьуйа үлэтин чахчы барытын бэйэтэ хасыһан үөрэтэн, аллараа кэрдиистэн саҕалаан, сыыйа сайдан, үрдээн испитэ. Ол курдук, бастакы категориялаах судьуйа – 1967 с., өрөспүүбүлүкэтээҕи категория (РСФСР) – 1979 с., Бүтүн Сойуустааҕы категория – 1990 с., норуоттар икки ардыларынааҕы категория – 1992 с., норуоттар икки ардыларынааҕы II кылаастаах судьуйа – 1994 с., норуоттар икки ардыларынааҕы I кылаастаах судьуйа – 1996 с.

Алексей Мостахов 1975 сылтан саҕалаан Саха сирэ уонна Арассыыйа күрэхтэһиилэригэр арбитр-судьуйа быһыытынан үлэлээбитэ, онтон 1981 сылтан ССРС чөмпүйэнээттэригэр уонна норуоттар икки ардыларынааҕы күрэхтэһиилэргэ судьуйанан үлэлээбитэ. Ону таһынан: аан дойду икки чөмпүйэнээтигэр судьуйанан үлэлээбитэ, Красноярскай (1997) уонна София, Болгария (2000), Аан дойду куубага – Ташкент (2005), эдэрдэргэ Европа чөмпүйэнээтэ — Виттен, Германия (1995), кадеттарга Европа чөмпүйэнээтэ – Стамбул, Турция (2004), ССРС чөмпүйэнээтэ – 12 төгүл, ССРС норуоттарын спартакиадата – икки төгүл, Россия чөмпүйэнээтэ – 30-ттан тахса төгүл, норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдар – 30-ттан тахса төгүл, ол иһигэр, МТ Гран-при “Иван Ярыгин” – 17 төгүл, табаарыстыы көрсүһүү Арассыыйа – АХШ (Мииринэй, 2007). Бастыҥ арбитр-судьуйа – Арассыыйа чөмпүйэнээтэ (Санкт-Петербург, 1994). Кылаабынай судьуйа – I Саха сирин норуоттарын спортивнай оонньуулара (Бороҕон, 1996), Саха сирин төрүт көрүҥнэригэр Манчаары бирииһигэр XV Спартакиада (1997), кылаабынай судьуйа-сэкирэтээр – I “Азия оҕолоро” (Дьокуускай, 1996).

1995 сыллаахха Мостаховтар дойдуларыттан Ньурбаттан көһөн, Дьокуускай куоракка кэлэн олохсуйбуттара. Онон Алексей Егорович кэргэнинээн Элионора Дмитриевналыын салгыы үлэлииллэригэр киэҥ аартык суола иннилэригэр аһыллыбыта. Бу сыл Вячеслав Карпов сүбэтинэн уонна ыҥырыытынан, Дьокуускайга спортивнай маастарыстыба үрдүкү оскуолатыгар (ШВСМ) инструктор-методист дуоһунаһыгар үлэҕэ киирбитэ. Куоракка саҥа кэлбит киһиэхэ, бу үлэ киниэхэ элбэх саҥа билиилэри, элбэх саҥа дьону кытта алтыһан, икки сыла биллибэккэ ааспыта. Бу маннык үлэлии сырыттаҕына, 1997 сыллаахха, успуорт миниистэрэ Виктор Петрович Ноговицын тустуу хайысхатыгар саҥа сүүрээннэри киллэрэн, тустууга уонна хапсаҕайга ананан, саҥа Федерация тэриллэрин туһунан этии киллэрэр уонна сотору кэминэн кэмпириэнсийэ буолуохтааҕын, ити улахан түмсүүгэ, саҥа тэриллэр тустуу Федерациятыгар салайан үлэлэтэргэ исполком тэриллиэхтээҕин туһунан кэпсэтии ыытар. Бу исполком үлэтин толорооччу дириэктэр салайыахтааҕын уонна бу дуоһунаска кэмпириэнсийэ кэмигэр кистэлэҥ куоластааһынынан туһааннаах киһи талыллыахтааҕын туһунан санаатын тиэрдэр.

Алексей Мостахов тустууну иһиттэн билэр, бэлэм үөрэхтээх, балай эмэ уопуттаах уонна тустуу туһугар этинэн-хаанынан ыалдьар киһи буоларын быһыытынан, бу саҥа дуоһунаска кыттарга сананар уонна мунньах куоластааһынын түмүгүнэн, саҥа үлэҕэ эрэллээхтик талыллан, үлэтин тустуу Федерациятыгар толорооччу дириэктэр дуоһунаһыгар ананан саҕалыыр. Бу олус эппиэттээх уонна үгүс түбүктээх дуоһунаска Алексей Егорович Федерация салалтатыгар уон түөрт сыл тиһигин быспакка үлэлиир. Ити Саха сирин тустуутугар бэйэтэ эмиэ биир сүҥкэн кэрдиис буолар. Ити сыллар тухары хас да Олимпиада, сылын аайы ыытыллар аан дойду уонна Арассыыйа чөмпүйэнээттэрэ, элбэх үрдүк таһымнаах күрэхтэһиилэр буолан ааспыттара. Бу күрэхтэһиилэргэ саха тустууктара барытыгар көхтөөхтүк кыттыбыттара.

Бу кэмнэргэ Алексей Егорович бэйэтин эбээһинэһин көҥүл тустуу күрэхтэһиилэрин былааннаан тэрийэр, тустууга дьүөрэлээн хапсаҕайы эмиэ хамсатан, тэрийэн барбыта. Бастакы сылларга Федерация куубага диэн олохтоон, олус сэргэх күрэхтэһиини тэрийэн ыыппыттара. Дьэ мантан саҕаламмыта, бүттүүн Саха сиригэр умнулла быһыытыйбыт, ыһыахтарга эрэ оонньонор, хапсаҕай тустуутун өр кэмнээх өрүттүнүүтэ.

Алексей Егорович Тустуу федерациятыгар уон түөрт сыл үлэлээбититтэн, кэнники биэс сылын саха төрүт көрүҥэр хапсаҕайга анаабыта. 2003 сыллаахха СӨ успуорка кэмитиэтин көҕүлээһининэн, хапсаҕайы тэҥэ мас тардыһыыта уонна атах оонньуута Арассыыйа төрүт көрүҥнэринэн билиниллибиттэрэ.

2010 сыллаахха хапсаҕайга туспа федерация тэриллибитэ. Бу кэмҥэ Алексей Егорович Манчаары Баһылай аатынан саха төрүт көрүҥнэрин өрөспүүбүлүкэтээҕи киинигэр саҥа үлэҕэ киирбитэ. Хапсаҕай федерациятын салайааччытынан Николай Иннокентьевич Румянцев, “Колми” диэн чааһынай тэрилтэ дириэктэрэ анаммыта. Бу мантан саҕалаан, хапсаҕай тустуу быраабылата, балаһыанньата чочуллан оҥоһуллар, араас улуустар бэйэлэрин күрэхтэһиилэрин толкуйдаһан, Федерация уопсай сыллааҕы халандаарын тыыран оҥороннор, хапсаҕай тустуутун атаҕар туруорбуттара. Манна барытыгар Алексей Егорович Хапсаҕай федерациятын толорооччу дириэктэрэ буоларынан сибээстээн, эрдэттэн былааннаан, наадалаах дьону уонна тэрилтэлэри, улуустары кытта кэпсэтиилэри ыытан, атаҕар тура сылдьыар диэри, дьаһайан-быһаарсан кэллэ.

Бу тухары Алексей Егорович соҕуруунан-хотунан айаннаан, төһөлөөх элбэх күрэхтэһиигэ сылдьыбыта буолуой?…

Ону дьиэ кэргэнэ — оҕолоро уонна кэргэнэ Элионора Дмитриевна эрэ билэн эрдэхтэрэ. Дэлэҕэ кэргэнэ Элионора Дмитриевна этиэ дуо: “Биһиги аҕабыт күрэхтэһииттэн айаннаан кэлээт, дьиэтигэр киирэн иһэн, аны үс хонугунан эмиэ барабын диэбитинэн киирэр. Инньэ гынан, аҕабытын аҕыйах хонукка көрөн хаалар этибит” – диэн күлэ-күлэ миэхэ кэпсиир.

“Мин, арай бэйэм халандаар оҥостон, аҕабыт Алексей Егорович биһигини кытта бииргэ уонна айаҥҥа, күрэхтэһиилэргэ сылдьыбыт күннэрин бэлиэтээн, сурунан испитим буоллар, ханнык-туох түмүктээх буолуоҕун билбэппин, тириэньэр, судьуйа, Хапсаҕай федерациятын толорооччу дириэктэрин быһыытынан мэлдьи айаҥҥа, күрэхтэһиилэргэ, араас тэрээһиннэргэ сылдьара. Бу барыта – кини үлэтин анала, таптыыр дьарыга, сөбүлүүр идэтэ. Ол иһин мин хаһан да кини сырыытыгар-айаныгар туормас-мэһэй буолбатаҕым, куруук кинини өйүүргэ, көмөлөһөргө дьулуһар этим. Биһиги аҕабыт оҕолорун мэлдьи бэйэтин үтүө холобурунан ииппитэ. Кинилэр аҕалара мэлдьи үлэ үөһүгэр сылдьарын, ураты чиэһинэйин, дьоҥҥо истиҥ сыһыаннааҕын, барытыгар дьоҕурдааҕын, уурбут-туппут курдук курдук туттунуулааҕын, чөл олохтооҕун, ханнык да куһаҕан дьаллыкка сыстыбатаҕын – оҕолорбут бары илэ харахтарынан көрөн уонна чахчы билэн улааппыттара”, — диэн Элионора Дмитриевна кэпсээнин түмүктүүр.

Быйыл күһүн Мостаховтар эдэр сылдьан куоракка үөрэххэ кэлэн, харахтарынан сөбүлэһэн, чугастык билсиһэн, сүрэхтэринэн сылаастык таптаһан ыал буолбуттара 55 сыла буолар.

ХАННА МОСТАХОВ,ОННО КӨРДҮГЭН…

Хапсаҕайдаһан тустуу Мостахов тэрээһинэ суох буолбат, Көрдүгэн чоргуйар куолаһа суох сатаммат…

Доҕотторо Владислав Петрович Коротов бу курдук суруйар: “Хапсаҕайдаһан тустуу Саха сиригэр үрдүк таһымҥа тахсарыгар биир эмиэ сүдү кылааты киллэрбит киһинэн суруналыыс уонна кэмэнтээтэр Александр Васильевич Васильев-Көрдүгэн буолар. Кинилэр иккиэн сыл хайа да кэмигэр, ардаҕы-хаары аахсыбакка, өрөспүүбүлүкэни илинтэн арҕаа, хотуттан соҕуруу тилийэ айанныыллар, ол тухары көрдөөх кэпсээннэрэ суолу быһа бүппэт. Көрдүгэн ханна да тиийдин, ол күн дэриэбинэҕэ ынах да ыаммат, кыра оҕо да түптээн көрүллүбэт араллаана буолар, турар-турбат барыта хапсаҕайы көрө, Көрдүгэн көрүдьүөстээх кэпсээннэрин истэ кэлэллэр. Күрэхтэһии быыһыгар Алексей Егорович судьуйаларга эбии үөрэхтэри ыытар, эдэрдэргэ сүбэлиир, мөккүөрдээх түгэннэр таҕыстахтарына, кини бүтэһик тыла быһаарар”.

Билигин сахалар бэйэбит төрүт оонньуубут, таптыыр хапсаҕайбыт сылын аайы тубустар тупсан, араас үрдүк таһымнаах күрэхтэһиилэр, Хаҥалас, Нам, Мэҥэ Хаҥалас, Уус Алдан, Чурапчы, Таатта, Сунтаар, Томпо, Дьааҥы уо.д.а. улуустарыгар тохтоло суох араас элбэх бириистэрдээх ыыттылла тураллар.

Онон, хапсаҕай баарын тухары, биһиги аҕам саастаах убаастыыр, ытыктыыр киһибит, Алексей Егорович Мостахов аата куруук ааттана туруоҕа!

Ити курдук, тыа уола, кыра эрдэҕиттэн кытаанах олоҕу көрсөн, ийэтигэр көмө киһитэ буола улаатан, борбуйун көтөҕөөт, бэйэтинэн Сунтаарга аҕатыгар тиийэн, аҕатын көрсөн, аҕатын бэйэтин дойдутугар төнүннэрбитэ диэтэхпитинэ, бука, сыыспаппыт буолуо дии саныыбын. Ону ааһан, оскуоланы бүтэрэн, талан ылбыт үөрэҕэр киирэн үөрэнэн, эдэр үлэһит буолан, үөрэнэ сылдьан билсибит кыыһын кэргэн ылан, дьиэ-уот туттан, оҕо-уруу төрөтөн, учууталлаан, тириэньэр үлэтигэр эриллэн, элбэх тустуук оҕолору иитэн таһааран, кэлин куоракка көһөн кэлэн олохсуйан, саҥаттан саҥа үлэҕэ киирэн, тустууга саҥа хамсааһыннары киллэрэн, баҕа өттүнэн көбүөргэ судьуйалаан, аан дойду көбүөрүгэр тиийэн бастыҥ судьуйа аатын ылан, ону ааһан, Сахабыт сиригэр төрүт оонньуубутун хапсаҕайы саҥаттан тилиннэрэн, сайыннаран, үрдүк таһымҥа тиийэ таһааран, аан дойдуга тиийэ аатын ааттатта… Маннык тыа боростуой уола үлэлээн кэлбитэ, ама чаҕылхай олох, үрдүк ситиһии буолбатах дуо? Биирдэ санаатахха, кырдьык даҕаны, чаҕылхай олох эбит.

Бу ыстатыыйабын быйыл кыһын, тохсунньу томороон тымныытыгар төрөөбүт, күн сирин көрбүт Алексей Егорович Мостахов 80 сааһын туолар үөрүүлээх күнүгэр анаан суруйабын уонна кини дьиэ кэргэнигэр дьолу-соргуну, тус бэйэтигэр тостубат кытаанах санааны, ыарыыга бэриммэккэ, чөл турукка киирэҥҥин, атаххар кытаанахтык тирэнэн тураҥҥын, тулалыыр дьоҥҥун үөрдэ-көтүтэ сылдьаргар баҕарабын диэн бэйэм баҕа санаабын тиэрдэбин!

Быһаарыы:

Мостахов Алексей Егорович 1946 сыллаахха тохсунньы 19 күнүгэр Ньурба оройуонун Таркаайы нэһилиэгэр төрөөбүтэ;

Оскуолаҕа “нулевой” уонна бастакы кылааска Хатыҥ Сыһыыга үөрэммитэ;

Ийэтин дойдутугар Чукаарга үһүс кылааска диэри үөрэммитэ;

Ахсыс кылааһы Хорула оскуолатыгар бүтэрбитэ;

Ахсыс кылаас кэнниттэн, 1963 сыллаахха Дьокуускай куорат бастакы нүөмэрдээх учууталлары бэлэмниир училищеҕа үөрэнэ киирбитэ;

1967 сыллаахха бу аатаммыт училищены бүтэрэн, физкултуура учуутала идэни ылбыта (диплом Р №912185, 04.07.1967с.);

1969 сыллаахха Хабаровскайдааҕы физическай култуура институтугар үөрэххэ киирбитэ уонна 1974 сыллаахха бу ааттаммыт үрдүк үөрэх салаатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ (диплом Э №743424, 22.06.1974с.);

Көҥүл тустууга ССРС успордун маастара (удост. №98794, 1973с.);

Көҥүл тустууга Саха сирин уонна Арассыыйа үрдүк кылаастаах судьуйата;

ФИЛА иһинэн ыытыллар норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдар лицензиятын ылбыт бастакы кылаастаах арбитр-судьуйа (1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2002, 2004, 2001, 2003, 2005, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011);

Саха сиригэр Хапсаҕай федерациятын толорооччу дириэктэрэ;

РФ физическай култууратын уонна успуордун туйгуна (Приказ №127 НГ, 24.08.2015);

РФ Олимпийскай кэмитиэтин “Арассыыйаҕа олимпийскай хамсааһын сайдыытыгар үтүөлэрин иһин” бочуоттаах бэлиэ хаһаайына (Постановление бюро Исполкома ОКР от 13.03.2006г., №10 НГ);

“РФ идэлээх сойуустарын 100 сыла” үбүлүөйдээх мэтээл хаһаайына (2006);

СӨ физическай култууратын уонна успуордун туйгуна (2006);

СӨ физическай култууратын уонна успуордун үтүөлээх үлэһитэ (2001);

СӨ физическай култууратын уонна успуордун бочуоттаах үлэһитэ (2013);

“СӨ көҥүл тустуу сайдыытыгар үтүөлэрин иһин” бэлиэ хаһаайына (2011);

СӨ физическай култууратын уонна успуордун бэтэрээнэ (2008);

“Монголия көҥүл тустуутун федерациятын 50 сыллаах” мэтээлин хаһаайына (2014);

“Бырааттыы Ноговицыннар турнирдарын тэрээһинигэр үтүөлэрин иһин” түөскэ кэтиллэр бэлиэ хаһаайына (2025);

Ньурба оройуонун бочуоттаах олохтооҕо (2009);

Ньурба оройуонун Чукаар нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо (2014);

“Ньурба оройуона социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар өҥөтүн иһин” бэлиэ хаһаайына (2016);

Кэбээйи улууһун бочуоттаах олохтооҕо (2019);

Кэбээйи улууһун Мукучу нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо (2019);

“СӨ успуорка төрүт көрүҥнэрин сайдыыларыгар үтүөлэрин иһин” бэлиэ хаһаайына (удост. №108 от 10.07.2016г.);

“Саха сирин оһуохайын үтүөлээх этээччитэ” диэн үрдүк аатын сүгэр туоһулуур бэлиэ хаһаайына (2016);

СӨ Д.П. Коркин аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата (удост. №24, 2016);

Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ В.В. Путин анаабыт “Махтал сурук” бэлиэ хаһаайына;

СӨ Аҕа баһылыгын бочуотунай грамотатынан уонна СӨ сүбэтин мунньаҕын Ил Түмэн бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта.

Дмитрий ЕГОРОВ-Амид

Дьокуускай, тохсунньу, 2026 сыл