Удаҕан көмүүтэ көстүбүтэ кырдьык дуо?

Саха сиригэр удаҕан көмүүтэ көһүннэ диэн иһитиннэрии төһө оруннааҕын билээри, саха биллэр этнографтарыттан биирдэстэрэ, Ем. Ярославскай аатынан Саха түмэлигэр 20 сыл этнография сиэктэрин салайааччытынан үлэлээбит Василий Васильевич Поповтан ыйыталаһарга сананным.

Дьиҥэр, сахаҕа ойуун, удаҕан уҥуоҕун тыытар сэттээх-сэлээннээх итиэннэ чугаһаппаттар да диэн өйдөбүл баччааҥҥа диэри бигэтик баар. Василий Васильевич бу суруйууну бэркэ билэн олорор эбит.

— Бу “Саха сиригэр көстүбүт удаҕан көмүүтэ” диэн матырыйаал хаартыскатыгар баар удаҕан диир дьахтардара бу олох атын көмүү хаартыската, — дии тоһуйда. — Бу Үс Сэргэ диэн Хаҥалас улууһугар Дьэр нэһилиэгин сиригэр көстүбүт баай дьахтар көмүүтүн хаартыската. Хаһыыны 2016 сыллаахха саха-французскай археологическай-этнографическай эспэдииссийэ ыыппыта. Омуктар кэлиилэрин биир үчүгэйэ диэн, эспэдииссийэҕэ харчы көрүллэр, дьон хамнастанар, генетическэй, антропологическай, этнографическай матырыйаал мунньуллар. Онон биһиэхэ, суруга суох норуокка, өбүгэ туһунан билиини ыларга итинник хаһыылар буолаллара үчүгэй. Ол гынан баран, омук дьонун өйдөбүллэрэ, ылыналлара, билэллэрэ уратылаах, атыннык толкуйдууллар.

“Биирдэ даҕаны ойуун, удаҕан көмүүтүн көрдөрбөтөҕүм”

— Кинилэр ити көмүүнү хайдах булбуттарай?

— 2016 с. миэхэ Францияттан эрийэннэр, Саха сиригэр быйыл улахан эспэдииссийэ бараары сылдьарын, киинэҕэ устуохтаахтарын, онон интэриэһинэй көмүүнү буларым наадатын эппиттэрэ. Хаҥалас улууһугар Дьэр нэһилиэгэр Чапаево дьон түөлбэтиттэн чугас Үс Сэргэ диэн куурбут булгунньахха биир чычаас көмүүнү булбутум. Бу саастаах, хаста да төрөөбүт дьахтар этэ, баай буолан таҥаһа-саба элбэҕэ, икки тэбиэх иһигэр куочахха хараллыбыт. Атаҕын хайысхатынан, 3 хаамыы тэйиччи “анараа дойдуга” айанныыр ата балачча дириҥҥэ көмүллэ сытара. Тоҕо дириҥҥэ сытарый диэтэххэ, сахаҕа өлбүт киһи миинэр миҥэлээх барыахтаах диэн сиэр-туом баар. Ол иһин ойон тахсыбатын диэн дириҥ гына хаһаллар уонна сылгыны тыыннаахтыы онно анньан кэбиһэллэр. Өлбүтүн кэннэ “анараа дойдуларыгар” этэҥҥэ тиийдилэр диэн, түһэннэр оннун буллараллар уонна көмөн кэбиһэллэр.

Удаҕан, ойуун көмүүтэ уратылаах: кыаһааннар, дүҥүр, былаайах, эмэгэт уо. д.а. баар буолаллар. Оттон бу көмүүгэ баай ыал кыыстара араас киэргэллээх, кыабака симэхтээх харайыллыбыт. Удаҕаны хаһан даҕаны кыыс диэбэттэр (Эдьиий, Аата ааттаммат уо. д.а. дииллэр).

“Саха сиригэр көстүбүт удаҕан көмүүтэ археологтары долгутар” диэн эһиги, хаһыат үлэһиттэрэ, суруйбуккут. Франция археологтара мэлдьи “шаманка” диэн суруйааччылар. Мин саха-француз археологическай-этнографическай эспэдииссийэтигэр саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри үлэлээбитим. Сэттээх-сэлээннээх буолуо диэн биирдэ даҕаны ойуун, удаҕан көмүүтүн булан көрдөрбөтөҕүм. Кэрэхсээбэппин, кинилэри харайыы, көннөрү киһи көмүүтүнээҕэр, уратылаах.

2004 с. эспэдииссийэ бастакы сылыгар историческай билим хандьыдаата Сергей Константинов Колодезников Научнай киин архыыбыгар А. А. Саввин кэлэр кэмҥэ ыытыллар археологическай хаһыыларга анаан оҥорбут каартатынан Чурапчы улууһугар Охтубут диэн сир биир тумулугар XVIII үйэҕэ көмүллүбүт кыыс көмүүтэ баарын бэлиэтээбит этэ. 2007 с. каартанан сирдэтэн Кыыс Уҥуоҕа диэн тумулга хаһыы ыытыллыбыта. Бу Болтоҥо нэһилиэгин олохтооҕо 14–15 саастаах кыыс оҕо көмүүтэ этэ.

Тугунан интэриэһи тарпытай?

— Оттон кинини тоҕо удаҕан диэбиттэрий?

— Таҥаһын сиэхтэрэ тигиилээхтэр уонна быа көстөр этэ. Ону дьиктиргии көрөн шаманка диэбиттэрэ уонна кинигэ суруйан таһаарбыттара, киинэ устубуттара. Саха этнографтарыттан ким даҕаны удаҕан көмүүтэ буолбатаҕын эппэтэхтэрэ. Мин быһаарыыбар суолта биэрбэтэхтэр.

— Удаҕан көмүүтэ буолбатаҕын өссө тугунан бигэргэтэҕин?

— Эдэр киһи өлүгүн көмөллөрүгэр араас дьаарханыы сиэрин-туомун туттааччылар, итиннэ таҥас сиэҕин тигии эмиэ киирэр, үөр буоллаҕына, тыыннаах дьону эчэтиэ суоҕа диэн санааттан.

Былыр көмөр сирдэригэр тас (тэбиэҕи), ис (холбону эбэтэр куорчаҕы) киһи маһын уонна өлүгү тус-уһунан сыарҕалаан көлөнөн тиэйэн илдьэллэр. Тас, ис маска (хоруопка) баттын диэн киһи өлүгүн эрдэттэн быанан эрийэ баайаллар. Иин иһигэр хоруопка сытыаран баран, быаны сүөрэллэр (быһыта сотоллор быһаҕынан) эбэтэр сүөрбэккэ хааллараллар. Билэр дьон ити сиэри-туому ойуун эбэтэр удаҕан көмүүтэ диэбэттэр.

Удаҕан, ойуун көмүүтэ уратылаах: кыаһааннар, дүҥүр, былаайах, эмэгэт уо. д.а. баар буолаллар. Оттон бу көмүүгэ баай ыал кыыстара араас киэргэллээх, кыабака симэхтээх харайыллыбыт.

Удаҕаны хаһан даҕаны кыыс диэбэттэр (Эдьиий, Аата ааттаммат уо. д.а. дииллэр). Миэхэ Болтоҥо олохтооҕо Николай Егорович Кривошапкин, эбээтэ Вера Афанасьевна бу кыыс куһаҕаннык өлбүтүн туһунан кэпсээбитин эппитэ. Ону кинигэтигэр ахтыы гынан киллэрбитэ баар (“Махтанабын кинилэргэ”, 2012, 45–46 сирэй).

Инньэ гынан, омуктар ону-маны суруйалларыттан сэрэниэх тустаахпыт. “Мир древних якутов” 2012 с. бэчээттэнэн тахсыбыт кинигэҕэ мин аатым 13 төбө аакка баар. Киэн туттуох оннугар кыбыстабын. Киһиттэн ыйыппакка, суруллубут ыстатыйа ис хоһоонун быһааран кэпсээбэккэ суруйар идэлээхтэр. Ыйыллыбыт кинигэҕэ Бастакы төбө «Необычная находка» диэнтэн саҕаланар, онно сымыйа ис хоһоонноох ыстатыйаҕа миигин бастакы кыттыгаһынан туруорбуттар.

Омуктар менталитеттара, көрүүлэрэ-быһаарыылара арыт уратылаах буолар. Оттон генетика, генетическэй анаалыстар түмүктэрин суруйалларыгар, билбэт буолан, эрдэттэн кыттыыны ылбаппын.

ХААРТЫСКАЛАРЫ ВАСИЛИЙ ПОПОВ ЫЫТТА.