Тохсунньу тургутуута өссө тугу көрдөрөр

Саҥа сыл аан дойдуга элбэх араллааннаах саҕаланна. Кимиэхэ эрэ эрэл кыымын саҕан, кимиэхэ эрэ эрэл эстиитин биэрэн…

Абу-Дабига кэпсэтиилэр

Бу күннэргэ Арассыыйа — Украина иирсээнигэр, кыра да буоллар, сырдык киириэх курдук буолла. Давостааҕы пуорум кэнниттэн Стивен Уиткофф сэттис төгүлүн Москваҕа Владимир Путинныын көрсө кэлэ сырытта. Кинини кытта Трамп күтүөтэ Джаред Кушнер, ону тэҥэ “Аан дойду сүбэтин” ыстаарсай сүбэһитэ Джош Грюнбаум кэлистилэр. Грюнбаум сыала-соруга Гаазаны “сад-куоракка” кубулутуу, ону тэҥэ Донбааһы эмиэ оннук оҥорор толкуйдаахтар диэн сурах-садьык иһиллэр. Онтон төһөтө олоххо киириэн олох бэйэтэ көрдөрөн иһиэ турдаҕа.

Бу кэнниттэн Абу-Дабига тохсунньу 23–24 күннэригэр АХШ — Арассыыйа — Украина үс өрүттээх сабыылаах көрсүһүүлэрэ буолла. Манна эйэлэһии буолар түгэнигэр “быыс зоналары” уонна “ону хонтуруоллуур мэхэньиисими” оҥоруу, Донбаастан Украина сэриилэрин таһаарыы, Трамп тэрийэр “Аан дойдутааҕы сэбиэтигэр” Арассыыйа “тоҥоруллубут” үбүттэн 1 млрд. дуолларын ыытар курдук сытыы боппуруостары дьүүллэстилэр. Төһө да уустук кэпсэтиилэр буоллаллар, ким да ааны хайа быраҕан тахсыбата, кэпсэтиилэр Абу-Дабига олунньу 1 күнүгэр салҕаныахтара. Олор түмүктэрэ сүрүн позицияларга ылыллар сөбүлэһиилэртэн тутулуктаах диэн “Российскай газета” суруйар.

Трамп үтэр-анньар

Reuters источниктарга олоҕуран суруйарынан, Вашингтон Киеви ыган эрэр, быһатын эттэххэ, Арассыыйаны кытта эйэлээх сөбүлэһиигэ илии баттаатаххына, биирдэ куттал суох буолуутун мэктиэлиэм диир.

Бу иннинэ Financial Times хаһыат, АХШ Украинаҕа куттал суох буолуутун мэктиэлиэм, өскөтө сиргиттэн-уоккуттан аккаастанар сөбүлэһиигэ илии баттыыр буоллаххына диэбит диэн суруйан турар. Ол эрээри, Үрүҥ Дьиэ бу иһитиннэриини билиммэтэҕэ.

Онон сурах-садьык төһө кырдьыктааҕын чугастааҕы кэпсэтиилэртэн билиэхпит. Европа билиҥҥи туругунан Украинаҕа куттал суох буолуутун мэктиэлиир кыаҕа суоҕун АХШ дьаһалтата көрөн олордоҕо. Европа билигин кэннигэр Трамп мэктиэлээх эрэ Украинаҕа көмөлөһөр кыахтаах. Оттон АХШ туораан биэрэр түгэнигэр дьэ хайдах буолар. Иирсээҥҥэ быһаччы кыттыһар дуу, эмиэ халбарыйан биэрэр дуу. Эспиэрдэр Евросойууһу тугу да улаханнык быһаарбат “һуу-һаа” аахсыйаларынан куттаабыта буолан баран, кырасыабайдык халбарыс гыныа диэн этэллэр.

Уйаларыгар уу киирэр

Давостааҕы экэнэмиичэскэй пуорум арҕаа бэлиитиктэр аһаҕас кыыһырсыыларынан түмүктэннэ. Вашингтон биллэрбит “Аан дойдутааҕы сүбэтигэр” 19 дойду киирэргэ сөбүлэстэ, сорохтор Үрүҥ Дьиэ баһылыгын аһаҕастык өйүүргэ бэлэмнэр. Онон евроатлантическай ньыгыл бөлөх сахсайан эрэр туруктаах.

Европеецтар “аан дойду элиитэтэ” буолабыт дэнэр кэмнэригэр барыта дьэҥкэ, үчүгэй этэ. Ол гынан баран, күн бүгүн кинилэр кэпсэтии остуолугар буолбакка, гео-бэлиитикэни бэйэтин быраабылатынан суруйар Вашингтон тэриэлкэтигэр бааллар. Ол иһин абаккараллар.

Канада премьер-миниистирэ Марк Карни: «Биһиги быраабылаларга олоҕурбут аан дойдутааҕы бэрээдэк туһунан кэпсэлбит сорох өттүнэн көрүнньүк буоларын билэр этибит”, — диэн аһаҕастык билиннэ. Кини эппитинэн, арҕааҥҥы дойдулар бу көрүнньүгү дивиденнээх эрэ кэмигэр өрө туппуттара, оттон билигин туһата бүппүтүн кэннэ «албынынан олорууну тохтотор» кэм кэлбит.

Politico суруйарынан, биир дипломат: “Бэйэ-бэйэҕэ эрэмньибитин сүттэ, аны ол эргиллибэт. Аан дойду тосту уларыйда”, — диэбит.

Онон Гренландияттан сылтаан АХШ уонна Евросойуус ыккардыларыгар «постдавосскай» аан дойдутааҕы бэрээдэк олохтонно. Сорох эспиэрдэр хайдыһыы Европа — Эмиэрикэ диэнинэн буолбакка, либераллар уонна консерватордар диэнинэн барда, дииллэр. Тоҕо диэтэххэ, консерватордар өр кэмҥэ былааска кэлбэтэхтэр, ол иһин хайдыһыы баара-суоҕа биллибэт этэ. Оттон Дональд Трамп — консерватор.

Европеецтар ытаналлар

Евросойуус 23 дойдутун олохтоохторуттан FGS Global коммуникационнай хампаанньа ааспыт сыл сэтинньи 23 күнүгэр ыйытык оҥорбут. Онно ыйытыллыбыт дьон үс гыммыт иккитэ (63%) “хаарыан сыллар бүттүлэр” диэн муҥатыйбыттарын Politico суруйбут. 77%-ра “кэлэр көлүөнэлэргэ олох өссө ыарыа” диэбиттэр. Маннык настарыанньа ордук Арҕаа уонна Киин Европа дойдуларыгар баар. Европеецтар үгүс өттүлэрэ (76%) кинилэр дойдуларыгар демократия самнан эрэрин бэлиэтээбиттэр.

Ыйытыллыбыт дойдуларга барыларыгар дьон үксэ бэйэлэрин судаарыстыбаларын сыыһа суолунан баран иһэр дииллэр эбит. Арай Польша, Литва уонна Дания сөпсөспөтөхтөр. Саамай куһаҕан сыананы Румыния (91%), Греция (88%) уонна Болгария (86%) биэрбиттэр.

Респонденнар аҥаардара кинилэр дойдуларын бэлитиичэскэй систиэмэтэ “норуоттарын таҥнары тардар уонна дьиҥ реформаҕа наадыйар”, 70%-тан тахса ыйытыллыбыт киһи “бырабыыталыстыбаларыттан элбэҕи күүппүттэрин” эппит. 71%-ра дойдуларын “национальнай интэриэһин өрө тутууну, ол туһугар атын судаарыстыбалары да кытта хапсан ылары наадалааҕынан” аахпыт.

Аан Илин “кутургуйата”

Сыл саҕаланыыта Ираҥҥа бастаанньа өрө оргуйан баран, арыычча намырыы быһыытыйда. Билигин дойду былаастара бастаанньаны тохтоттубут дииллэр гынан баран, араллааҥҥа тиэрдибит сыана үрдээһинэ ханна да барбатаҕа чуолкай. Онон кутургуйа хантан хаһан тоҕо тэбэн тахсыан билиҥҥитэ ким да билбэт. Бу күннэргэ тохсунньутааҕы бастаанньаҕа 3117 киһи өлбүтүн Иран Тас дьыалаларга министиэристибэтэ бигэргэттэ. 2427 киһи террористическай дьайыылар сиэртибэлэрэ буолбуттар, онно быраабы харыстыыр уорганнар үлэһиттэрэ уонна көннөрү олохтоохтор киирэллэр. Оттон 630 киһи, былаас дааннайдара этэринэн, сэбилэниилээх бөлөх кыттыылааҕа буолар.

АХШ бэрэсидьиэнэ Трамп тохсунньу 14 күнүгэр субу буомбалыах буолан айаҕаланан баран, хата тохтоото. Axios иһитиннэрэринэн, Иран ТДьМ баһылыга А. Аракчи уонна Трамп киһитэ Стив Уиткофф дипломатическай суолунан күөнтэһиини уҕарыппыттар. Оттон AFP ааҕыныстыба быһаарарынан, Саудовскай Аравия, Катар уонна Оман Ираны буомбалаама диэн АХШ бэрэсидьиэнин тылларыгар киллэрбиттэр. Бу дойдулар куттаналлара сөп, өскөтө АХШ атаакалыыр түгэнигэр Исламскай Өрөспүүбүлүкэ эһигиттэн эппиэттэтиэм диэн саанан турар. Ираны АХШ буомбалаабытын да иһин, ол онтон аятолла былааһа уларыйара саарбах. Оттон Саудовскай Аравия ньиэптээх сирдэригэр буордаах кумах бурҕайдаҕына, Ормузскай силбэһии сабылыннаҕына, аан дойду экэниэмикэтэ да чачайыан сөп. Эйэлээх күөх халлааҥҥа үөрэммит саудиттар оннук олоҕу баҕарбаттара чуолкай.

Ол да буоллар, Трамп сэриитин сэбин Аан Илиҥҥэ аҕаларын тохтоппот. Тохсунньу 26 күнүгэр Abraһam Lincoln атомнай авианосеһы тумус туттан АХШ байыаннай-муоратааҕы күүстэрэ Аан Илиҥҥэ кэллилэр. Бойобуой авиацияларын суһаллык миэстэлэринэн туруора охсор дьайыыны үөрэттилэр. Онон ааспыт нэдиэлэҕэ Tһe Wall Street Journal источниктарга олоҕуран, Дональд Трамп Ираны утары байыаннай күүһүн туттартан аккаастана илигин иһитиннэрбитэ. Кини аятоллалар былаастара мөлтөөбүтүнэн туһанан “сделка” оҥосто охсуон баҕарар. Усулуобуйата уруккутун курдук: ядернай уонна ракетнай бырагырааматтан, Хезболла, ХАМАС курдук прокси-күүстэри өйүүртэн аккаастаныы, күүһүнэн өттөйөн бүтүү.

Онон АХШ уонна Иран ыккардыгар саҥа “сделка” оҥоһуллубатаҕына, бу күннэргэ Аан Илин эмиэ буорахтаах буочукатыгар олороругар тиийэр.

Юрий Ушаков, РФ бэрэсидьиэнин көмөлөһөөччүтэ:

— Өскөтө Зеленскэй Москваҕа Путины кытта кэпсэтэ кэлэргэ быһаарыннаҕына, киниэхэ куттал суох буолуутун хааччыйыахпыт. Бу боппуруос саҥа турар буолбатах. Биһиги бэрэсидьиэммит Трампы кытта төлөпүөнүнэн кэпсэтэригэр хаста да бу боппуруоһу дьүүллэһэн тураллар. Трамп маннык кыах баарын туһанарбытыгар ыҥырбыта.

Бастакытынан, маннык көрсүһүүлэр эрдэттэн үчүгэйдик бэлэмнэммит буолуохтаахтар. Иккиһинэн, быһаччы түмүктэри ситиһэргэ туһуланыахтаахтар.