Сунтаар үйэттэн үйэҕэ

Ааспыт нэдиэлэҕэ Дьокуускай куоракка Суорун Омоллоон аатынан опера уонна балет тыйаатырыгар сунтаардар улуу киһибит Сэргэй Сибиэрэп — Кыыл Уолугар аналлаах сылы түмүктүүр уонна улууспут сурукка киирбитинэн быйыл төрүттэммитэ 225 сылынан, Сунтаар улууһун устуоруйатын, сайдыытын сылын арыйар киэҥ түһүлгэлэрэ төрүттэннэ.

Бу күн Сунтаар киин бибилэтиэкэтэ уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэкэ тэрийиитинэн Сунтаар улууһун устуоруйатын сырдатар «Сунтаар — үйэттэн үйэҕэ» улахан кинигэ быыстапка турда. 15 стеллажка Сунтаар устуоруйатын, нэһилиэктэрин, дьонун-сэргэтин туһунан билиһиннэрэр үгүс элбэх кинигэлэр кэлбит ыалдьыттар болҕомтолорун тарта. Манна 1819 с. биир дойдулаахпыт Георгий Попов аан бастакы сахалыы тылынан кириллицанан суруйан таһаарбыт «Катехезис» кинигэтэ, 1914 с. Илья Попов — Ылдьаа аҕабыт бэчээттэппит Саха сиригэр аан бастакы нууччалыы тылынан суруллубут уус-уран айымньы хомуурунньугун «В долине скорби» кинигэтэ, Элгээйи, Хоро, Дьаархан нэһилиэктэр быйыл төрүттэммиттэрэ 255 сылларыгар аналлаах кинигэлэр бааллар.

Бу улахан тэрээһиҥҥэ Кэмпэндээйи нэһилиэгин бибилэтиэкэ-түмэлин сүрүн бибилэтиэкэрэ Татьяна Ивановна Местникова «XVII үйэттэн Кэмпэндээйи — чинчийээччилэр үлэлэригэр» уонна 1925 сыллаах ССРС Наукаларын эспэдииссийэтэ Сунтаар улууһугар сылдьан Кэмпэндээйи туһунан кинигэлэрин быыстапката улахан сэҥээриини ылла. Сунтаар улууһун устуоруйатыгар Кэмпэндээйи биир улахан суолталаах, биллэр-көстөр миэстэни ылар. Ол курдук, улууска аан бастакы сурукка киирбит докумуонунан нуучча хаһаактара 1640 сыллаахха тууһу хостообуттарын туһунан архыыпка көстүбүт сурук (отписка) буолар. Быыстапкаҕа олус сэдэх докумуоннар, үйэлээх кинигэлэр, сэдэх хаартыскалар, чинчийээччилэр туһунан стендэлэр турбуттар. XVII үйэҕэ нуучча судаарыстыбатыгар биллэр картограф, устуорук, Сибиир бастакы атлаһын оҥорбут Семен Ремезов Кэмпэндээйини киллэрбит каартата, Витус Беринг эспэдииссийэтин учуонайдарын үлэлэрэ, Улуу императрица Екатерина II оҥорбут туус туһунан Устааба, 1841 с. бэчээттэммит Бүлүү уокуругар бастакы быраас Александр Уклонскай ыстатыйата, 1908 с. Дьокуускайга тахсыбыт Петр Драверт «Экспедиция в Сунтарский соленосный район» диэн Кэмпэндээйи тууһун туһунан аан бастакы научнай кинигэ, 1917 с. бэчээттэммит хайа инженерэ Константин Егоров суруйуутугар аан бастакы туустаах сирдэр хаартыскалара, эспэдииссийэ маршрутун каарталара уонна да атын сэдэх кинигэлэр бааллар.

Быыстапкаҕа сылдьыбыт куорат олохтооҕо Евдокия Иванова: «Сунтаар улууһа тэриллибитэ 225 сылыгар аналлаах улахан тэрээһиҥҥэ кыраайы үөрэтээччи, Кэмпэндээйи бибилэтиэкэтин уонна түмэлин үлэһитэ Местникова Татьяна Ивановна Кэмпэндээйи тууһун көрдөөһүнүгэр, булууга, хостооһуҥҥа үлэлээбит эспэдииссийэлэр, онно ананан суруллубут кинигэлэр, сыыппаралар, чахчылар тустарынан интэриэһиргээбит дьоҥҥо сиһилии дириҥ ис хоһоонноохтук кэпсээтэ. Быыстапкаҕа чинчийээччилэр тустарынан хаартыскалаах, олохторун олугун уонна үлэлэрин сырдатар стендэлэр былыргы кинигэлэр, сэдэх хаартыскалар о.д.а. матырыйааллар туруоруллубуттара дьон болҕомтотун тарта» — диэн санаатын үллэстэр.

Ити курдук улууспут төрүттэммит үбүлүөйдээх сылын арыллыытыгар Туймаада хочотун үгүс дьонугар-сэргэтигэр улууспут туһунан үйэлэртэн үйэҕэ тиийэн кэлбит кинигэлэри киэҥ эйгэҕэ таһааран билиһиннэрдибит.

Изабелла Жиркова, Сунтаар улууһун кииннэммит бибилэтиэкэлэрин ситимин салайааччыта.