Ыаллыылар сыһыаннара

Элбэх кыбартыыралаах дьиэлэргэ тапсан олоруу быраабылаларын, сиэри-майгыны төһө билэбитий, тутуһабытый?  Бу өрөспүүбүлүкэбит үгүс олохтоохторугар сыһыаннаах ыйытыы буолар. Кэлиҥҥи кэмҥэ улуустар кииннэригэр, оннооҕор дьоҕус нэһилиэктэргэ элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр тутуллан үлэҕэ киирдилэр.

Кистэл буолбатах, аныгы үйэҕэ элбэх кыбартыыралаах дьиэлэргэ ыаллыылар бэйэ-бэйэлэрин билсибэттэр, сылдьыспаттар. Бэл, сороҕор, көрсөн баран, дорооболоспоттор даҕаны. Бу курдук сылы-сылынан олороллор. Былыр ыаллыылар хайаан да күннээҕи сонуннарын үллэстэн, астарын ылсан-бэрсэн, бэркэ тапсан олороллоро. Ол да иһин “ыаллаһан хааллыбыт” диэн этии үөскээтэҕэ. Алаастарынан туспа олорор буолан, ыал да аҕыйаҕа, онон ыалларгын кытта тутуспутунан, өйөһөн олороруҥ ордук бөҕө буоллаҕа.

Оттон билигин атын хартыына. Дьиҥэ, кэпсэтэргэ, бииргэ буоларга дьиэ чаттара бааллар. Сорохтор дьиэнэн, подъеһынан, этээһинэн тус-туспа чаттары арыйаллар. Ол эрээри, бу чаттарга үксүгэр дьиэ кыһалҕаларын, уопсай боппуруостары быһаарсаллар. Дьэ, бу манна буолар, айдаарсыы, быһаарсыы… Сороҕор өйдөспөккө, этиһии бөҕө буолар. Элбэх киһини кытта тапсан олоруу манан аҕай дьыала буолбатах. Маннык түгэннэргэ элбэх кыбартыыралаах дьиэлэргэ олоруу быраабылаларын кэһиилэр ырылыччы көстөн тахсаллар.

Бөҕү-саҕы мунньуу

Бастакы этээскэ, киирэр аан таһыгар салааскалары, кэлээскилэри, бэлисипиэттэри хаалларбыт буолаллар, бу киһи киирэригэр-тахсарыгар мэһэйдиир. Санитарнай өттүнэн кэһии буоларын таһынан, баһаартан сэрэхтээх буолуу өттүнэн кутталлаах.

Подъезка тус маллары харайар көҥүллэммэт. РФ Гражданскай кодексын 290‑с ыстатыйатынан, Олох-дьаһах кодексын 36‑с ыстатыйатын 1‑кы чааһынан, кирилиэс былаһааккалара, көрүдүөрдэр, о. д.а. — дьиэни бас билээччилэр бары уопсай туһанар сирдэрэ буолар. Онон бу сирдэр тус маллары харайар сир буолбатахтар, дьиэҕэ олоруу табыгастаах, куттала суох буолуутун хааччыйарга анаммыттар.

Баһаар буолар түгэнигэр, уопсай былаһааккалар, кирилиэстэр араас малынан толору буоллахтарына, уоту умуруорууну уонна быыһаныыны харгыстыыллар. Онон 5 тыһ. солк. 15 тыһ. солк. диэри ыстараап көрүллүөн сөп (КоАП 20.4 ыстатыйатын 1‑кы чааһынан). Өскөтүн бу малтан-салтан сылтаан быыһаныы кыаллыбатах буоллаҕына, маллаах дьонтон хоромньуну ирдиэхтэрин сөп. Мунньуллубут бөхтөн сылтаан баһаар буолбут, буруоттан тумнастыы, сүһүрүү тахсыбыт буоллаҕына, буруйдаах холуобунай эппиэтинэскэ тардыллар.

Аны туран, подъезка бөхтөрүн хаалларар, ыһар-тоҕор, киртитэр дьон баар буолаллар. Подъезтары, кирилиэстэри сууйар-сотор үлэһиттэр дьон бөҕүн таһаарар эбээһинэстэрэ суох.

Бөҕүн кирилиэскэ хаалларар, табаҕын тобоҕун түннүгүнэн быраҕар киһи сокуону кэһэр: СӨ КоАП 6.25 ыстатыйатынан, 3 тыһ. солк., иккис түбэһиитигэр 5 тыһ. солк. ыстарааптанар. Видеону уокурук быраабатыгар тиксэриллэр, үлэһит боротокуол толорон баран, Дьокуускай административнай хамыыһыйатыгар тиксэрэр.

Тутуу, өрөмүөн бөҕүн анал баахтарга тиэрдиэхтээхтэр эбэтэр бөх элбэх, улахан буоллаҕына, сыбаалкаҕа бэйэлэрэ тиэйиэхтээхтэр. Ону тутуспатахтарына, 3–5 тыһ. солк. ыстарааптыахтарын сөп.

Ыт кэнниттэн хомуйуу

Биһиги дьиэбитигэр ыттаах дьон элбэх. Көтөххө сылдьар кыракый тэллэх ыттартан саҕалаан, улахан самоедтарга, лаайкаларга тиийэ бааллар. Биллэн турар, кыараҕас кыбартыыраҕа ыты көрүү-харайыы уустук.

Элбэх кыбартыыралаах дьиэлэргэ кыыллары көрүүгэ-харайыыга кэккэ ирдэбиллэр бааллар. Үгүстэр ыттарын таһырдьа күүлэйдэтэ, чэпчэтиннэрэ таһааран баран, ыт кэнниттэн хомуйбаттар.

Биирдэ көрбүтүм, биир дьахтар бэрт холкутук дьиэ иннигэр быалаах ытын ииктэтэ турар. Дьиэ иннинээҕи сибэкки олордор сир олбуора ап-араҕас муус буолбут. Биллэн турар, ыттар ханнык ыт сылдьыбытын билээри, сытырҕалаан баран, ииктээбит сирдэрин булан, дьыалаларын оҥороллор. Оттон хаһаайката олох да наадыйбат, уопсай аан аттыта эрэ, сибэкки олордор сир эрэ… Ону тиийэн эппиппэр, тугу эрэ кыыһыран ботугуруу-ботугуруу, баран хаалла.

Ол курдук, искибиэрдэргэ, газоннарга, дьиэ аттыгар дьон сылдьар сирдэригэр ыттарын сырытыннаран баран, хойуутун хомуйбаттарын бэйэҕит да түбэһэн көрбүккүт буолуо. Анал лаппаакылаах, мөһөөччүктээх сылдьан, ыт кэнниттэн хомуйар киһи суоҕун кэриэтэ. Дьиҥэ, ити сокуон ирдэбилэ ээ. “Пыы, ыт сааҕын хомуйа сылдьыам дуо?” диэн сиргэммитэ буолуохтара.

Оттон, дьиҥэ, ыттарын кэнниттэн хомуйбат, уопсастыбаннай сирдэргэ бэрээдэктэрин хонтуруоллаабат хаһаайыннар эмиэ административнай эппиэтинэскэ тардыллаллар, ыстараап — 1,5–3 тыһ. солк.

2018 сылтан “Дьиэ кыылын көрүүгэ-истиигэ эппиэтинэстээх сыһыан туһунан” диэн 498 №-дээх федеральнай сокуону ылыммыттара. Бу кэмтэн дьиэ кыылларын көрүүгэ-харайыыга эппиэтинэс үрдээбитэ.

Хаһаайыннар суол быһа охсуһуутугар, лиипкэ, көрүдүөргэ, кирилиэскэ, олбуорга, оҕо уонна спортивнай былаһааккаларга ыттарын хонтуруоллуохтаахтар, быалаах уонна айаҕын бүөлүүр чурумчулаах таһаарыахтаахтар.

Түүннэри айдаан

Олус айдааннаах ыаллар баар буолаллар. Хойукка диэри оҕолор айдаараллар, ытаһаллар эбэтэр төрөппүттэрэ этиһэн, охсуһан тураллар, дьону мунньаллар, муусуканы хайа тардаллар. Ол эрээри, ордук кыбартыыраны сууккаҕа куортамныыр буоллахтарына, күн аайы аймалҕан аттынааҕы ыалларын сылатар.

Маннык түгэҥҥэ сокуон дьону көмүскүүр. СӨ Административнай быраабы кэһии кодексын 3.5 ыстатыйатынан, үлэ күннэригэр киэһэ 9 чаастан сарсыарда 8 чааска диэри, күнүс 1 чаастан 3 чааска диэри (оҕо утуйар кэмигэр), өрөбүл, бырааһынньык күннэригэр киэһэ 10 чаастан сарсыарда 10 чааска диэри улаханнык тыаһыыр, айдаарар көҥүллэммэт.

Полицияны ыҥырдахха, кэлэн боротокуол толорор уонна олорор сиринэн сыһыарыллыбыт административнай хамыыһыйаны ыҥырар. Хамыыһыйа дьыаланы көрөн баран, быһаарыы таһаарар. Быраабы кэһии тахсыбыта бигэргэннэҕинэ, айдаарбыт киһи 5 тыһ. солк. ыстарааптанар. Аныгыскы түүнүгэр эмиэ айдаардаҕына, эмиэ полицияны ыҥыран, боротокуол толоруллар. 10 түүннээх айдаан иһин 50 тыһ. солк. ыстараабы төлөттөрүөххэ сөп.

Табах сыта

Элбэх мөккүөр табах сытыттан тахсар. Подъезка табахтыыр бобуллар. Табахсыт табахтыы турарын видеоҕа устан баран, полицияны ыҥырыллар. Хаартыска, видео суох буоллаҕына, дакаастабыл суох.

Дьиэ иһигэр (болкуоҥҥа, туалекка) табахтыыр сокуонунан бобуллубат. Ол эрээри, табах сыта атын ыалларга киирэн, доруобуйаларыгар охсууну оҥоруон сөп. Онон “Роспотребнадзорга” үҥсэн, боротокуоллатан баран, суукка биэриэхтэрин, улахан ыстараабы төлөттөрүөхтэрин сөп.

Бу курдук, элбэх кыбартыыралаах дьиэлэргэ олорор дьон быраабылалары уонна бэйэлэрин бырааптарын билэн, ону тутуһан, ыалларын кытта иллээхтик-эйэлээхтик олордохторуна, туох да айдаан, иирсээн тахсыа суоҕа.

Ыһар-тоҕор ыал баар буоллаҕына, ханна, кимиэхэ үҥсэн, тохтотуохха сөбүй? Хаартысканан, видеонан дакаастабыллары хомуйан баран, бастаан салайар хампаанньаҕа үҥсэҕит. Кинилэр эппиэтинэскэ тардар кыахтара суох эрээри, ыстараабынан куттуохтара, сэрэтиэхтэрэ.

Салгыы “Роспотребнадзор” саайтыгар киирэн, кыбартыыратын, бириэмэтин ыйан туран, сиһилии суруйаҕыт, хайаан да хаартысканан, видеонан дакаастабыллаах буолуохтаах.