Уһуйааччым, уһулуччулаах суруналыыс Уйбаан Уһунуускай

Бүгүн, олунньу 18 күнүгэр, суруналыыс, суруйааччы, уопсастыбанньык, В.Никифоров-Күлүмнүүр аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата Иван Ушницкай олохтон туораабыта 40 хонуга туолла.

Саха госуниверситетыгар суруналыыстыка салаата аһыллыбытыгар, үөрэнэ киирээппитин кытта, ол күһүн “Эдэр саас” ыччат хаһыата аһылынна диэн сурах кэллэ. Иһиттибит-истибэтибит диэт, онно ойон  тиийдибит.

Саҥа хаһыат эрэдээктэрэ, эдэрчи киһи, биһигини уруйдуу көрүстэ. Бу санаатахха, суруйар ыччат дьону түмэ тардар санаалаах эбит. Ол иһин хара бастааҥҥыттан атыҥыраабакка, кыбыстыбакка, билсэн-көрсөн, үлэлэһэн бардыбыт. Тугу эрэ бооччойон аҕалбыппытын үөрэ-көтө тута бэчээттээн истилэр.

Иван Петрович эдэр киһи дьоҕурун хайаан да таба көрөн, сороҕор хайгыыр, киһиргэтэр,  сүбэлиир. “Эн көр-күлүү өттүгэр тыыппалаах эбиккин ээ, холонон көр”, — диэбитигэр, хара уруучуканан уруһуйдаан, устудьуон олоҕуттан комикс оҥорон аҕалбыппын, бэчээттээбиттэрэ. “Таптии-игин доо?” диэбитинэн, уопсай хоһун аанын хайа тэбэн киирбит уол ойуутун өргө диэри ахталлара. Миигин көрдөхтөрүнэ: “Таптии-игин доо?” – диэн дьээбэлииллэрэ.

Эрэдээксийэ бастаан үс үлэһиттээҕэ: эрэдээктэр Иван Петрович, кэрэспэдьиэннэр Валентина Бочонина уонна Сардаана Баснаева. Онтон кэрэспэдьиэннэр Ариан Назаров, Иннокентий Аммосов, худуоһунньук Иннокентий Пестряков, фотографтар Олег Николаев, Максим Хаптагаев кэлбиттэрэ.

Бэчээт дьиэтигэр 52-с хоско куруук элбэх киһи баар буолара. Оччотооҕу айар интэлигиэнсийэ (артыыстар, спортсменнар, худуоһунньуктар, эдэр чунуобунньуктар, устудьуоннар) бары кэлэн, хоспут куорат култуурунай олоҕун оргуйар киинэ буола түһэрэ. Киэһэлик паара кэнниттэн тиийдэххэ, куруук аһыы олорор буолаллара. Устудьуон дьон, хата, үссэнэн абыранар этибит. Биһиэхэ барыта сонун этэ – саҥа дьоннор, саҥа эйгэ, саҥа санаалар…

Ол курдук, ону-маны күө-дьаа кэпсэтэ олорон, куруук туох эрэ идиэйэ күөрэйэрэ. Аныгылыы тылынан эттэххэ, “мозговой штурм” буолар эбит. Иван Петрович ойон тураат,оройуттан баттаҕын  сыыйа тарда-тарда, төттөрү-таары хаамыталыыра, хараҕа уоттанара, күлэн сыһыгыраан ылара, тэптэрэн биэрэрэ. Ол кини идиэйэни хабан ыллаҕына, салгыы сайыннаран, омуннуран киирэн барара. Арааһа, айдарыылаах буолан, идиэйэлэри антенна курдук, куйаартан хабан ылар быһыылааҕа.

Ол эрээри, идиэйэни булбут диэн кыра, ону олоххо киллэрэриҥ баар. Уйбаан тута олоххо киллэрэн иһэринэн маладьыас этэ. 1994 сыл сайыныгар эрэдээктэр дойдутугар Уус Алдаҥҥа “Эдэр саас” ыччат хаһыатын күннэрэ ыытыллаллар диэн буолла. Бастакы куурус устудьуоннарын уонна оскуола оҕолорун тэҥҥэ тутан, массыынаҕа миэстэ булан, илдьэ барар буоллулар. Кэлин санаатахха, уопутурдуннар, сырыыны сырыттыннар, дьону-сэргэни биллиннэр диэн үөрэтэр-такайар быһыыта эбит.

Дьэ, улууска өрөспүүбүлүкэ таһымнаах, урут хаһан да буола илик улахан тэрээһин ньиргийдэ. Бастыҥ артыыстар кэнсиэртэрэ, урут иһиллэ илик “шоу” диэн тыл дьону хамсатта, сэргэхситтэ, өрөспүүбүлүкэ бары улуустарын тилийэ көттө.

Эһиилигэр Бүлүү бөлөх улуустарынан кэрийэ сылдьан, эмиэ хаһан да буолбатах “шоулар” ньиргийдилэр. Оччолорго сиринэн суол суох этэ. Барарбытыгар бүтүн сөмөлүөтү сакаастаан, Сунтаарга барбах аэропорка көтөн түстүбүт.

Ленин болуоссатыгар баппат киһи мустубут этэ. Оччолорго саҥа “сулус” буолан эрэр Аскалон Павлов, Александр Бурнашев, Клим Федоров, Байбал Сэмэнэп, Алексей Павлов, “Айыы Куо” муода тыйаатырын кырасаабыссалара, бальнай үҥкүү сулустара олох былааһы ылан кэбистилэр. “Эдэр саас, тук-тук-тук!” диэн мустубут дьону барыларын хаһыытаталлар, стадионнары хамсаталлар. Дьоҥҥо барыта сонун, интэриэһинэй этэ. Кэнсиэр барыта дьон туһугар, босхо буолара. Онтон үрүҥ түүн дискотекалара сарсыардааҥҥа диэри ыччаты хамсаталлара.

Ньурба улууһун кыраныыссатыгар, Ботомоойу үрэххэ диэри массыынанан илдьэн биэрбиттэригэр, ньурбалар онно көрсө кэлбиттэрэ. Милииссийэ уоттаах-күөстээх массыыналарынан арыаллатан, сүрдээх элбэх массыына буолан, субуруһан тиийбиппит. Салгыы аны теплоходу сакаастаан, Үөһээ Бүлүүгэ, Бүлүүгэ тиийдибит. Бүлүүттэн Дьокуускайга сөмөлүөтүнэн көтөн кэлбиппит.

Хас дойду аайы “Эдэр саас” күннэрин далааһына улаатан, кэҥээн испитэ, бииртэн биир ордук буолбута. Тааттаҕа, Томпоҕо ньиргийбиттэрэ. Сайын аайы быраактыкаланар буолан, биһиги тэҥҥэ сылдьыһарбыт. Устудьуон олохпутун киэргэппит, умнуллубат күннэр этэ.

Ол саҕана, төһө да олох кырыымчык, ыһыллыы-тоҕуллуу буоллар, көҥүл тыына биллибит кэмэ этэ. Өрөспүүбүлүкэ хаһыата аҕыйаҕа, эгэ, интэриниэт кэлиэ дуо? Аныгылыы, сэргэхтик, сытыытык суруйар ыччат хаһыата тута норуот таптыыр хаһыатыгар кубулуйбута. “Сүрэх кистэлэҥэ”, “Дууһа кыланыыта”, “Хараҥа хос”, “Уу-чукучук”, “Ыйыт — хоруйдуубут”, “Өй-сүрэх мөккүөрэ” – урут бобуулаах тиэмэлэргэ дьон санаатын үллэстэр буолбута. Күн аайы эрэдээксийэҕэ сүүһүнэн сурук кэлэрэ.

Эрэдээктэр сытыы тиэмэлэри булан, дьоҥҥо сакаастаһан, суруйтарара. Холобур, “Куорат, тыа сирэ уратылаахтар дуо?” тиэмэҕэ олох омсолоох өрүттэрин булан, утарыта туруоран, киэҥ мөккүөрү, элбэх кэпсэтиини таһаарбыттара. «Суорҕан анныгар» диэн рубриканы арыйан, мээнэ кэпсэммэт тиэмэни таарыйбыта. Ыстатыйалар ааттара сонун, болҕомтону тардар буолалларын ирдиирэ.

«Аанынан киллэрбэтэхтэринэ, суруналыыс түннүгүнэн киириэхтээх» диэн үөрэтэрэ, онон Арассыыйа эстрадатын сулустара кэнсиэртии кэллэхтэринэ, кэтэх аанынан киирэн, интервью ылыы, гостиницаҕа манаан туран, кэпсэтии, «Пресса» диэн суругу көрдөрө-көрдөрө, билиэтэ суох кэнсиэркэ киирии, о.д.а. баара… Устудьуоннарга анал дастабырыанньаны биэрбэттэрэ, онуоха эрэдээктэрбит маҥан кумааҕыга «внештатный корреспондент» диэн суруйан, бэчээт туруоран биэрбитин, ону тэлимнэтэ-тэлимнэтэ, оннук буолуохтааҕын курдук туттан-хаптан, сороҕор этиһэ-этиһэ, курдары ааһа турарбыт.

1994 сыл тохсунньутуттан «Доҕордоһуу-билсиһии кулууба» («ДБК») рубрика үлэлээн барбыта. Бу рубрика оччотооҕу сибээс сайдыбатах кэмигэр элбэх соҕотохсуйбут сүрэхтэри холбообута, билсиһиннэрбитэ. Этэргэ дылы, куулунан сурук кэлэрэ.

Чечня сэриитин сырдатыыга биир түбэлтэни ахтыым. Чечняҕа бииргэ үөрэммит уолум сэриилэһэ сылдьара. Биир бооччойуубар ол туһунан ахтан аһарбыппын. Онтон арай, ол хаһыаппыт Чечняҕа тиийбит. Саха уолаттарыгар дойдуларын сонуна туохтааҕар да күндү этэ. Арай, кылааһынньыгым ааҕа олорон, бэйэтин туһунан булан ылбыт, уолаттарыгар киэн тутта кэпсээбит. Хомойуох иһин, кини ол сэрииттэн сылтаан, эрдэ суох буолбута.

Эрэдээктэр Кыталык Уйбааны булан, олоҕун туһунан кинигэ суруйарга көҕүлээн, сороҕор, модьуйан, нүөмэртэн нүөмэр аайы таһааран испитэ. Дьон ону наһаа сөбүлээбитэ. Ол кэлин “Кустугу ситтэрбиэн” кинигэтигэр олук буолбута.

“Эдэр саас” хаһыат тираһа 52 тыһыынчаҕа тиийэ сылдьыбыта. Хаһыат кэллэҕинэ, ыалга былдьаһыы буолара, бэл, улаатан эрэр оҕолор кытта ааҕаллара. Онтон ыаллара киирэн, уларсыһа сылдьан, илдьирийиэр диэри ааҕаллара. Бибилэтиэкэлэргэ эмиэ илдьирийбит буолара. Онон биир хаһыаты кырата 5-6 киһи ааҕар буолуохтаах, ол эбэтэр, 200 тыһыынчаттан тахса киһи ааҕара эрэбил. Саха дьонун аҥаардара ааҕар, онон хаһыат тыла-өһө хаһааҥҥытааҕар да күүһүрэ, суолталана сылдьыбыта. Хаһыакка тахсыбыт эдэр ырыаһыт сарсыныгар “сулус” буолан уһуктара. Бу маннык көстүү саха бэчээтигэр хаһан да буола илигэ уонна хатыланара да саарбах. Бу маны барытын эдэр, отуччатын эрэ ааспыт, аныгылыы ураты көрүүлээх, тэрийэр дьоҕурдаах эрэдээктэр ситиспитэ.

Онон Иван Ушницкай бэйэтин кэмигэр олус элбэҕи оҥорон, дьону хамсатан, саха суруналыыстыкатыгар аатын хаалларан барда. Үгүс бырайыагын, саҕалааһынын быыһыгар саха суруналыыстыкатыгар каадырдары үүннэрбитин умнар сатаммат. “Эдэр сааска” быраактыкаламмыт устудьуоннар бары биллэр суруналыыс, суруйааччы, тэрийээччи, салайааччы буола үүннүлэр.

Кини биһиэхэ куруук үчүгэйдик сыһыаннаһара: “оҕолорум, уу-чукучуктарым” диэн ааттыыра. Кэлин кини улуу нуучча бэйиэтэ Евгений Евтушенконы кытта көрсүһүүтүн туһунан СИА-ҕа суруйбуппар, куруук махтанар буолара.

Кинини суруналыыстыкаҕа сиэтэн киллэрбит уһуйааччым, настаабынньыгым, биһиги кэммит уһулуччулаах суруналыыһын быһыытынан куруук ахтыам-саныам.

Ангелина Васильева,

СӨ бэчээтин уонна ыччат бэлиитикэтин туйгуна.