“Тоҥумаары, ыйга 71 тыһ. солк. төлүүбүт дуо?”

Бүлүү бөлөх улуустарыгар уотунан сылыттынан олорор олохтоохтор тус счеттарыгар, төлүүллэрин саҕана, икки бүк үрдүк сыана суруллан, үгүс дьону аймаабыта. Быһаарар буоллахха, саҥа сылтан уотунан сылыттынан олорооччуларга тарыыпка уларыйыы киирбитэ.

Бу туһунан өрөспүүбүлүкэҕэ сыана бэлиитикэтигэр Судаарыстыбаннай кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Николай Бочков эрдэ иһитиннэрбитэ. Анаалыстааһын түмүгүнэн чэпчэтиилээх тарыып боруогун үрдэтии уонна эбии өйөбүл миэрэлэрин көрүү диэн буолбута. Оробуочай бөлөх састаабыгар олохтоох дьаһалта, Тарыып ааҕыныстыбата, Субсидия ааҕыныстыбата, “ДЭК” ПАУо, ону сэргэ ресурснай тэрилтэ салайааччылара киирбиттэрэ. Дифференцированнай тарыыбы уонна маннык чэпчэтиини туһанар араҥаны таһынан, Саха сиригэр аадырыстаах социальнай өйөбүл ньымата баар, бу ньыма дьиэ кэргэн бүддьүөтүн ноҕуруускатын аччатар соруктаах диэн этэ да, бүддьүөккэ ноҕурууска икки бүк үрдээбитэ…

Тымныыны тулуйабыт дуу, икки бүк төлүүбүт дуу?

Бу эҥээр улуустар үгүс нэһилиэктэригэр гаас ситимэ суох буолан, нэһилиэнньэ 80%-на уот ситимигэр холбонон сылытынан олорор. Олохтоохторго ыйдааҕы уот ситимин төлөбүрүн кибитээнсийэтигэр соһуччу 30–50 тыһ. солк. иэстээх буолуу туһунан сурах этиҥ сааллыбытыныы иһиллибитэ. Оттон үгүс олохтоохтор орто хамнастара ити ыйдааҕы төлөбүрү кыайбат. Туохтан эмискэ төлөбүр үрдээтэ? Кыһалҕа сүрүн төрүөтэ — дифференцированнай тарыыбы олохтооһун уонна уоту туттууга лимиити кыччатыы. 2025 сылга диэри олохтоохтор чэпчэтиилээх лимииттэрэ ыйга 11 160 кВт.ч тэҥнэһэр эбит буоллаҕына, ааспыт сыл бэс ыйыттан бу лимиит 6 500 кВт.ч‑га тэҥнэспит. Онтон элбэҕи туттан бардылар да, экэнэмиичэскэй өттүнэн олохтоммут тарыыбынан төлөөн бараллар эбит. Ол эбэтэр икки бүк үрдүк сыаналаах тарыып уһун кыһын устата төһөнү аахпытын удумаҕалытыахха эрэ сөп. Уһун, тыйыс тымныыга Саха дьоно уокка харчыны харыһыйан тоҥуохтара-хатыахтара дуо? Ол түмүгэр ыйдааҕы төлөбүр куорат дьиэтин ыйдааҕы ипотекатыгар тэҥнэспитэ. Улуустар, нэһилиэктэр ахсын халлаан туруга тэҥ буолбат. Ханнык эрэ улууска тыаллаах, ханнык эрэ улууска ордук тымныы. Ол курдук, Сунтаар уонна Ньурба улуустарыгар бу ааһан эрэр кыһын өрүү –50 кыраадыс тымныы буолан, уот ситимин лимиитин тутуһуу хайдах да кыаллыбатаҕын туһунан олохтоохтор муҥатыйа кэпсииллэр.

Перекрестнай субсидиялааһын диэн тугуй?

Перекрестнай субсидиялааһын — тарыып үрдээһинин тутар ньыма диэн өйдүөххэ сөп. Бу ньыманы суох оҥорууттан билигин Бүлүү бөлөх улуустарыгар, чуолаан уотунан сылыттынан олорор Ньурба, Сунтаар улуустарыгар уустук балаһыанньа үөскээтэ.

Ааспыт сыл бэс ыйыттан чэпчэтиилээх тарыыптар диэн сокуоҥҥа уларыйыы киирбитэ. Ол курдук, бастакы эрэ диапазон иһинэн чэпчэтиилээх тарыып баар. Уопсайа үс диапазон баар. Балар уоту туттууга биир сирэй счетугар дьиэ, гараас, баанньык о. д.а ааҕыллар уот төлөбүрүн учуоттууллар. Ол курдук, уотунан сылыттынан олорор дьоҥҥо диапазоннар маннык арахсаллар:

1. Бастакы диапазон — 6.5 кВт.ч га диэри
2. Иккис диапазон — 6.5 –10000 кВт.ч‑ттан саҕалаан
3. Үһүс диапазон — 10001 кВт.ч үрдүк

Тохсунньу 1 күнүттэн бу сылга чэпчэтиилээх тарыып бастакы диапазоҥҥа 1.52 харчыга тэҥнэспит. Иккис, үһүс диапазоҥҥа экэнэмиичэскэй өттүнэн ааҕыллыбыт толору тарыып ааҕыллар. Уотунан сылыттынан олорор киһи төһөнү туттубутун уонна ититиигэ төһө уоту туһаммытын суруйан ыытар. Ол эрээри, уот ситимин ааҕыыга төһөтө уоту туттууга, төһөтө ититиигэ барбытын араараллар. Өскөтүн, уопсай туттуу туһанааччы туттуохтаах диапазонун ааһа барбыт буоллаҕына, кини толору төлүүр эбит. Маны сэргэ, олохтоохтор уот көрдөрүүтүн кэмигэр, ол эбэтэр ый ахсын 20–25 чыыһылаларга ыыппакка хааллахтарына, маннык элбэх суума ыйыллыан сөбүн туһунан уот ситимин үлэһиттэрэ бэлиэтииллэр. Урукку өттүгэр туһанааччы хас да ый устата уотун көрдөрүүтүн ыыппакка гынан баран, үс ыйдааҕыны тэҥҥэ тиийэн төлүүрүгэр син биир чэпчэтиилээх сууманы төлүүр эбит буоллаҕына, билигин бастакы диапазону ааста да 7.80 солк. ааҕыллыбыты төлүүр. Ол түмүгэр суума икки-үс бүк үрдээн тахсар эбит. Бу барыта перекрестнай субсидиялааһыны суох гыныыттан тахсыбыт. Урукку өттүгэр нэһилиэнньэ ноҕуруускатын төһөтө эрэ тэрилтэ сүнньүгэр сүктэриллибит эбит буоллаҕына, билигин нэһилиэнньэ бэйэтэ уйунар буолуутуттан эмиэ тахсар.

Түмүк оннугар

Уһун уонна тыйыс тымныылаах Саха сирин олохтоохторугар перекрестнай субсидиялааһын баар буолуохтаах дии саныыбын. Кыра уоту аахтараары, тымныы дьиэҕэ олорон, нэһилиэнньэ доруобуйата эмсэҕэлиир. Ый ахсын улахан суумалаах ипотекатааҕар элбэх сууманы аҥаардас уоту туттууга төлүүр буоллахха, олох хаачыстыбата мөлтүүр.

Мария С., Сунтаар улууһун олохтооҕо:

— Биһиги дьиэ кэргэн икки этээстээх дьиэҕэ олоробут. Бу ааһан эрэр кыһын тымныы буолан бойлербыт түүннэри-күнүстэри балаччаны ааҕан, арай көрбүппүт, ыйдааҕы төлөбүрбүт 25 тыһ. солк тэҥнэспит. Бу үлүгэри көрөн аймалҕан буоллубут. Бэйэлээх бэйэбит дьиэбитигэр аҥаардас оһох оттубаппыт иһин баччаны төлүүр диэн олус сүрдээх. Субсидия ааҕыныстыбата элбэх оҕолоох дьонтон сайабылыанньалары хомуйбута. Мин икки оҕолоох буолан хапсыбаппын. Нэһилиэкпитигэр сорохтор киин ититиигэ холбонон олороллор, биһиги бу уотунан үлэлиир бойлер оһоҕунан олоробут. Тыа сиригэр олорор дьоҥҥо өйөбүл миэрэтэ диэн ама бу үһү дуо? Хайдах эмит кыһалҕанан кыһарыйан харчы эрэ саралаабыт киһи диэн курдук. Бу кэннэ туох харчыта оҕолорбун иитэрбэр ордуой, эбэтэр аспар ордорунан баран тымныы дьиэҕэ олорон оҕолорбун тымнытан ыарытыннарбын дуу?

Анастасия Николаева, (аата уларытылынна) Сунтаар нэһилиэгин олохтооҕо, элбэх оҕолоох ийэ:

— Ааспыт ахсынньыга биһиги уотунан ититиибит иһин 22 тыһ. солк. аахпыттар этэ. Урукку өттүгэр бачча элбэх сууманы төлүү илик буоламмын тута “Энергосбытка” тиийэн, элбэх оҕолоохпунан чэпчэтии оҥорторон, 18 тыһ. солк. тахсаны төлөөбүтүм. Уларыйыы киириэҕиттэн 6,6 кВтч-ттан тахсаны тутуннубут да, тарыыппыт икки бүк үрдээбитинэн барар. Бииргэ үлэлиир кэллиэгэлэрим 30‑тууну эҥин төлөөбүттэрин истибитим. Субсидия ааҕыныстыбатыгар тиийэн элбэх оҕолоохпунан сайабылыанньа суруйбутум. Элбэх оҕолоохторго 30% чэпчэтии көрүллэр эбит. “Е‑Якутия” саайт нөҥүө толорон ыыппытым. Онно сайабылыанньа биэрэргэ уот ситимигэр, кытаанах хомунаалынай бөҕү харайыыга иэһэ-күүһэ суох буолуохтааххын. “Энергосбыттан” төлөөбүт чиэкпитин, дьиэ кэргэн састаабын туһунан ыспыраапка ыыппытым. Онон ый ахсын биир (фиксированнай) суума — 3 тыһ. солк. каартабар түһүөхтээх. Сунтаар нэһилиэгин улахан аҥаара уот ситимин нөҥүө ититинэн олоробут. Халлаан улаханнык тымныйбытыгар уоппут мөлтөөн, бойлер оһохпут кыайбат курдук буолар. Бу тарыып уларыйыыта дьиэ кэргэн бүддьүөтүгэр улаханнык оҕуста диэм этэ. Былырыын уонтан тахса тыһ. солк. төлүүрбүт. Сыана үрдүү турдаҕына саатар уһун кыһыннаах саха дьонугар уот тарыыба арыый чэпчэки буолуо эбит.

Алена Корякина, Сунтаар нэһилиэгин олохтооҕо:

— Уоппут ахсынньытааҕы төлөбүрэ биир ыйга 71 тыһ. солк. буолбутун итэҕэйбэккэ, аахса тиийэ сырыттым да туһа суох. Биһиги икки этээстээх эрээри иэнинэн кыра дьиэҕэ олоробут. Оһохпут бойлер. Нэһилиэк дьаһалтатыгар тиийэн сайабылыанньа суруйдум, бу үлүгэр харчыны хантан булан төлүүбүн? Кыра оҕобун көрөн олорбутум, саҥа үлэҕэ тахсан эрэбин, хамнас аахса иликпин. Үс оҕолоохпут, ол эрээри бу дьиэ дьоммут дьиэлэрэ буолан, биһиги элбэх оҕолоохтор чэпчэтиилэрин сатаан туһанар кыахпыт суох. Кирэдьиит эрэ ылан төлүүр кыахтаахпыт. Улахан тымныыларга маннык элбэх сууманы ааҕар буоллаҕына, тыа дьоно олорор усулуобуйабыт төрүт да суох буолар буоллаҕа. Ас-таҥас туох барыта үс бүк үрдүү турдаҕына, тоҥон өлбөт туһуттан ыйга бачча элбэҕи төлөөтөхпүтүнэ, ыал буолан олорор да кыахпыт суох буолар. Тоҥон өлүмээри, ыйга 71 тыһ. солк. төлүүбүт дуо?