Таҥха киэһэлэрэ…

Бүгүн таҥха саха итэҕэлэ дуу, атын омук үгэһэ дуу диэн үөрэтэ, мөккүһэ барбакка, таҥхаҕа сыһыаннаах чугас уонна билэр дьонум кэпсээбиттэрин ахтан ааһыахпын баҕарабын. Баҕар, кимиэхэ эрэ туһалыаҕа, сыыһа туттунууттан көмүскүөҕэ.

Остуол сүүрбүтэ

Ийэм эдэр сылдьан, быһа холуйан сүүрбэччэлээҕэр — ааспыт үйэ 50-с сылларыгар, таҥха кэмигэр биир үтүө күн дьүөгэлэрин кытта мустан остуол хаамтарарга санаммыттар. Төрөппүттэриттэн кистээн, киэһээҥҥи аһылык кэнниттэн дьүөгэлэригэр тиийбиттэр. Дьиэҕэ баар былыргы, кыыс эбээтин үс атахтаах остуолун хаамтарарга быһаарыммыттар. Төһө даҕаны куттанналлар, дьылҕаларын эрдэттэн билэр баҕалаах буолан, быһаарыммыт соруктарын толорорго санаммыттар. Төрдүө буолан туох баар сиэри-туому тутуһан саҕалаабыттар. Уочаратынан биир-биир ыйытыы биэртэлээбиттэр. Аттыгар олорор кыыс уочарата кэлбитигэр, “Хас сылынан өлөбүн, оччото тоҥсуй” диэбит. Онуоха остуола маҥнай тоҥсуйталаабыт, онтон хоһу биир гына эргийэ, сүүрэр былаастаах хааман барбыт. Тохтото сатыылларын тохтообот үһү. Эдэр кыргыттар кутталларыттан сүрэхтэрэ айахтарынан тахса сыспыт.

Ол кыыстара чопчу хас сылынан өлбүтүн дуу, тыыннааҕын дуу эппэтэҕэ эрээри, ийэм барахсан ити киэһэ туһунан бэрт хараҕа уоттанан олорон кэпсээбитэ. Арай ол дьахтар кэнники дьылҕатын туһунан букатын ахтыбат этэ. Онтон сылыктаатахха, остуол дьиҥнээҕи эппит буолуон сөп эбит. Ол да иһин остуол хаамтарыыта кэлин умнулунна быһыылаах, саастаах дьон боболлоро диэн этэрэ. Манна даҕатан аастахха, аҕыйах сыллааҕыта, сүүрбүт остуол атахтарын кыратык эрбиинэн быһан кэбиһэллэр диэн ааҕан аһарбыттаахпын.

Хоруобу көрбүтүм

Бу түгэн 1990-с сыллар саҥаларыгар буолбут. Сыыспат буоллахпына, эдьиийим оскуолаҕа бииргэ үөрэммит кыыһа кучуйан, биир сыл таҥха киэһэтигэр сөп түбэһиннэрэн, кумааҕы уматан күлүк көрүөххэ дэспиттэр. Оччолорго төрүт култуура, саха итэҕэлэ, сиэр-туом киэҥник тарҕанан эрэр кэмэ. Кыргыттар иккиэ буолан остуол нөҥүө-маҥаа олорон биир-биир чүмэчи умаппыттар, лаампа уотун саба тутан кэбиспиттэр итиэннэ бүлүүһэҕэ кумааҕы ууран баран уматан, күлүктэрин көрөн саҕалаабыттар. Арай, эдьиийим умаппыт кумааҕытыгар уһун синньигэс дьааһык курдук көстөн кэлбит. Баҕар, атын буолуо диэн хараҕын сотто-сотто өссө болҕойон көрбүт, син биир хоруоп курдук быһыы эбит. Санаата дэлби түспүт.

Оччолорго ас-таҥас кырыымчыгын, миэбэл буолуоҕунааҕар мал-сал даҕаны атыыламмат буола сылдьыбытын аҕа, орто саастаах дьон өйдөөн эрдэххит. Дьэ, күлүк көрүүтүн кэнниттэн сайыныгар эдьиийим аах саҥа ыал буолбут дьон мал-сал оҥостоору, дьонтон хаалсымаары, Дьокуускайга көһөр ыал стенка ыскааптарын атыылыыллар үһү диэн истэн, баран көрөн, сөбүлээн атыыласпыттар. Сэбиэскэй кэминээҕи хас даҕаны үрдүк, улахан ыскааптардаах стенканы үгүс киһи билэр буолуохтаах. Атыылаһан баран эдьиийим, “Ити ыскааптары хоруоп гына көрбүппүн эбит ээ” диэн ааһар ааспытын кэннэ кэпсээбиттээх итиэннэ хаһан даҕаны күлүгү көрбөт буол, соччото суох көһүннэҕинэ, санааҕар тута сылдьыаҥ диэн сүбэлээбиттээх. Дьолго, стенкалара билигин даҕаны бэркэ сулууспалыы сылдьар.

Тэриэлкэ сүүрдүүтэ

Кэпсээнтэн кэпсээн диэбиккэ дылы, таҥханы кытта сибээстээх өссө биир түгэни ахтан ааһыахпын баҕарабын. Бу туһунан аҕыйах сыллааҕыта дьүөгэм кэпсээбитэ.

— Саҥа дьыл кэнниттэн уһун сынньалаҥҥа олорон киһи иллэҥсийэр, уутун хана утуйан, хардарыта ыалдьыттаһан, кэнсиэрдэргэ, киинэлэргэ сылдьан баран өссө да үгүс бириэмэлэнэр. Уонна ити кэмҥэ таҥха туһунан кэпсэтии үксүүр. Биһиги бу иннинэ хаһан даҕаны бүлүүһэ сүүрдэн көрбөтөх кыргыттар холонон көрөргө быһаарынныбыт. Арай, хайабыт даҕаны хайдах оҥоһулларын билбэт эбит. Биирдэспит бу иннинэ сүүрдэ сылдьыбыт уопуттаах, билэр кыыһын кэпсэтэн миэхэ муһуннубут. Барытын эрдэттэн бэлэмнээтибит уонна дьэ уоппутун барытын умуруоран баран олордубут. Барыта этэҥҥэ барда, ыйытыахпытын баҕарбыппытын туоһулустыбыт, барытыгар хоруйдаата. Бүтэрбит кэллэ, үөрбүтүн төттөрү ыыта сатыыбыт, олох барбат. Чаас курдук көрдөһөн, элэ-была тылбытын эппиппитин кэннэ нэһиилэ баҕалаах “быраһаай” диэн тылбытыгар тиийдэ. Ол иннинэ төттөрү ыыппатах үөрдэрэ орто дойдуга хаалан дьону эрэйдиир үһү диэн истэн турардаахпын. Ити түгэнтэн ыла аны хаһан даҕаны бүлүүһэ сүүрдүөхпүт суоҕа диэн андаҕайан турабыт. Кутталлааҕын онно саҥа билбиппит.

Сэрэхтээх

Кэлин сатыыр-сатаабат киһи бары тэриэлкэ сүүрдүүтүнэн үлүһүйэр буолла. Маныаха өлбүт киһи үөрүн ыҥыран ылан кэпсэтэллэр, ыйыталлар. Биоэнергетик Сылык, ыҥырыллыбыт киһи үөрэ ырайтан кэлбэт, “аһаҕас” сиринэн, сүүрээннэринэн сылдьар, суолланар куһаҕаннык өлбүт киһи үөрэ кэлэн хоруйдуо диэн суруйар. Итиэннэ ол үөрү кыайан төттөрү ыыппатахтарына, бу дьиэҕэ олохсуйан хаалыан сөп диэн сэрэтэр.

Өлбүт дьону ыҥыран баран куттанан, хаһыытаспытынан куотан хаалбакка, төттөрү анараа дойдуга хайаан даҕаны ыытар, сиэри-туому барытын сөпкө, сиэрдээхтик толорор ирдэнэр дииллэр. Онон таҥха күннэрэ дии-дии билгэлэнэр сэрэхтээх эбит. Кырдьаҕастар, билэр дьон билигин даҕаны инньэ диэн сүбэлииллэр эрээри, олохторун эрдэттэн тымтыктанан көрөр баҕалара баһыйан, эдэр дьон кыттыспыттара, тиийбиттэрэ эрэ баар буолар. Дьиҥэр, сэрэхтээх дьыала.