Ыччат уонна харчы: Эдэр дьон хамнаһы тоҕо мыынарый?

Ханнык да кэмҥэ ыччат тиэмэтэ сытыытык турар. Ол сүрүн кыһалҕанан ыччат дьарыктаах буолуута буолар. Ааспыт сыл түмүгүнэн, өрөспүүбүлүкэҕэ араас үөрэх кыһаларын бүтэрэн уопсайа 6 574 оҕо үлэ миэстэтин булбут. 

СӨ нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун судаарыстыбаннай кэмитиэтэ иһитиннэрбитинэн, ити иннинээҕи сылы кытта тэҥнээтэххэ, сыыппара арыый үрдээбит. Ол курдук, ааспыт сылга бэйэтин идэтинэн 5 031 эдэр киһи үлэҕэ киирбит.

Үлэҕэ киирии үрдүк бырыһыана мэдиссиинэ, бырамыысыланнас, үөрэх эйгэтигэр бэлиэтэммит. Оттон үөрэммэккэ хаалбыт эбэтэр үөрэҕин бүтэрэн баран идэтинэн үлэлии барбатах ыччат тугунан дьарыктанар? Тоҕо ыччат күннээҕи кыһалҕаны чэпчэкитик ылынарый? Инникитин кини хайдах ыралыырый?

Чэпчэки харчыны сырсыы…

Билиҥҥи ыччат кыһалҕата социальнай ситим аһара сайдыытыттан тахсар. Бу туһунан эдэр киһини кытта кэпсэттэххэ биллэр. Ол курдук, үөрэх кыһатыгар үөрэнэрин быыһыгар харчылаһан үлэлиир. Ол эрээри, кини инникитин атыннык торумнуур. Барыта олус түргэнник буолуон баҕарар. Ый устата унньуктаахтык үлэлээн орто хамнаһы аахсыан баҕарбат. Социальнай ситимҥэ көрөр блогердарын тэтимнээх олохторун көрө үөрэммит буолан, онно тэҥнэһиэн баҕарар. Барыта чэпчэкитик уонна түргэнник ситиһиллиэн ыралыыр. Оттон ис дьиҥэр, олох социальнай ситимҥэ көстөр кылабачыгас курдук буолбатах. Төрөппүттэрбит саастарын тухары үлэлээн-хамсаан дьиэлэнэр-уоттанар, тиэхиньикэлэнэр буоллахтарына, кылгас кэм иһигэр социальнай ситимҥэ элэҥнээт, киһи хайдах да барытын ситиспэтин ыччат өйдүөхтээх. Чэпчэки толкуй содула чэпчэки олох буолуон сөп. Олох кырдьыгын кытта харсыһан ыччат тэмтэрийиэн, арааска тиксиэн сөп. Түргэн харчыны батыһан куһаҕан дьаллыкка, араас буруйга-сэмэҕэ, хаайыы хандалытыгар да тиксиэхтэрин сөп.

Төрөппүт дьиэнэн-уотунан хааччыйар эбээһинэстээх дуо?

Үгүс ыччат билигин атыынан-тутуунан дьарыктаныан эбэтэр блогердаан харчылаһыан баҕарар. Кини түргэнник атаҕар тура охсуон саныыр. Өскөтүн, төрөппүттэрэ киниэхэ дьиэтин-уотун, үлэтин хааччыйбатах буоллахтарына, инникитэ сарбыллыбыт курдук да саныан сөп. Оттон дьиҥэр, эдэр-сэнэх киһи үлэлээн-хамсаан, олох ымпыгын-чымпыгын билэн, уопутуран, олоҕун суолун бэйэтэ оҥосторо туохтааҕар да ордук буоларын кини өйдөөбөт. Билиҥҥи орто саастаах көлүөнэ идэ ылан баран, уһун сыллаах ипотекаҕа киирэн дьиэлэнэр, ый ахсын кэлэр хамнаһын маныыр буоллаҕына, бу көлүөнэ иитэн таһаарбыт ыччата олоҕу тоҕо эрэ атыннык ылынар. Уһун сылга кирэдьиит бырыһыанын төлүөн, ыйдааҕы хамнаһы аттарыан уустугурдар. Буола турар олох тэтимиттэн хаалыан баҕарбат.

Үөрэх быыһыгар үлэ

Билиҥҥи устудьуоннар үөрэхтэрин быыһыгар кафеларга официанныыллар, массыыналаах өттүлэрэ курьердыыллар, оттон сүрэҕэ суохтар ол өҥөлөрүнэн туһаналлар. Ол эрээри, кинилэр бу буола турар күөстүү оргуйар олохторун быстах кэмҥэ үлэлиир үлэ курдук көрөллөр. Кинилэр бу күннээҕи кыһалҕаларын толуйар хамнастарын кыра дохуот быһыытынан ылыналлар. Төлөпүөн, күннээҕи аһылык, таҥас-сап, киинэҕэ, кулуупка сылдьыыга туһаныллар харчы курдук саныыллар. Оттон уһун-киэҥ толкуйдаахтар улахаҥҥа мунньунуохтарын сөп. Ол түмүгэр, кини кыра харчыга хамсыырын ыарыыр, ый устата үлэлээн баран, кыра хамнаһы аахсыан баҕарбат. Күннээҕинэн ылыллар хамнаска үөрэнэн хаалар, олоххо сыаннаһа сыыйа уларыйыан сөп. Киниэхэ түргэнник кэлэр элбэх харчы наада.

Тыа да сиригэр үлэ баар

Тоҕо эрэ ыччат тыа сиригэр таласпат. Киин сиргэ, сорохтор төрүт да омук сиригэр олоро барыахтарын саныыллар. Ол эрээри, дьиҥ сахалыы мындыр толкуйдаах ыччат эмиэ баар. Улуус-улуус ахсын социальнай хантараак өҥөтүн хото туттан бэйэ дьыалатын тэриммит эдэр дьон эмиэ үгүс.

Төһө да билигин тыа сиригэр үлэ миэстэтэ оскуола, балыыһа, уһуйаан эрэ эйгэтигэр баар курдугун иһин, ыччат син ону-маны толкуйдаан саҥа хайысхалары тобулар.

Горнай улууһун Бэрдьигэстээҕэр Надежда, Алексей Алексеевтар дьиэ кэргэн афрейм дьиэ туттан ыалдьыттары көрсөллөр. Туризм эйгэтин биир көрүҥүн сайыннаран олороллорун биһирии истибитим. Икки оҕолоох эдэр ыал Бэрдьигэстээххэ олохсуйбуттара уонча сыл буолбут. Маатта эбэ кытылыгар сайынын дьону сынньатар дьиэлэрдээхтэр, ыал ийэтэ Надежда иллэҥ кэмигэр кэрэ аҥаардарга кыламан оҥорор, иистэнэр, уһанар. Тыа сиригэр бэйэ дьарыктаах буолуутун туһунан: “Биһиги дьиэ кэргэн айылҕаны олус сөбүлүүбүт. Ити Маатта кытылыгар өрүү тиийэн сынньанар этибит. Урукку көлүөнэ ыччат эмиэ сөбүлээн мустар сирэ этэ. Илимнииллэр, бултууллар. Кэлиҥҥи сылларга аһара элбэх киһи мустан бөх-сах хаалларар, ыһар-тоҕор буолбута. Онуоха харыстаары уонна сынньалаҥы тэрийэр сыалтан Уһук Илин гектарынан ити сири ылбыппыт. Онтон Cоҕуруу дойдуларга баар афрейм дьиэлэр тустарынан үөрэтэн саҕалаабыппыт. Бастакы күүстээх санаа коронавирус дьаҥа турбут кэмигэр киирбитэ. Мин идэбинэн суотчут (финансист) идэлээхпин. Билигин урбаанньыппын, кэргэним “Анаабыр алмаастара” тэрилтэҕэ каадыры сүүмэрдээччинэн үлэлиир. Бу кэмҥэ дойдуга дьоҕус туризм сайдан саҕалаабыта. Ити сыл улууспутугар туризм сайдыытыгар субсидия көрүллүбүтэ. Биһиги онно граҥҥа кыттан кыайбыппыт, ол кыайыыбыт бастакы хардыыбытыгар олук уурбута. Ылбыт үппүтүнэн бастаан афрейм дьиэ туттубуппут, салгыы баанньыгы. Иккис дьиэбитин иллэрээ сыл туттан киллэрбиппит, эбии беседка, оҕо былаһаакката туппуппут. Маны сэргэ, кыра эрдэхпиттэн уруһуйдуурбун, иистэнэрбин олус сөбүлүүбүн. Эбээлэрим иккиэн иистэнэллэр, түүлээҕи да тигэллэр этэ. Аҕам уус, идэтинэн физкултуура уонна үлэ уруогун учуутала. Онон дьоммуттан бэриллибит талааным билигин миэхэ идэ да курдук буолла диэтэхпинэ, сыыспаппын”, — диэн кэпсээтэ.

Саха сиригэр үлэ ырыынагын туруга

Үлэтэ суох буолуу туруга Уһук Илин уокуругун үрдүнэн куһаҕана суох көрдөрүүлээх. Ааспыт биэс сыллаах туругунан, үлэтэ суох буолуу 7,8%-тан 3,8% диэри аччаабыт. Бу туһунан эрэгийиэн Росстатын саайтыгар ыйыллар. Үлэтэ суох буолуу сыыппарата ый ахсын хамсыы турар. Маныаха сорох дьон сезонунан үлэлииллэрэ эмиэ учуоттаммыт. Билигин эрэгийиэҥҥэ сүрүннээн массыына суоппардара, оҥорон таһаарыыга инженердэр, оробуочайдар, тиэхиньик-метеоролог, сир анныгар үлэлиир электрослесарь курдук идэлэргэ билигин да үлэһит илии тиийбэт эбит. Маныаха, ыччат үөрэҕин бүтэрэн баран, бырамыысыланнас эйгэтигэр, хара үлэҕэ сыстыан баҕарбатыттан маннык идэлээх үлэһиттэргэ наадыйыы боппуруоһа сытыытык турара буолуо дуо?

2028 сылга үлэтэ суох буолуу 4,5% аччыаҕа, хамнас 8,6% үрдүөҕэ диэн СӨ экэниэмикэтин миниистирэ Петр Попов “Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтэ 2026 уонна кэлэр 2027–2028 сылларга” диэн сокуон бырайыагынан аһаҕас истиигэ иһитиннэрбитэ. Онно бэлиэтээбитинэн, бу билгэлэнэр кэмнэргэ үлэлээх буолуу бырыһыана үрдүөхтээх.

Надежда Алексеева, Бэрдьигэстээх олохтооҕо, урбаанньыт:

— Билигин сыана ыараабыт кэмигэр, мин эргэни саҥардабын. Эргэ миэбэллэри тупсаран, уларытан, кырааскалаан оҥоробун, иккис тыынныыбын. Билигин тыа сиригэр бүддьүөт тэрилтэтигэр үлэ аҕыйах, суоҕун да тэҥэ. Ол эрээри, баҕа санаалаах уонна тугу сатыыргынан үлэлиэххин баҕарар буоллаххына, судаарыстыбаттан көмө элбэх. Холобур, социальнай хантараак, улуустан субсидия көрүҥнэрэ, өрөспүүбүлүкэтээҕи, федеральнай граннар бааллар. Билиҥҥи тэтимнээх кэмҥэ чаастаах үлэҕэ хаайтарбакка, интэриниэт да ситимин нөҥүө киһи үлэлээн харчылаһар кыахтаах.