Түбүктээх сыл үтүө түмүктэрэ

Хатас нэһилиэгэ сыллааҕы үлэни-хамнаһы түмүктүүр киэһэтэ буолан ааста

Сылы түмүктүүр, ааспыты анаарар, буолбуту ырытар ахсынньы ый аартыктара киэҥ нэлэмэн Сахабыт сирин бары муннуктарыгар дьону-сэргэни сомоҕолоон, сылаас сыһыан сыдьаанынан сандаарыйа сыдьаайбыт киэһэлэригэр бастыҥтан бастыҥнар, чулууттан чулуулар муһуннулар.

Дьокуускай куорат хонноҕор сайдар-үүнэр, үлэнэн-хамнаһынан үлүһүйбүт, үрдүк үктэллэргэ үктэммит үтүөкэн, хотоойу санаалаах хоһуун дьонноох-сэргэлээх Хатаспытыгар “Тускул” КК сыл түмүгүнэн нэһилиэк Бочуотун кинигэтигэр киллэрии сиэрэ-туома үрдүк таһымнаахтык буолан ааста.

«Бастыҥ салайааччы»

Хаһан да буоларын курдук сүнньүн туппут, санаатын бөҕөргөппүт, дьонугар-сэргэтигэр тирэҕирбит салайааччы эргиччи ситиһиилээх, сэһэргиирдээх-кэпсиирдээх. Бу анал аат П.Н.уонна Н.Е.Самсоновтар ааттарынан Хатас орто оскуолатын дириэктэригэр, СӨ үөрэхтээһинин Бочуоттаах бэпэчиитэлигэр, СӨ ыччат бэлиитикэтигэр туйгуна Слепцов Николай Владимировичка иҥэрилиннэ. Оскуола кэлэктиибэ нэһилиэкпит кэлэр кэскилин кэрэһилиир, үүнэр ыччатын олох киэҥ аартыгар бэлэмнээн таһаарар. Хатас, Дьокуускай тумус туттар тэрилтэтэ буолар. Николай Владимирович олоххо дьулуурунан, үрдүктэн үрдүккэ тардыһыытынан, үлэни-хамнаһы үрүҥ-хара диэн араарбакка ылсан иһэринэн, салайар сатабылынан тус бэйэтинэн холобур буолар дьиҥ чахчы бастыҥ салайааччы буолар.

«Оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолору иитэр-үөрэтэр тэрилтэ бастыҥ үлэһитэ»

Иитии-үөрэтии үлэтин үлүскэнин үөрэ-көтө ылынан төрөөбүт төрүт нэһилиэгэр силис-мутук тардан, иитиллибит уһуйааныгар умсугуйан туран үлэлиир 70 нүөмэрдээх «Кэрэчээнэ» уһуйаан психолог-педагога Сивцева Светлана Аркадьевна бу үрдүк ааты ылла. Уһуйааҥҥа кэлэр кырачааннар чөл-чэгиэн туруктаах буолалларыгар туһуламмыт үлэни кыайа-хото туппут, баһылаабыт исписэлиис Светлана Аркадьевна тэрилтэтин уонна нэһилиэк уопсастыбаннай олоҕор олус көхтөөхтүк кыттар, “Кэрэчээнэҕэ” ыытыллар иитэр-үөрэтэр үлэ бары хайысхатыгар күүс-көмө буолар.

«Култуура тэрилтэтин бастыҥ үлэһитэ»

Үүммүт сылбыт өрөспүүбүлүкэбит үрдүнэн Култуура сыла диэн биллэриллибитин үөрэ-көтө этэн тураммыт, хас биирдии олохтооххо болҕомтотун уурар, өйүнэн-санаатынан мөҥүрүөн мөккүөрдээх орто дойду олоҕор чиҥ тирэхтээх буолалларын туһугар айар-тутар Чепалов Валентин Азотович дириэктэрдээх «Тускул» КК иһинэн үлэлиир-хамсыыр Хатастааҕы норуодунай тыйаатыр режиссера, дэгиттэр талааннаах Быйаҥнаах Ичээнэ Баай Кыыһыгар бу үтүөкэн аат иҥэрилиннэ. Манна даҕатан эттэххэ, 2026 сылга Хатаска култуура тэрилтэтин 90 сылын бэлиэтиэхпит. Ичээнэ Быйаҥнаах култуура эйгэтигэр бэриниилээхтик, таһаарыылаахтык үлэлээбитэ 30-ча сыл буолбут. Этэргэ дылы ууну-уоту ааспыт баай уопуттаах, сатабыллаах үлэһит. 2025 сылга кини салайар Хатас норуодунай тыйаатыра Дьокуускай куорат норуот уус-уран айымньытын киинин 16 кулуубун, Дьокуускай култууруаҕа уонна духуобунай сайдыыга управлениетын өтөрүнэн ситиһиллибэтэх ситиһиитинэн, кыайыытынан кынаттанан – Арассыыйа эрэгийиэннэрин икки ардыларыгар ыытыллыбыт бырайыак анал ыҥырыытынан наҕараадаланан (кэлэр-барар, олорор, үөрэнэр ороскуоту барытын ыҥырбыт тэрийээччилэр төлөөһүннэринэн) Чукотка киинигэр тиийэн өссө эбии дьоһун ситиһиилэммиттэрэ.

«Бастыҥ тэрилтэ»

22 сыл анараа өттүгэр тэриллиэхтэриттэн былааннаах  үлэлээх, инникигэ эрэллээх Баишев Анатолий Михайлович дириэктэрдээх Дьокуускай куорат уокуругун Хатастааҕы И.И.Захаров аатынан 7 нүөмэрдээх оҕо спортивнай оскуолата 2025 сылга таһаарыылаах үлэтинэн бу анал аакка тиксиэн тигистэ. Кэлэктиип 2024 сыл олунньу ыйын 12 күнүгэр саҥа киэҥ уораҕайга киирэн, сайыннары-кыһыннары тохтоло суох чэгиэн-чэбдик олоххо көҕүлүүр, оҕо аймахтан саҕалаан аҕам саастаахтарга тиийэ дьон бары дьарыктаналларыгар, туруктарын бөҕөргөтөллөрүгэр туһуламмыт үлэни олус ситиһиилээхтик ыыта сылдьар.

Кылгас кэм иһигэр бу уораҕайга уонунан тыһыынча киһи кэлэн илин-кэлин түһүстэ, инники кирбиигэ таласта, иитиллээччилэр күрэхтэһэр таһымнара Арассыыйаҕа тиийдэ сыаналанна. Дьэ бу буоллаҕа мэһэйдэртэн иҥнибэккэ , ыарахаттартан толлубакка дьиэтэ-уота да суох сылларыгар ыраахха тиэрдэр сыаллаах-соруктаах үлэни тохтоппокко ыытыы түмүгэ. Бу буоллаҕа бииргэ буолартан бигэтийии, кыахтаныы.

«Үөрэхтээһин бастыҥ үлэһитэ»

Ааспыт өрөгөй үбүлүөйдэрдээх сылга биир дорҕоонноохтук ааттанар, таһымнаахтык, тэрээһиннээхтик бэлиэтэммит П.Н. уонна Н.Е. Самсоновтар ааттарынан Хатас орто оскуолата төрүттэммитэ 110 сыла буолла. Маннык бэлиэ кэмҥэ диэн үрдүк аат “Олоххо куттал суох буолуутун уонна дойдуга бэриниилээх буолуу” диэн биридимиэти дириҥник үөрэтэн, хорутуулаахтык үлэлээн, үлэ-хамнас бу эйгэтигэр «Динамо» уопсастыба үрдүкү салалтатыттан өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 4 киһи ахсааныгар киирэн, Бочуотунай Грамотанан наҕараадаламмыт Никифоров Петр Андреевичка иҥэрилиннэ. Петр Андреевич иитиллээччилэрэ Хатаспытын өрөспүүбүлүкэ таһымыгар ааттаталларынан киэн туттабыт. Кини Хатас сирэйэ буолбут сылын аайы ыытыллар «Байанай күрэҕин» саҕалааччыларыттан, көҕүлээччилэриттэн биирдэстэрэ.

«Эбии үөрэхтээһин бастыҥ үлэһитэ»

Бу анал аат Хатастааҕы оҕо ускуустубатын оскуолатын фортепиано отделениетын уһуйааччытыгар Аянитова Вера Ильиничнаҕа иҥэрилиннэ. Музыка нөҥүө оҕолору улуу айымньылары кытта алтыһыннарар ытык учуутал. Вера Ильинична өр сылларга төрөөбүт-үөскээбит Горнайын улууһугар Бэрдьигэстээххэ музыкальнай оскуолаҕа үлэлээбит, дириэктэргэ тиийэ үүммүт. Онно кэрэ эйгэтэ кэҥиирин, дириҥиирин туһугар үлэлэспит баай уопутун үөрэ-көтө үллэстэн, билигин үлэлиир-хамсыыр кэлэктиибигэр күүс-көмө, тирэх буолар. Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищеҕа үөрэммит сылларыгар ылбыт сатабылын, билиитин-көрүүтүн сайдар-үүнэр аартыгын кэҥэтэн Музыка үрдүкү оскуолатыгар үрдэтиммитэ бэрт элбэҕи кэпсиир. Үөрэнээччилэрэ ылбыт үрдэллэрэ, ситиспит ситиһиилэрэ Хатаспыт аатын элбэх туонаҕа ааттатар.

«Доруобуйа харыстабылын бастыҥ үлэһитэ»

Бу үрдүк ааты Хатастааҕы участковай балыыһа хаһаайыстыбаннай чааһын сэбиэдиссэйэ Попова Марианна Дмитриевна ылыан ылла. Уонунан сылларга пациеннарга эмтэнэргэ, үлэһиттэргэ үлэлииргэ усулуобуйа олохтооччу, булааччы-талааччы, аһынан-үөлүнэн хааччыйааччы чэпчэкитэ суох үлэтин чиэстээхтик сүгэр. Марианна Дмитриевна сүрдээх эппиэтинэстээх, бэйэтигэр, бииргэ үлэлээччилэригэр ирдэбиллээх, эппитин хайаан даҕаны толорор, ол үлэтигэр көмөлөһөрө саарбаҕа суох.

«Бастыҥ уопсастыбанньык»

Анал аат Хатас Бочуоттаах олохтооҕор Николаев Федот Рожьевичка иҥэрилиннэ. Кини СӨ тырааныспарын бочуоттаах үлэһитэ, СӨ тыа хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ, “Гражданскай килбиэн” бэлиэ хаһаайына буолар. “Сатабыл” диэн тырахтарыыстар күрэхтэһиилэригэр кэккэ сылларга 3 миэстэттэн түһэ илик. Билигин даҕаны эдэрдии эрчимнээх, үтүөкэн үлэһит киһибит буолар. Кини үлэлиирин-хамсыырын киһи көрөн сөҕөр, хайгыыр.

«Куттал суох буолуутун хааччыйар тэрилтэ бастыҥ үлэһитэ»

Маннык дьоһун аат СӨ 40 №-дээх Дьокуускай уонна Жатай Баһаарынай сулууспатын 8 нүөмэрдээх Хатастааҕы Баһаарынай чаас суоппарыгар Евсеев Григорий Григорьевичка иҥэрилиннэ. Григорий Григорьевич үлэлиир кэлэктиибигэр биир саамай эрэллээх, бэриниилээх үлэһит буолар. Үлэлиир тиэхиньикэтин кичэллээхтик көрө-истэ сылдьар, боллҕомтолоох, кыһамньылаах үлэһит. Нэһилиэкпит уопсастыбаннай олоҕор көхтөөхтүк кыттар. Кэккэ сылларга Хатаспыт аатын волейбол туонатыгар бастыҥнар ахсааннарыгар ааттаппыт спортсменнарбытыттан биирдэстэрэ. Кинини санаатыҥ даҕаны эрэллээх буолуу, хамсаабат акылаат, өһүллүбэт өһүө диэн өйдөбүл киирэр. Кини ол курдук саҥата-иҥэтэ суох, сыспакка-соспокко, уһаппакка-кэҥэппэккэ буолуохтааҕын курдук орун-оннугар ыпсаран, тиксэрэн, оҥорон иһэр мааны майгылаах, үтүө санаалаах.

«Тыа хаһаайыстыбатын бастыҥ үлэһитэ»

Тыа хаһаайыстыбата оччоттон-баччаҕа диэри ыарахан үлэлээх хайысханан биллэр. Манна үлэлиир киһи таһаарыылаахтык үлэлиэн баҕардаҕына уоппуска күннэриттэн ураты төгүрүк сылы быһа биир да күн өрөөбөккө, ылбыт тэтимин ыһыктыбакка сырыттаҕына эрэ ситиһиилэниэн сөп. Онон бу үлэҕэ сыаналанар үлэһиттэр дьиҥ чахчы бэриниилээх, эппиэтинэстээх диэн өйдөбүлгэ киирсэллэр. Быйыл бу анал ааты “Баҕарах” хааччахтаммыт эппиэтинэстээх хаһаайыстыба ньирэй көрөөччүтэ, элбэх оҕолоох дьиэ-кэргэн аҕа баһылыга Грязнухин Юрий Васильевич ылыан ылла. Юрий Васильевич бу иннигэр уонча сыл Хатастааҕы сибиинньэ иитэр комплекска таһаарыылаахтык үлэлээбитин ахтан ааһар наада.

«Нэһилиэнньэ олоҕун усулуобуйатын хааччыйыыга бастыҥ үлэһит»

Хатаспытын күөх төлөнүнэн хааччыйар, олорор усулуобуйабытын тупсарыыга үлэлэһэр «Сахатранснефтегаз» АУо Хатастааҕы учаастагын тэттик кэлэктиибин үлэтэ нэһилиэк олоҕор суолтата улахан. Кэлэктиипкэ талбыт курдук идэлэригэр бэриниилээх, сатабыллаах үлэһиттэр бааллар. Биллэн турар, баһыйар үгүс өттө эр дьоннор. Ол эрээри манна кэрэ аҥаардар даҕаны үлэлиир хайысхалара баар. Маныаха бу анал ааты ылар үрдүк чиэскэ Гуляева Светлана Григорьевна тигистэ. Кини бу тэрилтэҕэ кэлиэҕиттэн үлэтигэр эппиэтинэстээҕинэн убаастанар. Кини курдук бэриниилээх үлэһиттэр баар буоланнар кырыа кыһын кыһарҕанын билбэккэ сылаас дьиэҕэ-уокка үлэлиир-олорор услуобуйа хааччыллар. Светлана Григорьевна элбэх оҕолоох күн күбэй ийэ. Оҕолоро Хатас аатын ааттатар спортменнар, бастыҥ уопсастыбанньыктар, үлэҕэ-үөрэххэ куруутун көхтөөхтөр. Түбүктээх үлэтин таһынан «Тускул» КК «Сатабыл» ансаамбылын бастыҥ үҥкүүһүтэ буолар.

«Бочуоттаах меценат»

Былыр даҕаны, быйыл даҕаны кыахтаах, чиҥ тирэхтээх, киэҥ-дириҥ билиилээх дьон үтүөлэрэ, бастыҥнара норуот олорор олоҕор сайдыы-үүнүү буоларын туһугар күүс-көмө буолаллара. Хатастан төрүттээх Федоровтар аймах сыдьааннара «Сэттэ» диэн тутуу хампаанньатын дириэктэрэ Федоров Игорь Валерьевич кэккэ сылларга Хатаспытыгар көмөлөспүтүн бэлиэтиирбит хайаан да наада. Бу анал аат иҥэриллибитин, Бочуот кинигэтигэр киллэриллибитин туоһулуур сэртипикээти дохсун ытыс тыаһыгар арыаллатан туттардылар. Игорь Валерьевич көмөлөрүттэн быһа тардан сырдаттахха, оскуолаҕа толору хааччыллыылаах кабинет баар, актовай саала видео экрана улаатыннарыллыбыта, ыһыахтыыр сир оҥоһуллутуугар харчынан, тиэхиньикэнэн көмөлөспүтэ.

«Нэһилиэк киэн туттуута»

Кыра оҕо эрдэҕиттэн күүстээх санаатынан ураты туруктаах Моисеева Аина Александровна бииртэн биир ситиһиилээх хардыылары оҥорон Сахатын сирин, Хатаһын, Амматын Арассыыйа таһымыгар доргуччу ааттатта. Кини уһулуччу ситиһиилэрин иһин маннык анал аат иҥэрилиннэ! Аина бу күннэргэ төрөппүттэригэр, чугас аймахтарыгар сынньана кэлэ сылдьар. Европа уонна Арассыыйа Кубоктарын хаһаайката Аина Моисеева нэһилиэкпит, Арассыыйа киэн туттуута буоларыттан долгуйабыт, үөрэбит.

«Нэһилиэк махтала»

Уруккуну умнубакка, улаҕа уурбакка, ааспыты антах анньыбакка дириҥник, хорутуулаахтык чинчийэ-үөрэтэ сырыттахха билиҥҥи да кэмҥэ биһирэбиллээҕи, инники буолуохтааҕы даҕаны сабаҕалыахха сөп.

Ол үлэ барыта докумуоҥҥа, архыыпка олоҕуран оҥоһулуннаҕына дьиҥ чахчы, сөптөөх диэн сыаналанар. Нэһилиэкпит устуоруйатын чинчийбит, үөрэппит уонна ону кинигэҕэ үйэтиппит учууталга — Захарова Валентина Григорьевнаҕа бу анал аат иҥэриллибитин бары даҕаны үөрэ иһиттибит.

«Үтүө сүрэх»

Хатас түмсүүлээҕинэн, сомоҕолоһуулааҕынан сураҕырыан сураҕырар. Ол курдук, ханнык баҕарар уопсастыбаннай хамсааһыннартан туора турбакка күүс-көмө, тирэх буолар дьоннордоох.  Ол курдук, “Сандал” маҕаһыын сэбиэдиссэйэ, элбэх уопсастыбаннай тэрээһин успуонсара Алексеева Анастасия Николаевна бу анал хаһаайкатынан буолла.

«Идэҕэ бэриниилээх буолуу»

Анал ааты ылан нэһилиэк Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитин туһунан туоһу сурук «Ситим» айымньы дьиэтин дириэктэрин солбуйааччы Павлова Рада Иннокентьевнаҕа туттарылынна. Рада Иннокентьевна уонунан сылларга ылсыбытын ыһыктыбакка, туппутун араарбакка былааннаан үлэлиир сырата сыаналанна.

Ити курдук, ааспыт сыл бастыҥнарын үөрэ-көтө, киэн тутта чиэстээтибит. Саҥа сылбыт күүспүтүгэр күүс эптин, санаабыппыт сатаннын.

Наталья Руфова ,

Хатас

Татьяна Жиркова хаартыскаларга түһэриитэ.