Тускул: «Алтынньы бастакы дэкээдэтигэр ардыаҕа, хаардыаҕа»

Быйылгы алтынньы ый урукку сыллардааҕар ичигэс буолар чинчилээх.

Бу туһунан норуот синоптига Тускул үгэс быһыытынан саҥа ыйы билгэлииригэр бэлиэтээтэ:

— Күн-дьыл сүрүн уларыйыыта Хотугу муустаах муора сылыйыытын кытта ыкса ситимнээх. Лаптевтар муоралара сыл аайы хойутаан тоҥор буолла, ол иһин алтынньы уонна сэтинньи ыйдар сылыйан иһэллэр. Быйыл хаар эрдэлээн түстэ.  Урут баччаларга хаар түһэр да буоллаҕына, кылгастык түһэ-түһэ ууллан хаалааччы.  Быйылгы хаар  сайынын батыһан, наһаа омуннаахтык түстэ.  Аҕыйах чаас иһигэр сыарҕа хаара түһэн соһутта. Аны сир, күөл олох ириэнэх сыталлар. Тыа көтөҕөтүн ситэ түһэрбэтэ, онон алтынньы  саҥатыгар илин эҥээр, киин, соҕуруу, Бүлүү улуустарыгар алтынньы бастакы дэкээдэтигэр ардыаҕа, хаардыаҕа. Күүстээх тыал түһэн, тыатын көтөҕөтүн түһэрэн эрэ баран, сирин тоҥоруоҕа.

Алтынньы 12-13 күннэригэр кыстык хаар түһүөҕэ. Алтынньыга үгүс улуустарга ый бүтүөр диэри -10С ордук тымныйбакка, идэһэ сэтинньи ортотугар тиийэ көһөрүллүөҕэ.

Алтынньы 14 күнэ – Бокуруоп таҥара. Кыһыҥҥы дьыл саҕаланыыта. Бу күнү өбүгэлэрбит «дьыл кэлиитэ» диэн билинэн туран, Дьыл оҕуһа муустаах байҕалтан тахсыытын кытта ситимнииллэр. Бокуруоп күн өбүгэлэрбит үгэстэрин тутуһан, сахалыы арыылаах алаадьынан кыстыкка киирбиппитин бэлиэтиири умнумуох туустаахпыт. Кыһыҥҥы Ньукуолуҥҥа (ахсынньы 19 күнүгэр) диэри күммүт кылгаатар кылгаан иһиэҕэ. Өбүгэлэрбит дэлэҕэ: “Алтынньыттан күн ат сиэлиитинэн куотар”, – дииллэрэ.Бу күн хаардаатаҕына, сэтинньи ый 21 күнүгэр диэри кыһын кэлиитин 40 хонук күүтэллэр. Хотуттан тыалырдаҕына – тымныы кыһын, арҕааттан тыалырдаҕына – сылаас кыһын буолар. Онтон Бокуруоп күн сылаас күн-дьыл турдаҕына тымныы түһэрэ хойутуур, тымныйдаҕына – тымныы эрдэлиир.

Илин эҥээр улуустар

Алтынньы илин эҥээр үгүс улуустарга былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ, бастакы-иккис дэкээдэлэргэ  балай да хаардаах буолуоҕа. Түүнүн да, күнүһүн да улахан тымныйыы суох.  Онон алтынньы сылаас буолан, идэһэлэнии хойутуоҕа. Ый устата күнүс +2С кыраадыс, түүн  түүн -14С тиийэ тымныйыаҕа. 

Киин улуустар

Ый бастакы, иккис дэкээдэлэригэр үгүс улуустарга хаардаах  уонна ардахтаах. Күнүс +2С кыраадыс сылаас, түүнүн -7С кыраадыс тымныы. Ый бүтэһигэр күнүс-7С кыраадыс тымныы, түүн -12С.

  Бүлүү бөлөх улуустар

Бүлүү эҥээр, атын улуустарга холоотоххо, алтынньы улахан сөҥүүлээх. Улахан тымныы суох. Күнүс -4С кыраадыс, түүн сыыйа -12С тымныы. 

Өлүөхүмэ, Алдан, Нерюнгри оройуоннара

Соҕуруулуу-арҕаа улуустарга бастакы дэкээдэҕэ балай да сөҥүүлээх, былырыыҥҥытааҕар күнүһүн да, түүнүн да сылаас. Бастакы дэкээдэҕэ — ардахтаах. Күнүс +6С кыраадыс сылаас, түүн сыыйа -8С тымныы. 

Өймөкөөн улууһа

 Саха сирин саамай тымныы улууһунан биллэр, улууска бу ааспыт сайын саамай элбэх сөҥүү аһары түһэн, улахан хоромньуну таһаарда. Манна бастакы да, иккис дэкээдэлэргэ хаара олох кэмчи. Алтынньы бу улууһу  элбэх күннээх күнүнэн хатаҕалыаҕа. Манна күнүс     -4С кыраадыс, түүн -13С тымныы. Ый бүтүүтэ күнүһүн -14С  тымныы, түүн -20С кыраадыс тымныы.

Дьааҥы улууһа

Ый бастакы дэкээдэтэ былырыыҥҥытааҕар күнүһэ да, түүнэ да тымныы. Сөҥүү суоҕун кэриэтэ, арай иккис дэкээдэҕэ кыра хаардаах соҕус буолсу. Күнүс -7С кыраадыс сылаас, түүн -17. Ый бүтэһигэр күнүһүн -17С, түүн -21С кыраадыс тымныы.

Халыма-Индигир эҥээр улуустар

Былырыыҥҥыттан алтынньы бастакы декадата тымныы буолсу, ол курдук сөҥүүлээх күннэрэ олох аҕыйахтар, ый иккис, үһүс декадаларыгар ый бүтүөр дылы былырыыҥҥытын курдук күннээх ыраас күннэрэ ый аҥаарын кэриэтэ элбэх буоланнар, дьиэ таһыгар үлэлииргэ кыстыкка бэлэмнэнэргэ, балыктыырга айылҕа анаабыт күннэрэ кэлииһиктэр. Бу ый бастакы дэкээдэтигэр  күнүс -6С кыраадыс, түүн -11С тымныы. Ый бүтэһигэр күнүһүн -13С , түүн -18С кыраадыс тымныы.

Анаабыр, Өлөөн, Тиксии

Арктика эҥээр улуустарга урукку сылларга тэҥнээтэххэ, сөҥүүтэ олох кэмчи. Ол гынан баран  иккис дэкээдэҕэ хаардаах, сөҥүүлээх. Күнүс -6С кыраадыс , түүн -8С тымныы. Ый бүтэһигэр күнүһүн -12С, түүн -14С кыраадыс тымныы.

Күөл мууһунан бүрүлүннэҕинэ муҥха кэмэ саҕаланар. Бу ыаллар хаһаайыстыбаларыгар улахан суолталаах кэм. Хайа, табылыннаҕына, эбэлэрэ дук гыннаҕына – дьылга тулуктаһар аһылыктарын баһан ылыахтара турдаҕа. Бу ыйга тыа  киһитин түбүктээх үлэтэ саҕаланар: от, мас уонна муус тиэйиитэ…