Сүбэһит: Эти, балыгы хаһааныы ньымалара

Ахсынньы-тохсунньу тоһуттар томороон тымныылара бүтэн, халлаан сылыйан, хаһаайкалар аны сайыҥҥа, сорохтор оннооҕор кэлэр идэһэҕэ диэри тиийэр эттэрин хаһаанар түбүгэр түстүлэр. Эти, балыгы хайдах хаһаанар табыгастааҕый?

Мууһаан ууруу

Урут ыал үксэ сайын сиир эттэрин булууска уган хаһаанар эбит буоллахтарына, аныгы кэмҥэ булуустаах ыал да ахсааннаах уонна хаһааныы көрүҥнэрэ даҕаны уларыйан иһэллэр. Итиэннэ төһө да бадыбааллаахтарын иһин, эти мууһаан ууруу көрүҥэ киэҥник тарҕанна. Сайын устата булуус, лаар аанын, хаппаҕын арыйдах аайы эт сүмэһинэ сүтүө диэн долгуйуллубат.

Улахан баалынайга тымныы ууну кутан баран биирдии буһарыыга ананан эрбэммит эти ууга батары угаат, тута таһааран салапааҥҥа тэлгэччи ууран тоҥоруллар. Тоҥмутун кэннэ иккистээн ууга уган баран эмиэ тоҥоруллар. Эти бүрүйэ үөскээбит чараас муус салгынтан харыстыыр. Сорохтор эбии ыраас хаарга төкүнүтэн ылаллар уонна тута булууска, лаарга угаллар.

Убаһа этэ түргэнник салгынныыр буолан бу ньыма ордук убаһа этигэр барсар диэн уопуттаах хаһаайкалар бэлиэтииллэр.

Салапааҥҥа суулааһын

Үгүс куорат ыала туһанар ньымата — эти салапааҥҥа суулаан, бүрүйэн хаһааныы. Дьолго, тоҥоруллубут аһы угар бэлэм уонна эриллэ сылдьар урулуоннаах салапааннар хаһаайыстыбаннай маҕаһыыннарга хамаҕатык атыыланаллар. Хайатын баҕарар атыылаһан, эти биирдии буһарыынан суулаан баран тоҥорон кэбиһиллэр.

Аныгы кэмҥэ бэлэм салапааннаах вакуумнар атыыланар буолан абыраатылар. Кэлин маҕаһыыннарга дэлэйэн, сыаната даҕаны удамыр. Эти, балыгы салапааҥҥа уган баран салгынын таһааран кэбиһиллэр уонна эмиэ лаарга, булууска хаһааныллар. Оччотугар морозильник, лаар күн ахсын аһылларыгар-сабылларыгар салгын киирэн эппитин хараардыа диэн төбөбүтүн ыарыппаппыт.

Буочукаҕа, термо-бакыакка угуу

Урукку булуус хас хаттыгаһын аайы хаппахтаах иһиттэр турар буолаллара. Ыал хаһаанар этин онно уган ыга хаппахтаан кэбиһэрэ. Саамай алын өттүгэр турар буочукаттан нэдиэлэтээҕи сиир эттэрин үөһээҥҥи хаттыгаска таһааран уураллара. Аныгы дьон быстах кэмҥэ буочукаҕа уган эмиэ хаһааналлар.

Эти мууһуур, салапаанныыр ньымалартан хайата даҕаны кыаллыбат түгэнигэр, салгын киирбэт, ыга хаппахтанар тимир буочукаҕа (иһиккэ) эбэтэр термо-бакыакка уган, күн көрбөт сиригэр (ампаарга, болкуоҥҥа) быстах кэмҥэ ууран эриэххэ сөп. Ол эрээри, бу ньыманан эт наай гыннар кулун тутар ортотугар эрэ диэри тулуктаһар кыахтаах. Халлаан лаппа сылыйдаҕына, син биир буорту буолар.

Балыгы хаһааныы

Эттэн ураты саха киһитин сүрүн аһылыгынан балык буолар. Балык арааһа үгүс. Дьолго, күһүн муҥха кэнниттэн Саха сирин дьоно собону куулунан хаһаанар, ырыынакка, биирдиилээн да дьон хамаҕатык атыылыыллар.

Балыгы лаарга хороччу тоҥордоххо, олус элбэх миэстэни ылар. Дьэ ол иһин ханнык баҕарар балыгы хатырыктаан, үөстээн, биирдии аһылыкка буһарыллар гына өлүүлээн, салапааҥҥа суулаан тоҥорор быдан табыгастаах. Бэлэмнэниллибит балык кээмэйэ биллэ кыччаан, кыра миэстэни ылар уонна ириэрэн буһарарга бэрт түргэн.

Астаан хаһааныы

Улахан морозильнига, лаара суох дьоҥҥо уҥуохтаах эт ханна да баппат. Дьэ, ол иһин ынах, сылгы, таба этин мясорубкаҕа эрийтэрэн баран салапааҥҥа хаптаччы суулаан угуллар. Эбэтэр кэтилиэт, бэлимиэн оҥортоон тоҥорор ордук. Ыксалга биир буһарыыны итии ууга уктубут да, күнүскү, киэһээҥҥи аһылык бэлэм буола түһэр.

Эти кыра гына кырбаан, биир аһылыкка буһарыллар гына тус-туспа салапааннарга суулаан эмиэ хаһааныахха сөп. Үлэттэн быыс булбат дьоҥҥо бу олус табыгастаах.

Арыыны уулларабыт эбэтэр бүрүйэбит

Эт, балык аһылыгы хаһааныыны кытта ынах арыытын сөпкө харайыы эмиэ ыкса ситимнээх. Саха киһитэ ынах арыыта суох сатаммат. Бааһынай ырыынагар күн бүгүн ынах арыытын киилэтэ 1600 солк. тиийбит. Онон саха ыала күһүн дьааһыгынан сайыҥҥы эбэтэр хойукку арыыны чэпчэки сыанаҕа ылан хаһаанан кэбиһэр үгэстээх. Дьыл баччатыгар эти кытта сайылыыр арыыбытын оннун булларабыт. Арыыны икки ньыманан хаһааныллар. Бастакытынан, салгын киирбэтин курдук салапааҥҥа суулаан лаарга, морозильникка түгэх угуллар. Иккиһинэн, уулларан баран сойбутун кэннэ биирдэ туттуллар былаастык иһиттэргэ кутан, ыга хаппахтаан тоҥоруллар. Ууллубут арыы уһуннук барар. Арай, сорох аныгы дьон сии үөрүйэҕэ суоҕун быһыытынан, соччо биһирээмиэн сөп.

Тэттик сүбэлэр

1. Анал үөрэхтээх дьон эти итии ууга, сылаас хоско буолбакка, холодильникка ириэриҥ диэн сүбэлииллэр. Тоҕо? Сылааска турдаҕына, ханнык баҕарар эт амтана уларыйар диэн быһаараллар. Холобур, билиҥҥи кэмҥэ собо дэлэй, ыал ахсын баар. Үлэ, үөрэх үөһүгэр сылдьар дьон таһырдьаттан киллэрээт даҕаны итии ууга батары угабыт, собобут сыыйа ирэн барар. Эбэтэр олус тиэтэйбит дьон микроволновкаҕа ириэрэллэр. Саамай битэмиинэ, сүмэһинэ, туһата балык салыҥар баар диэн этэллэр. Ууга ириэрэргэ салыҥа балыкка бэйэтигэр хаалбакка, ууга суурайыллан хаалар.

2. Термо-бакыат икки көрүҥҥэ туһаныллар — сылааһы уонна тымныыны тутарга. Итиилии угуллубут аһылык сылааһын 6–7 чаас тутар диэн этэллэр. Оттон тоҥ, вакуумнаммыт эт, боруобалаан көрбүт суох эрээри, 7 сууккаҕа диэри тымныы сылдьар диэн ыйаллар. Ол иһин соҕуруу, тас дойдуга олорор саха дьоно мантан эттэрин илдьэ баралларыгар итинник бакыаты туһаналлар.

3. Собо түргэнник салгынныыр буолан, быччыкыны эрийэн тоҥорор эбэтэр запеканка оҥорор табагыстаах. Запеканкаҕа 2–2,5 киилэ орто эбэтэр кыра кээмэйдээх собо, “12 приправ” диэн маҕаһыыҥҥа атыыланар тума (дьиэҕэ туох тума баарынан) сымыыт, ириис, туус ирдэнэр.

Собону хатырыктаан, үөстээн, төбөтүн, кутуругун быһан ылан быраҕан баран икки төгүл мясорубкаҕа эрийтэрэбит. Өлүн, искэҕин ороон, туспа ыһаарылыыбыт. Мясорубкаҕа үһүс эрийтэриибитигэр буспут өлү бииргэ кутабыт. Буспут ириис, тума, туус кутан баран дэлби булкуйабыт. Мантан убаҕастыҥы маасса тахсыахтаах. Буһарар иһиккэ сыстыбатын курдук пергаментнай кумааҕы ууран баран, арыынан сотобут итиэннэ маассаны халыччы кутан 35–40 мүнүүтэ буһарабыт.