Тус санаа: Атыннык көрүөххэ, дириҥник өйдүөххэ

Ханнык баҕарар омук бу сиргэ сиик курдук симэлийэн хаалбатын туһугар, хараҕын харатын кэриэтэ харыстыахтаах сүрүн тулааһыннарынан, ол эбэтэр тойон баҕаналарынан: историята, төрүт тыла, итэҕэлэ, сиэрэ-туома, үйэлээх үгэстэрэ уонна культурата буолаллар. Бу тулааһыннартан хайата эмэ айгыраата даҕаны, атыттара эмиэ тэҥҥэ кэбирииллэр. Глобализация далааһыннаахтык ыгар уонна суурайар кэмигэр, биһиги бу тулааһыннарбыт тула ыга сомоҕолоһон, биир ньыгыл буолуохтаахпыт өйдөнөр. Арай, маны өйдүүр курдукпут даҕаны, билиҥҥитэ салгыны эрэ хамсата сылдьабыт. Сорунуулаах саҕалааһын суох. Оттон туох барыта кыраттан саҕаланар.

Мин бүгүн сахалар төрүт оонньууларбыт, чуолаан, хапсаҕай туһунан санаабын үллэстиэхпин баҕарабын.

Хапсаҕай – өбүгэлэрбит биһиэхэ хаалларбыт үтүөкэн бэлэхтэрэ. Хапсаҕай – этнос быһыытынан культурабыт маанылаах сорҕото. Кини көннөрү көрүҥ эрэ буолбатах, биһиги национальнай баайбыт!

Ханнык даҕаны киһи тус өбүгэлэриттэн хаалбыт өйдөбүнньүк малларыгар харыстабыллаахтык сыһыаннаһар, бэйэтин оҕолоруттан саҕалаан сиэннэригэр бэриллэн иһэригэр кыһанар. Оттон биһиги, былыргы өбүгэлэрбит үйэлээх бэлэх гынан хаалларбыт хапсаҕайдарыгар, этнос быһыытынан культурабыт маанылаах көрүҥэр сыһыаммыт хайдаҕый?

Ааспыт кэмҥэ төннөн ылыахха. Сэбиэскэй Сойуус кэмигэр саха итэҕэлэ, сиэрэ-туома көйгөтүллэ сылдьыбыта баар суол. Хапсаҕай эмиэ умнулла быһыытыйбыта. Арай Үөһээ Бүлүүгэ эрэ, ханнык даҕаны кэми аахсыбакка хапсаҕайы өрө тутан, ыһыахтарыттан саҕалаан сылга иккилии улахан күрэхтэһиилэри ыытан, бу көрүҥмүт тыына уостарын быыһаабыттара диэтэхпинэ, күүркэтии буолуо суоҕа. Ол даҕаны иһин, билигин бу улуус хапсаҕай түөлбэтинэн сиэрдээхтик ааттанар.

Кэнникитин хапсаҕайга саҥалыы тыыны укпут, өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник тарҕаммытыгар тугунан даҕаны сотуллубат өҥөлөөх дьонунан Алексей Егорович Мостахов уонна Александр Васильевич Васильев – Көрдүгэн буолаллар. Кинилэр эт атахтара элэйиэҕэр диэри сүүрэн-көтөн үгүс сыраларын биэрбиттэрэ. Ол эрэн, хапсаҕай бу энтузиастар эрэ көмөлөрүнэн сайынна дииртэн эмиэ туттунабын. Хапсаҕай бэйэтэ саханы умсугутар, этэргэ дылы эппитигэр-хааммытыгар иҥэн сылдьар көрүҥмүтүнэн буолар.

Дьэ, оттон, хапсаҕайбытыгар сыһыаммыт хайдаҕый диэн өссө төгүл ыйытыы бэринэн баран, билиҥҥи балаһыанньабытын анааран көрүөххэйиҥ эрэ.

Күн бүгүн, бу төрүт баайбытыгар олус чэпчэки сыһыан олохтонно, онтон сиэттэрэн най барыы буолла. Аһара баран, дьону аралдьытарга эрэ анаммыт курдук шоуга кубулуйан эрэр.

Бастаан, “хомуур хапсаҕай” диэн тэрээһин ыытыллан “һуу-һаа” буолбута. Оттон хапсаҕай, хаһан үөскүөҕүттэн ыла единоборство, ол эбэтэр биир бииргэ эрэ киирсии көрүҥэ. Ону хомуур гынан “тупсарар” наадата суох уонна маннык тэрээһиннэр хаарыаннаах төрүт көрүҥмүтүн суолтатын көрүнньүк көр-нар таһымыгар түһэрэллэр. Биһиги тоҕо бэйэлээх бэйэбит маанылаах көрүҥмүтүгэр олус чэпчэкитик, күлүү-элэк курдук сыһыаннаһабытый? Тоҕо социальнай ситимтэн түспэт араас “персонажтар”, бэйэ-бэйэлэрин ыҥырса-ыҥырса, хапсаҕайдаспыта буоллаҕа буолан биһиги ытык көрүҥмүт дириҥ философиятын туора сотон таһааралларый? Маннык шоулар соруктара биир – улахан тэрээһиннэргэ ол-бу саарбах “изюминкаларынан” дьону угуйан харчы киллэринэр ньыма.

Тэҥнээҥ көрүҥ, дьоппуоннар, тувиннар, бүрээттэр тоҕо эрэ бэйэлэрин төрүт көрүҥнэрин маннык шоуга кубулуппаттар ээ. Олус харыстыыллара уонна сүгүрүйэллэрэ өтө көстө сылдьар.

Билигин хапсаҕайбытын аны аан дойду таһымыгар таһаарабыт диэн өрүкүнэһии бөҕөтө. Дьэ, сахалар, дорҕоонноох аакка-суолга баҕалаахпыт дьоммут ээ…  Тоһоҕолоон уонна уобарастаан бэлиэтээтэххэ, биһиги хапсаҕайбыт – раритет (редкая или особо ценная вещь) буолар, ханнык да атын омукка маннык көрүҥ суох. Онон, ураты харыстабыллаах сыһыаны эрэйэр. Ол иһин, ханнык даҕаны кыахтаах спонсор хапсаҕай күрэхтэһиитин уонна быраабылатын талбытынан дьаһайыа суохтаах. Хапсаҕай ким даҕаны кэтэх баайа буолбатах, “мин тэрийэбин – онон дьаһайабын” диэн бириинсип адьас суох буолуохтаах.

Сорохтор көбдьүөрэ түһүөххүт, “маассабай күрэхтэһиилэр ыытыллалара, дьон көх-нэм буолара туох куһаҕаннааҕый” диэн. Сөбүлэһэбин. Бука диэн ыыттыннар. Хомуур охсустуннар даҕаны, этистиннэр даҕаны. Мин, төрүт көрүҥмүт хапсаҕай көйгөтүллэрин эрэ утарабын.

“Хаҥалас хапсаҕайа” диэн, төрүт көрүҥмүтүн букатын даҕаны иҥэринэн кэбиспит ааттаах, “норуоттар икки ардыларынааҕы” диэн дорҕоонноох статустаах турнирдаахпыт. Аата даҕаны олуурдаах уонна мөккүөрдээх. Холобура, “Уйбаан сылгыта”, “Маарыйа ынаҕа” диэн этии, бу сүөһү ким бас билиитэ буоларын чопчулаан ыйар. Хаҥалас туох уратылаах уонна үтүөлээх буолан күрэхтэһиитигэр маннык “эксклюзивнай” ааты иҥэриннэ? Бу бэлиэтээһин “Эҥсиэли хапсаҕайа” диэн күрэхтэһиигэ эмиэ сыһыаннаах.

Эппитим курдук, хапсаҕай – саха омук бүтүннүүтүн баайа, ону бэйэҕэ сөрүү тардыы, сымнатан эттэххэ, сүөргү.

Кэнники сылларга бу турнирбытыгар атын регионнартан кэлэн аҥардастыы айбардыыр буолан эрэллэр. Кэллэхтэрин ахсын, икки буоллуннар, биэс буоллуннар, син биир си-дьүгээр төннүбэттэр

Быйылгы турнирга 65 киилэҕэ үһүс эрэ буоллубут, икки бастакы – бүрээттэр. 75 киилэҕэ, сыыспат буоллахпына, 82 бөҕөс кииристэ, онуоха биһиги биэс бастыҥ даҕаны иһигэр киирбэтибит, мэтээллэри барытын ыалдьыттарбыт ыллылар. 85 биэс киилэҕэ эмиэ бүрээт Арсалан Будажапов бастаата. Оттон 95 киилэҕэ кыһыл көмүс мэтээли монгол Дензеншарав Туг-Эрдэдэ илдьэ барда.

Ыарахан ыйааһын абсолютнайыгар кэлии күүстээх бөҕөстөр, хата, бэйэ-бэйэлэрин охторсон, Никита Хабаровка суолун солоон биэрдилэр. Кини кыайыыта хайдах кэлбитин барытын бэйэҕит көрбүккүт, онон тус сыанабыллаах буолуохтааххыт. Оттон иккис күн ыытыллыбыт  абсолютнай күрэхтэһии финалыгар эмиэ бүрээт уолаттара бэйэ-бэйэлэрин кытары кииристилэр. Биһиги наар кэтэнэ-манана сылдьар бөҕөстөрбүтүгэр холоотоххо, ыалдьыттарбыт кимиилээх киирсиилэринэн, тутуһартан-хабыһартан толлубаттарынан, киирсиини наар сытыырхата сатыылларынан мөккүөрэ суох ордуктар. Оттон дьиэҕэ-уокка уонна бэйэлээх бэйэ көрүҥэр кыайтарыы көрөөччү санаатын түһэрэр, ол түмүгэр  хапсаҕайбыт суолтата эмиэ намтыыр.

Өссө биирдэ хатылаан эттэхпинэ, биһиги хапсаҕайбытын көннөрү тустуу эрэ көрүҥүн курдук ылына сылдьабыт. Оннук буолбатах, кини биһиги төрүт баайбыт уонна культурабыт сорҕото. Ону дириҥник өйдүөххэ уонна харыстабыллаахтык сыһыаннаһыахха.

Хапсаҕайы аан дойду таһымыгар таһаара сатыыр буоллахпытына, туох ханнык иннинэ ЮНЕСКО билиниитин ыларга кыһаныахтаахпыт. Бары билэрбит курдук, олоҥхобут сахалар төрүт культурабыт быстыспат ситимин быһыытынан бу аан дойдутааҕы үрдүкү холбоһугунан  билиниллэн сылдьар. Хапсаҕайбытын, атын даҕаны төрүт көрүҥнэрбитин эмиэ киллэрэргэ кыһаныаххайыҥ. Оччотугар, кэнэҕэһин, кинилэр ааттара-суоллара уонна быраабылалара хайдах баарынан аан дойду историятыгар киирэн үйэ-саас тухары бигэргэниэхтэрэ.

Оттон билигин, “норуоттар икки ардыларынааҕы” диэн бэйэбит бэйэбитигэр статус бэринэн баран тэрийэ сылдьар курдукпут. Уонна, үрдүк таһымҥа таһаарабыт диир аата, чуолаан тоҕо биир улуус аата кыбытыктаах ыытыллыахтааҕый?

Чэ, баҕар, үрдүк таһымҥа таһаарбыт даҕаны буолуубут. Оччотугар, сыыйа быраабылата эмиэ уларыйан барарыгар тиийэр, ол түмүгэр ис хоһооно кытары суураллан барыаҕа. Онон, бастатан туран, хапсаҕайбытын бэйэбит испитигэр сааһылыах уонна тупсарыах тустаахпыт.

Бу күннэргэ төрүт тылбытыгар сыһыаннаах тэрээһиннэр ыытылла тураллар.  “Тыл – омук тыына” диэн мээнэҕэ этиллибэт. Манан холуйар буоллахха, биһиги бүгүҥҥү күҥҥэ “тыын быһаҕас” туруктаах омукпут. Тылбыт-өспүт оннук курдук биллэрдик айгыраата. Оттон сөпкө саҥарарга уонна суруйарга ирдэбил адьас мөлтөх. Олунньуга эрэ “тылбытын харыстыаҕыҥ” диэн ис хоһоонноох “күүрээннээх” тэрээһин кэнниттэн  эһиилигэр диэри уһун уоскулаҥ.

Оттон тылы сыччах мунньахтарынан, семинардарынан уонна киирэр ааҥҥа табличкалары ыйааҥҥын эрэ харыстаабаккын. Төрүт тылбыт омук быһыытынан сүрүн уратыбыт уонна туохха да бэриллибэт баайбыт буоларынан, сытыы ирдэбил күн ахсын туруохтаах. Көрдөрөр-иһитиннэрэр эйгэҕэ, ол эбэтэр хаһыакка, араадьыйаҕа, тэлэбиидэнньэҕэ үлэлиир дьоҥҥо ирдэбил ордук кытаанах буолуохтаах. Биһиэхэ билиҥҥитэ ити курдук дьаныардаах уонна тэтимнээх үлэ ыытыллара тоҕо эрэ киэҥник  биллибэт-көстүбэт, түмүгэ эмиэ биир оннук.

Хаһыат тылыгар-өһүгэр  кэм ханнык эмэ ирдэбиллэр тутуһулла сатыыр буоллахтарына, микрофон, күөх экран кэтэҕэр олорооччулар тыллара-өстөрө сымсаҕа тута биллэр, толоостук иһиллэр. Оттон  салаҥнык саҥарыы мөкү дьайыыта ордук күүстээх. “Араадьыйаҕа, тэлэбиидэнньэҕэ итинник саҥараллар дии…”  диэн холобур оҥостуу тахсар.

Кэлтэйдии куолулуур хаһан да судургу диэччилэр көстүөхтэрэ. Онон холобурдарга олоҕуруохха. Маҥнай, үгүс дьон-сэргэ сөбүлээн көрөр-истэр спортивнай күрэхтэһиилэрин ылан көрүөххэ. Чуолаан, төрүт көрүҥнэрбитин уонна көҥүл тустууну сырдатар эдэр дьоммут тылларыгар-өстөрүгэр тохтуохха.

Хапсаҕайы сырдатааччыларбыт тыллара-өстөрө татыма сөхтөрөр. Оҥоһуллар албастары наар нууччалыы эрэ этэллэр, ол быыһыгар “буруолуу сылдьар маастар…”, “заряженнай киирбит…”,  “оо, кураж хаппыт”, “связката быстыбыт”, “былчыҥа тыга сылдьар” дэһэ-дэһэ чыпчырыналлар. Оттон кураж диэн сахалыыта: уох, уоҕуруу (уоҕуран ылыы), кыдьыгырыы диэн суолталаах.

Өтөрдөөҕүтэ Дьокуускайга буолан ааспыт “Хаҥалас хапсаҕайа” күрэхтэһиини  сырдатар биир эдэр уол: “утарсааччытын… били…м-м-м.. атаҕа токуруйар сириттэн…” диэн соһуппута. Атах токуруйар сирэ – такым диэн ааттанарын үйэтигэр истибэтэх бадахтаах.

Ити курдук кинилэр уостарыгар халбаҥнаабат шаблон, уларыйбат клише буолан бигэтик олохсуйбут салаҥ эпитеттар, сыыс тыллар хапсаҕай күрэхтэһиилэрин ахсын иһиллэллэр. Аны, ити шаблон эпитеттар саҥаттан саҥа ыытааччылары “сутуйан” иһэллэрэ мөкү көстүүнү өссө дириҥэтэр. Бука, итинник саҥардахтарына бэйэлэрин “сиппит-хоппут” кэммэнтээтэр курдук сананаллара эбитэ дуу…

Ыытааччыларбыт хапсаҕай уонна тустуу албастарын наар нууччалыы эрэ этэллэр. Оттон саха тыла-өһө дириҥин уонна баайын оннооҕор атын омуктар, тыл биллиилээх учуонайдара билинэллэр.

Үгүһү дойҕохтуу барбакка, мантан аллара хапсаҕайга уонна көҥүл тустууга сыһыаннаах сорох тыллары ылан көрүөххэйиҥ. Дьэ, “буруолатан-тараалатан” кэпсиир-ипсиир уолаттарбыт бу тыллартан төһөтүн тутталларын истибиккитий? Тус бэйэм, кинилэртэн сорохторо киһи атаҕын чаастарын даҕаны эр-биир араартаан билэллэрин  саарбахтыах санаам кэлэр. “Киһи атаҕын токуруйар сирэ…” дии сырыттахтарына тугу этиэҥ баарай… Онон, кинилэргэ туһаайан, киһи лабааларын чаастарын нууччалыы быһаарыыларын эмиэ киллэриэххэ.

 

Киһи лабааларын ааттара

 

Уллуҥ, уллуҥах – подошва.

Тилэх (тиҥилэх) – пятка.

Бэрбээкэй – лодыжка, щиколотка.

Сото – голень.

Бөтөҕө – икры ног.

Такым – коленный сгиб.

Борбуй – киһи такымын үөһэ өттө.

Түһэх, ньилбэк – киһи буутун илин өттө.

Тобук – колено.

Окумал – плечо, плечевая кость (часть руки от плеча до локтя). Окумал былчыҥа (бицепс).

Сарын хаптаҕайа – лопатка.

Тоҥолох – локоть.

Хары – предплечье.

Бэгэччэк – запястье.

Иҥиир – сухожилие.

Силгэ – связка.

Силгэ быстыыта – разрыв связок.

Силгэ уунуута – растяжение связок.

Күөн. Таһаа – торс, корпус человека.

Биил, синньигэс биил – поясница, талия.

Тоноҕос – позвонок, позвоночник, спинной хребет

Хомурҕан –  ключица,  ключевая кость

Албастар ааттара уонна көрүҥнэрэ

 

Умустарыы, умса хорутуу – отброс ног, отбрасывание. Бэйэтин кэмигэр хапсаҕайдьыт Егор Иванов (Үөһээ Бүлүү) олус сатабыллаахтык туһанан үгүс киһини “буор сирэйдээбит” албаһа.

Кэннигэр тахсыы – перевод, проход за спину.

Тордуох. Тордуохтааһын – зацеп.

Күөнүнэн күөйүү – зашагивание.

Курдуу кууһан  эргитии – накат.

Кэдэрийэн быраҕыы – прогиб.

Арҕаһынан адаарытыы.  Адаарытыы – мельница.

Биллэҕэн быраҕыы. Сүгэн күдээритии – кочерга, вертушка.

Умсан киирии. Хоннох аннынан умсуу – нырок.

Хойуоһуннарыы – прием обратный.

Такытыы. Такытан олордуу – посадка.

Кыбытыы, кыбытан эргитии – умса баттата сылдьан утарсааччы илиилэрин икки хоннох анныгар кыбытан тиэрэ эргитии.

Супту атахтааһын – аҥар атахха супту киирии.

Борбуйдааһын. Быыралаан киирии – ыраахтан умсан киирэн утарсааччыны икки борбуйуттан ылан, устунан күөнүнэн анньан охторуу. Бу албаһы олус сатабыллаахтык Манчаары спартакиадатын чөмпүйүөннэрэ  Илья Тимофеев (Хаҥалас) уонна Олег Федотов (Үөһээ Бүлүү) тутталлар.

Туора атахтааһын.

Чохчойон атахтааһын.

Садьыйан баран атахтааһын.

Сүнньүттэн умса тардыы.

Бэгэччэктэн, харыттан, тоҥолохтон, окумалтан эрийэ тардыылар.

Иһиттэн тэбии, таһыттан тэбии (хатыйыы)

Күүрдэн баран тэбии.

Халбаҥнатан иһэн тэбии.

Хоннохтоон сөрөөһүн.

Тэптиргэ (тэптиргэлээһин) – аҥар атаҕы утарсааччы самаҕын анныгар уган төһүүлээн быраҕыы.

Адаҕалатыы – аҥар атахтан ыллараат, бу атаҕы сонно тута күүскэ эрийэ тардан утарсааччыны соһон иһэн, эбиитин аҥар илиинэн сүнньүттэн умса баттаан  охторуу. Бу албаһы хапсаҕай биллиилээх маастардара Евгений Алексеев (Уус Алдан), Федор Данилов (Үөһээ Бүлүү) ордук сатабыллаахтык туһаналлар.

Өттүк.

Тоһуурдаах (олуурдаах) халбарыйыы.

Систэн булгу сөрөөһүн.

Утары атахтааһын.

Түргэннээһин. Түргэн.

Өрө баһыы.

Сохсолооһун – утарсааччыны үрдүттэн  хам баттааһын.

Эриллэн сохсолооһун  (накрывание).

Тиэрэ анньыы.

Тура көмүскэнии, куота көмүскэнии.

Бөҕөс туругун ойуулааһын

 

Уох – пыл, кураж. Уоҕа киирдэҕинэ, уоҕа уһугуннаҕына (поймать кураж, войти в раж). Уох харааһына (прохождение первого порыва).

Уор. Уор-кылын – спортивная злость.

Күүс-уох – сила, мощь.

Күдэх, сылба, сэниэ, сындааһын – выносливость.

Күүрээн – накал.

Ыгыы – навязывание борьбы.

Сааһыланыы – настройка.

Түллүү – напряжение, потуга.

Уйуһуйуу – сэрэҕи сүтэрэ өрө күүрүү, балабыай киирии.  Перевозбуждение.

Сүрү баттааһын – психологическое давление.

Сүр баттатыы – бүтэйдии эрдэттэн самныы.

 

Көрөргүт курдук, үгүс тиэрминнэр ааттара сахалыы холкутук тылбаастаналлар уонна быһаарыллаллар. Киһи туругун, таһымын, тас көрүҥүн, хамсаныыларын, дьайыыларын ойуулуур-дьүһүннүүр тылларынан сахабыт тыла олус баай. Сыччах, хамсаабакка даҕаны турар киһини: “сымарыттан”, “дыгдаллан”, “дьиппиэрэн” диэх курдук   ойуулаан-дьүһүннээн бэрт уһуннук этиэххэ сөп. Төрүт тылбыт барахсан оннук баай!

Онон күрэхтэһиилэри сырдатааччылар тылларын-өстөрүн сааһыланаллара уонна байыталлара эрэйиллэр. Онуоха биир эрэ суол баар. Үгүс кинигэни ааҕыы уонна тылдьыттары туһаныы.

Кэммэнтээтэр буолан төрөөбөттөр, буһан-хатан, итэҕэстэрин-быһаҕастарын туоратан, уһаарыллан тахсаллар. Сэбиэскэй Сойуус биир саамай киэҥник биллибит спортивнай кэммэнтээтэрэ Николай Николаевич Озеров идэтинэн актер этэ. МХАТ сценатыгар  30 сыл үлэлээбитэ уонна үгүс  сыл устата спортивнай матчтары сырдаппыта. Элбэх киһи спортивнай кэммэнтээтэрдэр  В.Н. Маслаченко, Г.Г. Саркисьянц, Евгений Майоров, Анна Дмитриева куоластарын истэн  улааттахтара буолуо. Кинилэр сааһылламмыт тыллара-өстөрө күрэхтэһии тыынын ситэрэн-хоторон биэрэллэрэ, көрөөччүлэри уонна истээччилэри умсугуталлара. Оттон сахалыы-нууччалыы холкутук саҥарар бэйэбит Вячеслав Степановпыт төһөлөөх үгүс күрэхтэһиини ыыппытай? Күрэхтэһии саҕаланарын туһунан кини куолаһа иһилиннэ даҕаны, көрөөччүлэргэ  тута ураты турук үөскүүрэ.

Бу этиллибит кэммэнтээтэрдэр тыллара-өстөрө киһи кулгааҕар хаһан даҕаны толоостук иһиллибэт буолара. Эгэ, бэлэстэрин муҥунан сарылаһыахтара дуо? Эбэтэр, киһини араастаан сирэй-харах ойуулаан, хос ааттаан баран, күлэн күһүгүрэһиэхтэрэ диэтэҕиҥ дуу? Эфирга тыл-өс култуурата уонна тус сиэр диэн баар буолуохтаах. Көбүөргэ икки утарсааччы тахсар. Кинилэргэ иккиэннэригэр эриэ-дэхси сыһыан кэммэнтээтэргэ тулхадыйбат ирдэбилинэн буолуохтаах. Хайаларын даҕаны кэлтэйдии чорбоппокко уонна намтаппакка кэпсиэхтээх

Дьиҥэр, күрэхтэһии хаамыытын көрөөччү тэлэбиисэринэн бэйэтэ илэ көрөн олорор буоллаҕа. Онон хапсаҕайдьыттар албастарын, күрэхтэһии күүрээнин лоп-бааччы уонна хомоҕойдук ойуулаан кэпсээһин эрэ кини сэҥээриитин күүһүрдэр кыахтаах. Оттон сырыы ахсын спортсменнар ааспыт ситиһиилэрин эргитэ сылдьан лэбэйдээһин уонна наар шаблон буолбут эпитеттары туһаныы дьону сэҥээрдиэхтээҕэр сылатар. Хапсаҕайбыт сыччах хамсаныылара эрэ сытыы буолбакка, тыла-өһө эмиэ баай уонна кэрэхсэбиллээх буоллун. Төрүт көрүҥмүт мантан тупсан эрэ биэриэҕэ.

Көрөөччүлэргэ туһаайан, төрүт тылбытын харыстааһын чунуобунньуктар эрэ эппиэтинэстэрэ буолбакка, хас биирдиибит ирдэбилэ буолуохтааҕын санатар сиэрдээх буолуо. Онон кинилэр эмиэ итэҕэһи-быһаҕаһы көрөллөрө-билэллэрэ уонна олору туоратыһарга кыттыһаллара эрэйиллэр.

Хапсаҕай төрүт көрүҥмүт буоларын тоһоҕолоон бэлиэтээн туран, өссө биир түгэҥҥэ тохтуохпун баҕарабын. Хапсаҕайы аан бастаан көрөр туора киһи, бу туох көрүҥ буоларын тута быһаара охсор кыаҕа суох. Тоҕо диэтэххэ, хапсаҕайбыт атрибуттарыгар национальнай колорит диэн адьас суох. Көҥүл тустуу көбүөрэ, аныгылыы шортик, атахха кэтиллэр борцовка – бу барыта туох даҕаны өйдөбүлү биэрэ охсубат. Оттон ыалларбыт бүрээттэр, тувиннар, монголлар төрүт тустууларын ылан көрүҥ, таҥастарыттан-саптарыттан, хапсыһыы иннинээҕи ритуальнай үҥкүүлэриттэн – бу кинилэр национальнай тустуулара буолара тута өйдөнөр. Биһиги эмиэ тас атрибуттарга болҕомтобутун ууран, атын омуктарга хапсаҕайбыт тыынын тута биэрэр гына дьаһанарбыт ирдэнэр. Ол курдук көбүөр бүрүөһүнүн сахалыы уратытык ойуулаан-мандардаан биэрэр тоҕо сатамматый? Оччотугар, көстүүтэ тута уларыйа түһүөҕэ. Шортиктары эмиэ биир халыып гына ураты мандардыыр (улуус аатын ойоҕоһугар эбэтэр кэннигэр бэллэччи суруйбакка) буоллар, адьас атын көстүү буолуох этэ. Судьуйаларбыт таҥастара эмиэ уларыйа сылдьар. Хаһан эрэ сахалыы таҥас кэтэ сылдьыбыттара даҕаны, ол уһаабатаҕа, аныгылыыга көспүттэрэ ыраатта. Мэлдьи сахалыы таҥастаах уонна чараас этэрбэстээх тахсары олохтуур тоҕо сатамматый? Эбэтэр аны сахалыы таҥаспытыттан кыбыстар буоллубут дуу? Хапсаҕайдьыттар мас тардыһааччыларбыт курдук, бэйэ-бэйэлэригэр нөрүс гынан эҕэрдэлэһэллэрин олохтуур эмиэ тоҕо сатамматый? Сумоҕа илии бэрсибэттэр, куустуспаттар да буоллар, утарсааччыларыгар ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллара бөҕөстөр хапсыһыыга киирэр сиэрдэригэр-силиктэригэр ырылхайдык көстөр. Биһиги хапсаҕайбыт эмиэ национальнай көрүҥмүт быһыытынан, хайаан даҕаны ураты силиктээх буолуохтаах. Манна даҕатан эттэххэ, сиэр-туом – ритуал (алгыс, уоту аһатыы уо.д.а, оттон сиэр-силик – церемония (күрэхтэһиини арыйыы, эҕэрдэ тылы этии уо.д.а) диэн суолталаахтар.

Үөһэ этиллибитин курдук дьаһаннахпытына, хапсаҕайбыт атыттартан уратыта дьэҥкэ көстөн кэлиэҕэ, ис хоһооно байан эрэ биэриэҕэ.

Билиҥҥитэ, бу көрүҥмүтүгэр көр-нар эрэ аҥардаах сыһыан олохсуйан эрэр. Хапсаҕай – омук быһыытынан баайбыт  маанылаах сорҕото буоларын, онон киниэхэ харыстабыллаах, ытыктабыллаах сыһыан баар буолуохтааҕын бу көрүҥ федерациятын салалтата өйдүү, кыһамньытын уура илигэ көстөр. Ол даҕаны иһин, күрэхтэһиини арыйар сиэргэ-силиккэ дьоһумсуйа туттан тыл этэллэринэн эрэ үлэлэрэ муҥурданарын курдук ылыныллар. Хапсаҕай омукпут бүтүннүүтүн баайа буоларын быһыытынан, хайа даҕаны тойон эбэтэр тэрийээччи, быраабылатын санаатаҕын ахсын талбытынан уларытар-тэлэритэр моральнай бырааба суох.

Аны, сорох хапсаҕайдьыттарбыт “хайп” диэн муоданы батыһан буоллаҕа, түһүлгэҕэ араастаан туттар-хаптар, далбаатанар, хаамар-сиимэр, тэбиэлэнэр-охсуоланар буолан эрэллэр. Хайп диэни судургутук быһаардахха, туохха эбэтэр кимиэхэ эмэ эбэтэр бэйэҕэ болҕомтону тарда сатаан омунуруу-төлөнүрүү. Маннык “уруһуйданыы” биһиги төрүт көрүҥнэрбитин киэргэппэт. Хапсаҕай көннөрү тустуу көрүҥэ эрэ буолбатах, үөһэ этиллибитин курдук саха культуратын маанылаах сорҕотунан буолар. Онон тус бэйэ сиэрэ суоҕун төрүт көрүҥмүтүгэр умньааһын адьаһын сатаммат. Кэлии дьон итинник “киэбириини-хаабырыыны” көрөннөр, тус бэйэлэригэр омукпут туһунан бөрүкүтэ суох өйдөбүлү оҥостуохтарын сөп.

Аны, киин куораппыт ыһыаҕын кэмигэр ыытыллар “Дыгын оонньуулара” күрэхтэһиибит сорох кыттааччылара эмиэ атыттартан тугунан эмэ чорбойо сатаан араастаан хамсанар-имсэнэр буолан эрэллэр. Ол курдук, кыайбыт түгэннэригэр араастаан хамнаналлара, сөмүйэлэрин чочоҥнотоллоро кинилэри киэргэппэт. Мусульманскай эйгэҕэ бу символ “Халлааҥҥа Аллахтан ураты атын таҥара суох” диэн суолталаах. Хапкаас бары тустууктара кыайдахтарына хайаан даҕаны ону тоһоҕолоон бэлиэтээн көрдөрөллөр. Оттон биһиги уолаттарбыт бу итэҕэли ылына охсубатахтара буолуо, ол аата “мин чулуубун, бастыҥмын, бастакыбын” диэн суолталаан көрдөрөн эрдэхтэрэ дуу… Оччотугар, итинник гыналлара бэйэнэн киһиргэнии эрэ өйдөбүлүн биэрэр. Оттон киһиргэнии саха сиэригэр-майгытыгар сөп түбэспэт бэрдэ суох хаачыстыба. Көрөөччүлэр даҕаны итинник туттар-хаптар кыттааччылары улаханнык ахсарбакка, бастатан туран, кинилэргэ өйөбүллэрин иһин ис сүрэхтэриттэн махтанар уонна утарсааччыларыгар ханнык даҕаны түгэҥҥэ эйэ-дэмнээхтик сыһыаннаһар спортсменнары быдан сылаастык ылыналлар.

Сиэргэ-майгыга сыһыаран оһуохайбытын эмиэ ылан көрүөххэ. Биир, “кураж хабан” тиэрэ-маары хамсанар “оһуохайдьыппытын”, бэйэбит бассаапка тарҕата-тарҕата күлсэн алларастаһабыт, күүркэтэн биэрэбит. Оттон хайа атын омук киһитэ национальнай үҥкүүтүн итинник элэк курдук сүөргүтүк толорорун, атыттар онно көх-нэм буолан күргүөмүнэн тэҥҥэ үҥкүүлэһэллэрин көрбүккүтүй?..

“Саха сахатынан кэрэ” диэн мээнэҕэ этиллибэт. Кэлтэйдии биллэ-көстө эрэ сатыыр түктэри кэмэлдьи биһиэнэ буолбатах. Онон уһуну-киэҥи саныахха, омук быһыытынан дьоһуммутун  түһэн биэримиэххэ.

Төрүт көрүҥнэрбит бука бары өбүгэлэрбит хаалларбыт үйэлээх үтүөкэн бэлэхтэринэн буолаллар. Кинилэри атын омук оонньууларыгар чугаһата сатаан араастаан уларыппакка-тэлэриппэккэ, харыстаан илдьэ сылдьыы уонна кэлэр көлүөнэлэрбитигэр чөл хаалларыы – биһиги ытык иэспит буоларын чыпчылҕан да түгэнигэр умнарбыт сатаммат.

 

Геннадий Бечеряков, суруналыыс