Сиэр-майгы: Аныгы кыргыттар

Өксөкүлээх Өлөксөй биир үйэ анараа өттүгэр өтө көрөн сурукка тиһэн кэбиспит айымньылара күн-дьыл аастаҕын ахсын өссө дьэҥкэрэн, суолталанан иһэргэ дылылар. Олортон биирдэстэринэн “Саха дьахтарын сэттэ мэтириэтэ” буолар. Сорох-сорохторо аныгы 21-с үйэҕэ тиийэ дьүһүн кубулунан кэлбиттэр.

Дьиэлээххин дуо?

Аҕыйах сыллааҕыта сүүрбэччэ саастаах эдэр киһини дьиибэлии таарыйа, “кыыстааххын дуо?” диэн ыйытан баран кэмсинэн, дириҥ толкуйга түһэн ылбыттаахпын. Уолум: “Ээ суох, аныгы кыргыттартан аҥаардара электроннай табаҕы тардаллар. Доҕорум кучуйан, дьүөгэ кыыһым бодуруугатын кытта билиһиннэриэхпит диэн күүһүнэн кэриэтэ дискотекаҕа илдьэ барбыта. Таһыттан көрдөххө бэрт кэрэ дьүһүннээх кыыс эрээри, ыйытыыларын букатын сөбүлээбэтэҕим. Саҥа билсибит уолуттан бытаан үҥкүү кэмигэр кыбартыыралааххын, массыыналааххын дуо диэбитин букатын тириим таһынан аһарбытым. Аныгы кыргыттар бары ити курдук санаалаахтар. Ол иһин кэлин кыргыттары кытта билсэ да сатаабаппын. Оннооҕор, бииргэ үөрэнэр кыргыттарбыт кытта хайдахтар эрэ”, — диэн кыргыттартан адьас кэлэйбит куорат устудьуон уола ахтан аһарбыттаах. Биир кыыс туһуттан кыыс аймаҕы барытын биир халыыпка киллэрэр сыыһа ини эҥин диэн этэн көрбүтүм да, букатын иннин биэрбэтэҕэ. Уол билигин даҕаны үөрэҕи батыһан дуу, кэлэйбитэ оччо буолан дуу, холостуой сылдьар. Ити биир соччото суох кыыс туһуттан төһөлөөх элбэх уол холостуой сылдьара эбитэ буолла…

Ытыс соттубуттар эмиэ бааллар

Кистэл буолбатах, ыал буолан баран эрдэрин кыбартыыратын бэйэлэрин ааттарынан суруйтараат арахсар түгэннэрэ дөрүн-дөрүн иһиллэн ааһар. Үксүгэр эр дьон төһө да бэйэлэрэ, ыал буолуохтарын иннинэ атыыласпыт кыбартыыралара буолбутун, ыал быһыытынан аҕыйах сыл олорбуттарын иһин, оҕолоох түгэннэригэр оҕолоругар биэрэн, бэйэлэрэ тахсан бараллара кэлин элбэхтик иһиллэр. Сорох түгэҥҥэ, кырдьык, эр киһи буруйдаах буолуон сөп. Ол эрээри, кыргыттар ити курдук эрдэттэн кыбартыыра туһунан толкуйдаабытынан кийииттии киирэр түгэнэ баарын мэлдьэһэр, хараҕы симэн кэбиһэр дуу табыллыбат. Оччотугар истиҥ тапталы тэпсэн туран баай-дуол туһугар эргэ тахсыы, “брак по расчету” диэн ааттанара эбитэ дуу. Ол иһин кэлин төрөппүттэр баайдарын-дуолларын хойукка диэри хайа да оҕолоругар анаабакка сылдьалларын этэллэр. Оҕобут арахсар түгэнигэр ытыс соттон хаалбатын, эрэллээх кийиит, күтүөт түбэстэҕинэ биэриэхпит дэһэллэр.

“Папиктар” төһө элбэхтэр?

Аныгы уопсастыбаҕа баар өссө биир түгэни бэлиэтиир оруннаах — ханна баҕарар эдэр кыргыттар саастаах, аҕаларын тэҥэ, кыахтаах, үптээх-харчылаах дьоҥҥо кэргэн тахсар буоллулар. Оннооҕор сахалар ортолоругар итинник көстүү элбэх. Баҕар, ким эрэ, былыр саастаах киһиэхэ кэргэн тахсаллара эбээт диэҕэ эрээри, күүстэринэн эргэ биэрбиттэрин иһин уустук дьылҕаламмыт кыргыттар, кылгас олохтоммут ойохтор туһунан айымньылартан ааҕан билэбит. Оттон билигин кинилэри ким күһэйэр? Оччотооҕу курдук күүһүнэн эргэ биэрии диэн суох. Эр дьон эдэр ойохторун үбүнэн-харчынан хааччыйаллар, кыргыттар сыаналаах эрэ массыынан көтүтэллэр, социальнай ситиминэн, мессенджеринэн хайдах курдук ырай олоҕор олороллорунан көөчүктээн, атын кыргыттары бутуйаллар. Саастаах, олох үрүҥүн-харатын билбит, өйдөрүн-санааларын туппут эр дьон биирдэ бэриллэр олоххо, кылгастык да буоллар, эдэр саастарын иккистээн эргитээри, үйэ чиэппэриттэн ордук кэм устата олорбут, тэҥҥэ сааһырбыт ойохторун, оҕолорун хаалларан эдэр кыргыттары ойох ылаллара кистэл буолбатах. Арассыыйатааҕы сыыппаралар туоһулуулларынан, арахсыбыт эр дьон иккистээн ойох ылар, оттон дьахталлар эргэ тахсыбат эбиттэр. Дьахталлар кимиэхэ эрэ эргэ тахсаары буолбакка, эр дьонтон сынньанаары арахсабыт диэн этэллэр эбит. Ол эрээри, ыстатыыстыка көрдөрөрүнэн, иккистээн ыал буолбут дьон 60% арахсаллар. Иллэрээ сыл Арассыыйаҕа 394 тыһ. оҕолоох ыал арахсабыт диэн суукка сайабылыанньа биэрбит. Ити 2023 сыллааҕы сыыппараны кытта тэҥнээтэххэ, 16% (469 тыһ.) аҕыйах диэбиттэр эрээри, син биир үрдүк көрдөрүү. Уопсайынан, кэлиҥҥи уон сылы ылан көрдөххө, ити хобдох сыыппара улаханнык уларыйбат эбит. Холобур, 2005 сыллаахха суукка 412 тыһ. сайабылыанньа киирбит, 2023 сыллаахха — 469 тыһ.

Харчы хамсыыр сирин билэллэр

Аныгы олох аана аһаҕас, куораппыт даҕаны кыараҕас, ким тугунан тыыммыта-тыбыырбыта барыта көстө-биллэ, иһиллэ турар. Кистэл буолбатах, байыаннай дьайыы саҕаланыаҕыттан араас кэпсээннэр үксээтилэр. Кыргыттар байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын хамнастарыгар ымсыыран, бэрт түргэнник саахсалана охсоллор. Дьылҕа тугу бэлэмнээн олороро биллибэт, сорох дьон аҕыйах ый буолаат олохтон туорууллар. Саахсалаах ойох быһыытынан эрдэрэ өлбүтүн кэннэ харчыларын бэйэлэрэ бас билэллэр.

Аны кэлин араас мессенджеринэн быһа эпииргэ хастыы даҕаны буолан кэпсэтэр идэлэннилэр. Ити курдук видеолары дьон кэлэйэн тарҕаталларын элбэх киһи көрбүт буолуохтаах. Бу аҕыйах хонуктааҕыта эрэ уоппускаҕа кэлэ сылдьааччылары саха дьахталлара дьиэлэригэр ыҥыралларын, эр дьон кинилэргэ үс нууллаах уонунан тыһыынча харчылаах тиийэллэрин аһаҕастык этэллэр. Уот буулдьа, үөһэнэн көтөр дрон-хотой, уустук усулуобуйа кэнниттэн дойдуларын салгынынан тыынаары, ахтылҕаннарын таһаараары кэлбит дьону ити курдук туһаныы сиэр-майгы өттүнэн төһө сөптөөх эбитэ буолла.

САНААЛАР

Валентина М., элбэх оҕолоох ийэ, эбээ:

— Саха кыыһа нарын-намчы, сэмэй, аһыныгас, киэҥ билиилээх-көрүүлээх буоларыгар дьиэ кэргэн иитиэхтээх. Билигин оннооҕор уолун да, кыыһын даҕаны тас дьүһүнүнэн араарыллыбат үйэ кэллэ, эгэ, иитии туһунан этиллиэ дуо. Мин санаабар, хас биирдии төрөппүт оҕо төрөттө даҕаны кини олоҕо салгыы салалларыгар, олоҕун хайдах оҥосторугар эппиэтинэһи сүгэр дии саныыбын. Туох барыта дьиэ кэргэнтэн тахсар, оҕо ийэтэ дьону сэниир, сыаналаабат буоллаҕына кыыһа эмиэ оннук өйдөөх-санаалаах иитиллэр, аҕа ойоҕун кырбыыр буоллаҕына, уола эмиэ кырбый буола улаатара чуолкай. Күннээҕи олох нуорматыгар кубулуйар, оннук буолуохтааҕын курдук ылыналлар. Оскуолаҕа эрэ паартаҕа олордон эрэн үөрэтэллэр, олоҕу көрүүгэ, күннээҕи сатабылга, сиэргэ-майгыга оҕо төрөппүттэрин көрөн, хаама сылдьан үөрэнэр.

Иван В., ыал аҕата:

— Аҕыйах сыллааҕыта дьиэ кэргэн арахсыытынан Арассыыйа уон дойду кэккэтигэр киирсэр диэн ааҕан аһарбыттаахпын. Кэлин дьиэ кэргэн института эҥин диэни тэрийэн эрэллэрэ үөрдэр. Ол аата, долгуйарга төрүөт баарын уонна болҕомто уурулларын туоһулуур.

Кырдьык, кэлин эн этэр хобдох көстүүлэриҥ элбээтилэр. Сиэргэ-майгыга, тутта-хапта сылдьарга үөрэх тэрилтэтэ үөрэппэт. Аныгы төрөппүттэр хамнас намыһах, ипотекалаахпыт диэн үлэни батыһан, оҕолорун ииппэт, үөрэппэт, такайбат буоллулар. Урут уол оҕону аҕа бэйэтин кытта батыһыннара сылдьан уһуйара, көрдөрөрө, кыыс оҕону ийэ иитэрэ. Билиҥҥи үйэ оҕолорун төрөппүттэрэ — төлөпүөн. Онно тугу көрөллөрүн, туохха иитиллэллэрин сэрэйиэххэ эрэ сөп. Онон төрөппүттэри бэйэлэрин иитэр-үөрэтэр кэм кэлбит диэн көрөбүн.