Кэнники кэмҥэ дьон өбүгэлэрин, төрүттэрин үөрэтэ, билэ сатыыр буолла. Ол эрээри, үгүстэр туохтан саҕалыылларын, архыыпка хайдах көрдүүллэрин билбэттэр. Бу туһунан СӨ Национальнай архыыбын информационнай өҥөлөргө отделын начаалынньыга Екатерина Анатольевна Сергеенко сырдатар.
Национальнай архыыпка тиийэн эбэтэр, саайтарыгар киирэн үлэлиэххэ сөп. Архыып ааҕар саалата Дзержинскэй уулусса 41 №-гэр баар. Сарсыарда 9 чаастан киэһэ 17 чааска диэри үлэлиир. Пааспардаах, сурунар тэтэрээттээх, уруучукалаах тиийэҕит. Ааҕар саалаҕа бастаан тиийбит дьоҥҥо босхо сүбэлээн-амалаан биэриэхтэрэ. Аҥкыата толороҕут, оччоҕо онно баар көмпүүтэрдэр электроннай архыыптарын көрөргө 1 сыллаах көҥүл биэрэллэр. Төһө баҕарар сурунар, устан ылар босхо, оттон хаартыскаҕа түһэрэр уонна куоппуйалыыр төлөбүрдээх. Бастатан туран, ханнык докумуоннары көрөбүт?
Нэһилиэнньэ биэрэпиһэ 1927–1928 сс. ыытыллыбыта. Төрүччүнү оҥорор киһи бу докумуонтан саҕалыахтаах, тоҕо диэтэр, кини эбээтэ-эһээтэ бу кэмҥэ баар этилэрэ. Кинилэртэн сиэттэрэн, салгыы хос эбээлэригэр-эһээлэригэр баран иһиэхтээх.
Маны тэҥэ, 1930 сылтан хас нэһилиэк аайы хаһаайыстыбаннай кинигэ толоруллара. Бу “Похозяйственные книги” улуустарга муниципальнай архыыптарга хараллаллар. Онон бастаан онно көрдүөххэ сөп.
Сэбиэскэй кэмҥэ “Личный листок по учету кадров” толороллоро. Эбээҕит-эһээҕит ханна үлэлээбиттэрэ көстөн кэлиэ.
Дьэ, бу кэнниттэн эрэ төрүт өбүгэлэрин “Посемейные списки”, “Метрические книги”, “Ревизские сказки” докумуоннарыгар көрдүөхтээх.
1917 сыллаахха тыа хаһаайыстыбатын биэрэпиһэ ыытыллыбыта. “Посемейные списки” докумуоннарыгар киһи аата, сааһа, олорор нэһилиэгэ, аҕа ууһа, дьиэ кэргэттэрэ, хас сүөһүлээҕэ, төһө сирдээҕэ ыйыллыбыта.
Нэһилиэктэр аҕа уустарынан арахсан олорбуттара. Ол эрээри, урукку докумуоннарга аҕа ууһун ыйбаттар этэ. Оттон бу тыа хаһаайыстыбатын биэрэпиһигэр аан бастаан ыйыллыбыта.
Саха сиригэр 1917 сыллаахха 124 таҥара дьиэтэ баара. Таҥара дьиэлэрин 1780–1920 сс. миэтирикэлэрин кинигэлэрэ (“Метрические книги церквей”) бааллар. Бу кинигэлэр электроннай көрүҥүнэн бааллар. Манна киһи төрөөбүт, өлбүт, сүрэхтэммит (крещение), бэргэһэлэммит (венчание) күннэрин, төрөппүттэрин, кэргэнин, оҕолорун ааттарын, туохтан өлбүтүн, көмүллүбүт сирин булуохха сөп. Аҕа аатын билиҥҥи курдук суруйбаттар эбит, араспаанньа курдук суруйбут буоллахтарына, буккуур тахсыан сөп. Сороҕор хос эбээҕит кыыс эрдэҕинээҕи араспаанньатын булан ылыаххытын сөп.
Сорохтор этэллэр: “Биһиги улууспутугар таҥара дьиэтэ умайан хаалбыта, онно миэтирикэ кинигэлэрэ барыта умайбыттара. Оччоҕо аны хантан да булбаппыт дуо?”
Ол саҕана миэтирикэ кинигэлэрин иккилии устууканы толороллор эбит. Биирэ таҥара дьиэтигэр хаалар, иккиһин Дьокуускайга ыыталлар. Онон ол барыта архыыпка хараллан, билигин бары кэриэтэ улуустар миэтирикэлэрин кинигэлэрэ бааллар.
Архыып үлэһиттэрэ анал ыйынньык босуобуйаны оҥорбуттар. Босуобуйаттан нэһилиэк ханнык таҥара дьиэтигэр киирсэрин билиэххэ сөп. Уустуга диэн, оччолорго нэһилиэктэр ааттара атын буолуон сөбө, ону чопчу билиэххэ наада. Аны туран, биир таҥара дьиэтэ хас да улууһу хааччыйар буолуон сөп.
1829–1862 сс. “Исповедные росписи церквей” докумуоннара электроннай көрүҥүнэн бааллар. Сүрэхтэммит дьон сылга биирдэ таҥара дьиэтигэр баран, аньыыларын-хараларын аахтаран, ис дууһаларыттан кэпсээн биэрэр эбээһинэстээхтэрэ. Манна киһи сааһа, дьиэ кэргэнэ, нэһилиэгэ суруллара.
Петр I ыраахтааҕы аан бастаан нэһилиэнньэ биэрэпиһин ыыппыта биллэр. Онтон ыла өрөбөлүүссүйэ буолуор диэри Арассыыйаҕа 10 биэрэпис ыытыллыбыта. Ол онтон Саха сиригэр ыытыллыбыт 7 биэрэпис докумуоннара Национальнай архыыпка харалла сыталлар.
Бу биэрэпис докумуоннара “Ревизские сказки” диэн ааттаналлар. 1761–1767, 1794–1795, 1811, 1815, 1833, 1850, 1858 сыллардааҕы докумуоннар бааллар. Сүрүннээн ким нолуогу төлүүрүн туһунан дааннайдар киирбиттэрэ.
Манна киһи кэргэнин, оҕолорун ааттарын, саастарын, сүрэхтэниэн иннинэ сахалыы ким диэн ааттааҕын уонна православнай аата ким диэн буолбутун, хаһаайыстыбатын, олорор сирин аатын билиэххэ сөп.
1858 сыл кэнниттэн 40 сыл устата биэрэпис ыытыллыбатах. 1897 сыллаах биэрэпис докумуоннара сорох улуустарга сүппүттэр (Байаҕантай, Бороҕон, о. д. а.).
Аныгы үйэҕэ архыыпка тиийбэккэ да эрэ, көрдүөххэ, булуохха сөп. Национальнай архыып саайтыгар бу үөһэ этиллибит сүрүн докумуоннар — “Ревизские сказки”, “Метрические книги”, “Посемейные списки” бары бааллар.
Систиэмэҕэ киирэн үлэлииргэ бэлиэтэнии (регистрация) ирдэнэр. Киһи аатын билбэт, нэһилиэк аатын бутуйар буоллахха, чопчу докумуоннары көрдүүргэ арыый уустук буолуон сөп. Барытын бэйэҥ баттаан, хас биирдии лииһин арыйан, өйгүн-санааҕын үлэлэтэн, көрдүүгүн.
Оттон “Яндекс” бырагыраамата Оҥоһуу өйү туһанар буолан, олус түргэнник булар. Үчүгэйэ диэн, Национальнай архыып Саха сирин былыргы докумуоннарын бу “Яндекс” бырагырааматыгар укпута. Онон Национальнай архыып саайтыгар киирэн олорон, “Яндекс” бырагырааматыгар киирэн, көмөлөһүннэриэххитин сөп. Саайтка үлэ ымпыгын-чымпыгын туһунан аныгыскы суруйууга сиһилии кэпсиэхпит.
Архыып үлэһиттэрэ төрүччүнү оҥоруу туһунан дьоҥҥо кэпсииллэр, дөрүн-дөрүн көрсүһүүлэри оҥороллор. Белинскэй аатынан кыраайы үөрэтэр бибилэтиэкэҕэ Екатерина Сергеенко лиэксийэ аахпытыгар, элбэх киһи сырытта, бу төрүччүнү оҥорууга интэриэс баарын туоһулуур.
Маны тэҥэ, бибилэтиэкэ үлэһитэ “Древо жизни” бырагыраама туһунан кэпсээтэ. Бу төрүччү исхиэмэтин оҥорор бырагыраама төлөбүрдээх. 40 киһиэхэ диэри босхо оҥорон көрүөххүн сөп, онтон атыылаһан ылаҕын. Бу маннык бырагыраамалар куруук төлөбүрдээх буолаллар.
Оттон Белинскэй бибилэтиэкэтэ бу бырагырааматтан лиссиэнсийэ ылбыт буолан, ааҕааччылар бибилэтиэкэҕэ кэлэн, төрүччүлэрин босхо оҥоруохтарын сөп. Ол кэнниттэн флешкаҕа эбэтэр “хардка” уган ылаллар. Көрдөөн, үлэлээн булбут төрүччүлэрин көмпүүтэргэ киллэрэр, сааһылыыр, үйэтитэр, кырасыабай көстүүлээх оҥорор кыахтаналлар.
Бибилэтиэкэ кыраайы үөрэтэр саалатыгар улуустар, нэһилиэктэр, аймахтар кинигэлэрэ сааһыланан тураллар. Манна эмиэ төрөөбүт дойду устуоруйатын туһунан элбэҕи булуохха сөп. Онон бу барыта саха дьоно төрүттэрин, өбүгэлэрин үөрэтэн, кэнэҕэски көлүөнэлэригэр тирэх оҥорон хаалларалларыгар көмөлөһөр үлэ буолар.
ЭБЭН ЭТТЭХХЭ
Санкт-Петербург архыыбыгар 17-с үйэтээҕи “Ясачные книги” хараллан сыталлар. Ол эрээри, атын куораттар архыыптарыгар көрдүүр үлэ барыта төлөбүрдээх буолар. СӨ Национальнай архыыбыгар эрэ көрдүүр үлэ босхо.
САНАА
Юрий Макаров, биэнсийэлээх:
— Төрүччүбүнэн дьарыктаммытым уонча сыл буолла. 1795 сылга диэри 600-тэн тахса киһини буллум. Сиэннэрбэр тиийэ аахтахпына, 10 көлүөнэ буолла. Ийэм өттүнэн, эбээм да билбэт Мөрүөннэрин булан ылбытым. Билигин кэргэним төрүччүтүн оҥоро сылдьабын, онно 500-чэ киһи баар. Аҕатын өттүнэн син баар, ийэтин өттүнэн булар ыарахан. Ийэ ууһунан сирдэтэн, көрдүүбүн.
Хомойуох иһин, биһиги көлүөнэ дьон кырдьаҕастар тыыннаах эрдэхтэринэ, төрүттэрбитин ыйыталаспакка хаалбыппыт. Аныгы дьон, бэл, хос эһээлэрбитин-эбээлэрбитин билбэппит.
Кырдьаҕас эдьиийбит Анна Егоровна Гордеева аҕа ууһун туһунан кинигэ таһааран турар. Ол үлэбэр улахан көмө буолбута. Онон бастаан кырдьаҕастартан, аймахтар, нэһилиэк кинигэтиттэн саҕалааҥ диэн сүбэлиибин. Мин аныгы оҕонньор буоллаҕым дии, архыыпка эт тилэхпинэн тиийэ иликпин. Барытын саайтарыгар киирэн булабын. Ыйытык ыыттахха, түргэнник көҥүл биэрэллэр. Биллэн турар, кимиэхэ да сүбэлэттэрбэтэх буолан, буккуллан-тэккиллэн, өр көрдөөтүм, элбэҕи үлэлээтим. Барыта оҕолорбут, сиэннэрбит тустарыгар.
Өбүгэлэрбит да көмөлөһөллөр быһыылаах дии саныыбын. Бу лиэксийэ туһунан биллэриини Крымҥа олорор аймаҕым булан миэхэ ыыппыта, олох да билбэккэ хаалыах эбиппин. Элбэх ыйытыыларбар хоруй ылан астынным.
ААПТАР ХААРТЫСКАЛАРГА ТҮҺЭРИИЛЭРЭ.
Бүгүн Уһук Илин тоҕус эрэгийиэнин сүүмэрдэммит хамаандаларын художественнай гимнастикаҕа бастыыр иһин күрэхтэһиилэрин үһүс күнэ Саха…
Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүнэн Таатта улууһун Дьохсоҕон нэһилиэгэр “Саргыланнын-кынаттаннын сахам тылын кэрэтэ-кэрэмэһэ!” диэн өрөспүүбүлүкэ…
Бырабыыталыстыбаҕа Бүлүү бөлөх улуустарга уоту туһаныы кээмэйин диапазоннарын (тарыыптарын) хаттаан көрбүттэр. Сунтаар уонна Ньурба улуустарыгар…
Бултуулларын сөбүлүүр дьоҥҥо, булчуттарга маннык бэртээхэй сүбэ баар. Бастатан, айылҕатын быһыытынан тыһы ыт ордук…
Бүлүү өрүс хаҥас кытылын гаастааһын улахан бырагырааматын олоххо киллэриигэ, 2026-2031 сс. Үөһээ Бүлүү улууһугар Харбалаҕа,…
Саха сиригэр удаҕан көмүүтэ көһүннэ диэн иһитиннэрии төһө оруннааҕын билээри, саха биллэр этнографтарыттан биирдэстэрэ, Ем.…