Туһахха куобах иҥнэр кэмэ

Куобах аас-туор сылларга дьону хоргуйууттан өрүһүйбүт кыыл буолар. Кини этэ эрэ буолбакка, тириитэ олус сылаас уонна сымнаҕас суорҕан, бэргэһэ, үтүлүк буолан үгүс дьону абыраабыта. Куобаҕы араастаан ааттыыллар — табысхаан,  хотонох, ускаан о.д.а.

Куобаҕы остуоруйаҕа кэпсэнэринэн өрүү куттаҕас диэн суруйаллар эрээри, ис дьиҥэр куобах олус хорсун кыыл диэн биир булчут оҕонньор урут кэпсээн турардаах. Кини олус сэргэх, онон кулгааҕа өрүү чөрөс. Ойуоккалыыра түргэн, халыҥ тирии сону хайа тэбэр сэрэхтээх кыыл. Туһахха иҥнэн олорон эһээхэй оҕо курдук ытаан эйээрэр, дьон аһынан көтөҕөөрү, ылаары искэ тэптэриэхтэрин сөп. Зоологтар аан дойдуга уопсайа куобах отучча көрүҥэ баарын быһаарбыттара. Куобах ахсаана сылынан көрөн аҕыйыыр, элбиир. 80-с сылларга куобах аһары дэлэйэн, улуустар ахсын нэһилиэктэринэн улахан күрэхтэр буолуталыыллара. Билигин оннук күрэхтэр буолбаттар, биирдиилээн дьон куобахтыыр. Сүрүннээн туһах иитэн бултууллар.

Куобаҕы туһахха бултааһын кэмэ балаҕан ыйын 15 күнүттэн саҕаланар. Маныаха биир эрэ боробулуоханан оҥоһуллубут туһах туттуллар. Оннук туһах  0.8 мм сонуо суохтаах.

Кэбээйи нэһилиэгин олохтооҕо Иван Софронов куобаҕы туһахтаан бултуур, ол сылдьан төрөөбүт дойдутун кэрэ, мааны айылҕатын хаартыскаҕа түһэрэн үйэтитэр. Билигин кини үгэннээн туһахтыы сылдьар:

— Куобаҕы мин лиссиэнсийэнэн бултуубун. Биир лиссиэнсийэҕэ биэс куобах киирэр. Сүрүнннээн куобахха алтынньы ыйга, сир тоҥмутун кэннэ маҥнайгы хаар түһүүтэ туһаҕынан бултаһыахха сөп. Ити бириэмэҕэ хаар чараас буолан кэбэҕэстик туһахха киирэн биэрэр. Туһах баайарга сиртэн хаарын көрөн өрө тардан биэрээччибин, аны туһах баайарга куобах сэрэхэчийэрэ бэрдиттэн чэҥкээйилээбэт буоллум. Куобах кыһын өттүгэр орох тэбэн суолун оҥостор. Кириэстии суол оҥорбут буолааччы. Тымныыга түүн иһигэр ол ороҕунан төттөрү-таары сүүрэкэлиир. Нэһилиэктэн биир км кыайбат сиргэ былырыыҥҥы сезоҥҥа хапкааҥҥа үс киистээхпин. Аһары элбэх туһаҕы ииппэппин, лиссиэнсийэбэр сөп түбэһэринэн. Киһи күннээҕи аһылыгын булунарын ааһан төрөөбүт дойду чэбдик салгынынан тыына айылҕаҕа да сылдьара дьол буолар. Бу сылдьарым тухары айылҕам кэрэ көстүүтүн хаартыскаҕа үйэтитэбин. Билигин төлөпүөннээх буолан, тута хаартыскаҕа түһэрэр олус бэрт. Урукку булчуттар барахсаттар төһөлөөх үчүгэй булт түгэннэрин үйэтиппэккэ хаалбыттара буолуой?