Тайах элбиир: Ордук Саха сирин хайа улуустарыгар тэнийэн эрэллэрий?

Саха сирин булчуттара тайаҕы бултааһын тиэмэтин туһунан өрүү сэргииллэр. Онон бу боппуруоска санаабын үллэстиэхпин баҕарабын. 

Биллэрин курдук, Саха сирин киин өттүгэр Илиҥҥи Сибиир (саха) тайаҕа үөскүүр. Ааспыт үйэ ортотугар тайах ахсаана билиҥҥитээҕэр быдан элбэх этэ. (Егоров. 1964; Егоров, Попов, 1964, 1970; Кищинский, 1967; Лабутин, Попов, 1967; Лавов, 1966). 1990‑с сыллар бүтүүлэригэр уонна 2000 сыллар саҕаланыыларыгар тайах ахсаан өттүнэн биллэрдик аҕыйыы сылдьыбыта уонна бу кэм уонтан тахса сылы хаппыта. Онтон 1999 сылга ыытыллыбыт авиа-учуот үлэтин түмүгэ 1993 сыллааҕы маннык ааҕыы кэмигэр бэлиэтэммит ахсаана эмискэ аччааһына салҕанан,
1999 с. диэри тиийбитин чопчулаабыта. Ордук бу туйахтаах кыыл ахсаана Саха сирин киин өттүгэр биллэрдик аҕыйаабыта көстүбүтэ. Өлүөнэ-Амма сүнньүгэр сытар улуустар үгүс өттүлэригэр уонна дьон хойуутук түөлбэлээн олорор Өлүөнэ-Бүлүү өрүстэр тардыыларыгар эстэ сыспыта диэххэ сөп.

2002–2003 сыллардааҕы авиа-учуот чахчытынан, Саха сирин киин өттүгэр тайах ахсаанын тыһытынан-атыырынан, сааһын тутулунан ырытыы ити кэмҥэ Саха сирин киин өттүгэр тыһытын ахсаана биллэрдик баһыйбытын, лөкөйдөр аҕыйах бырыһыаны ылалларын, ыҥаах ахсаана олох аҕыйаҕын көрдөрбүтэ. Ону тэҥэ кытараабыт тыһылар (ортотунан, 65,5%) элбэхтэрэ биллибитэ. Онон тайах популяциятын маннык тутула бэрдэ суох балаһыанньалааҕын туоһулуур. Лөкөйдөр ахсааннарынан сыаналаатахха, бу кэмҥэ Саха сирин киин өттүгэр тайаҕы тала сылдьан ытыы баһыйбыта диэххэ сөп (выборочный отстрел). Маннык талан бултааһын тустаах кыыл-сүөл кэхтиитигэр, бу кыыллар эттэрин-сииннэрин уопсай кээмэйэ уонна муостара аччааһыныгар тиэрдибитэ саарбаҕа суох. (Данилкин, 1999 с.).

Элбиир төрүөттэрэ

Билигин Саха сиригэр тайах ахсаана элбээн эрэрэ көстөр. Ол иһигэр, Саха сирин киин өттүгэр. 1997–2002 сылларга эрэгийиэҥҥэ туйахтаах кыыллары бултааһыҥҥа бобуу (мораторий) биллэриллэн, ахсаана чөлүгэр түһэригэр олук буолбута саарбаҕа суох. Онон билигин бобуу дьайар үгүс улуустарыгар, айылҕа ураты харыстанар сирдэригэр уонна аҕыйах нэһилиэнньэлээх, уустук суоллаах-иистээх кырыы сирдэргэ тайах ахсаана чөлүгэр түстэ, өссө сорох сирдэргэ ахсаана элбээбитэ бэлиэтэннэ.

Кэнники уон сылга кыылы-сүөлү кыһыҥҥы ааҕыы билигин тайах ахсаана элбээн эрэрин туоһулуур. Ол курдук, бу уон сылга ахсаана 60 тыһыынчаттан 134 тыһ. диэри тиийдэ. Бу, биллэн турар, тайахха лиссиэнсийэни биэриини хааччахтааһыны, айылҕа ураты харыстанар сирдэрин ахсаана элбээһинин, 5–10 сыллааҕыта үөскээбит куруҥҥа аһыыр сирэ кэҥээбитин кытта сибээстээх эмиэ буолуон сөп. Тайах ахсаанын бу көрдөрүүтэ үөһээ ааттаммыт учуонайдар бэлиэтээбит 1960 с. көрдөрүүнү кытта тэҥнэһэр. Өссө Өлүөнэ орто сүнньүгэр баар “Джероно” заказникка икки уонна үс ньирэйдэниилэрэ ууһааһын-үөскээһин элбээбитин көрдөрөр.

Дьэ, аны Саха сиригэр тайах төһө элбэхтик үөскээбитин (плотность населения лося) 2023 с. кыылы-сүөлү кыһыҥҥы ааҕыы түмүгэр көрүөххэ. Ол курдук, Саха сирин киин өттүгэр 1000 гектарга тайах үөскээһинэ-тэнийиитэ үгүс улуустарга үрдүгэ бэлиэтэнэр. Быһата, 1000 гектардаах сиргэ — 1,0 тахса. Манна Горнай, Нам, Хаҥалас, Таатта улуустара киирэллэр. Оттон мөлтөхтүк үөскээһинэ саамай элбэх нэһилиэнньэлээх Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар көстөр.

Бултааһын туһунан

2023 сыллааҕы кыһыҥҥы ааҕыынан көрдөххө, Саха сиригэр бултааһын (послепромысловая) кэннэ тайах ахсаана
131,4 тыһ. тэҥнэһэр. Уон сыллааҕыта бултаабыт кэннэ ахсаана 70 тыһ. этэ. Кыһыҥҥы ааҕыыны чопчу ахсаанын этэр диэбэтэх да иһин, өрөспүүбүлүкэҕэ тайах ахсаана икки төгүл улааппытын бигэргэтэр. 2024-
2025 сс. бултааһын кэмигэр булду туһанааччылар сайаапкаларыгар сөп түбэһиннэрэн, олохтоммут тайаҕы бултааһын уопсай кубуотатын 3,62 бырыһыаныттан 1,7 быр. эрэ туһаныллыбыт. Горнай, Уус Алдан, Алдан, Нам, Хаҥалас, Таатта оройуоннарыгар элбэх тайах бултаммыт. Бу, биллэн турар, туһааннаах улуустарга бултуу тиийэргэ суол-иис баарынан уонна кыыл аһылыгын сөптөөх усулуобуйатын кытта ситимнээх.

Валентина Степанова, РНА Сибиирдээҕи салаатын Ирбэт тоҥ биологическай кыһалҕаларын институтун ыстаарсай научнай сотруднига, биология билимин хандьыдаата.

Лера Евсеева, СӨ Экологияҕа, айылҕаны туһаныыга уонна ойуур хаһаайыстыбатыгар министиэристибэтин Булт уонна булт баайын харыстааһыҥҥа департаменын кылаабынай исписэлииһэ:

— Кэнники сылларга тайах ахсаана элбиир чинчилэнэн, популяция бигэ туруктанна. Уопсайынан ыллахха, ахсаана 2023 сыл таһымыгар тэҥнэһэр. Онон 2023 сылтан сорох оройуоннарга ахсаана элбээһинэ бэлиэтэнэр. Сыллата ойуур уота сиэбититтэн үөскээбит куруҥ тайах үөскүүрүгэр, аһылыга тупсарыгар көмөлөһөр. Ол эрээри айылҕа алдьатыытын түмүгэр үөскээбит лаҥха эмсэҕэлээбит оройуоннарга ааҕыыны-учуоту харгыстыыр. Тайахтар куруҥҥа үгүстүк тоҕуоруһар буоланнар, маннык сирдэргэ учуоту ыытыы уустуга дьиҥнээх көрдөрүүгэ сабыдыаллыаҕа уонна ахсаана кыратык аччаабыт курдук көстүөн сөп. Тайах популяцията бигэ туруктаах буолан, 2025–2026 сыллардааҕы бултааһын кэмигэр тайах 134 548 уопсай ахсааныгар олоҕуран, 4875 тайаҕы бултуурга кубуота олохтоммута. Туһааннаах министиэристибэ иниспиэксийэлэрин уонна кэмитиэтин чахчыларынан, бу күҥҥэ 1365 бултанна. 2026 сыл ыам ыйыгар булт баайын судаарыстыбанан кэтээн көрүү түмүктэринэн төһө бултаммыта чопчуланыаҕа. Тайаҕы бултуурга булду туһанааччыларга көҥүлү сыһыарыллыбыт бултуур сирдээх-уоттаах булду туһанааччыларга, оттон уопсай бултуур сирдэргэ — СӨ Экологияҕа, айылҕаны туһаныыга уонна ойуур хаһаайыстыбатыгар министиэристибэтинэн бэриллэр.

Киин улуустарга тайах ахсаана кэнники үс сылга