Үгэстэр солбуллаллар, ол эрээри…

Олохпут тухары илдьэ кэлбит үтүө үгэстэрбит көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн, утумнанан,  олох сүтэн хаалбаттар. Ол иһигэр, аныгы глобализация үйэтигэр сорох үгэстэр уларыйаллара (умнуллан буолбатах), солбуллаллара  олох ирдэбилэ курдук буолар.

Туһалаан бүппүт харыйачаан барахсан

Саҥа дьылбыт бырааһынньыктара ааһаннар, ыал барыта кэриэтэ соторутааҥҥа диэри харахтарын сылаанньаппыт харыйаларын хомуйар. Маҕаһыынтан ылбыт харыйалаах дьон “Аныгыскы сылбытыгар көрсүөххэ диэри” диэн үтүө санаатын этэн туран, хомуйа тутан кичэллээхтик эрэллээх сиргэ “кистиир”.

Оҕолорбутугар араас бырааһынньыктары, күүлэйдээһини тэрийэн, харчы хантан кэлэрин өйдөтүөхпүт дуо? “Халлаантан түспүт” харчыны оҕолор харыстыы үөрэниэхтэрэ дуо? Наһаа баай-талым олоххо улааппыт оҕо ирдэбилэ оччонон элбэх буолуон сөп.

Ол эрээри диэххэ дуу, билигин да ойууртан кэрдиллибит харыйалаах ыал аҕыйаҕа суох. Ол туоһутунан тиэргэннэригэр күрдьүккэ батары анньыллыбыт эбэтэр бөх тоҕор сиргэ иҥнэри-таҥнары быраҕыллыбыт харыйалар буолаллар. Киһи эрэ харааста көрөр хартыыната. Аҕыйах хонуктаахха диэри ыал дьиэтин сүрүн киэргэлэ буолбут, баҕа санаа арааһа этиллибит харыйа барахсан наадата бүппүтүн кэннэ итинник “дьылҕаланнаҕа”.

Улахан дьон сиэрдээх быһыыны-майгыны, айылҕаны харыстааһын үгэстэрин билбэтэ буолуо диэҕи тылыҥ тахсыбат. Эбэтэр үгэстэри умнуу барда дуу? Дьиҥэр, итинник быһыынан оҕолорбутугар бэйэбит куһаҕан холобуру көрдөрөбүт. Эн оҕоҥ улааттаҕына, аҕам эмиэ итинник гынар этэ диэн, ол быһыыны-майгыны хатылыыра биллэр. “Оҕону бэйэҥ холобургунан иитэҕин” диэн мээнэҕэ эппэттэр.

Ойуур тыатын хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ уонна айылҕаны харыстааччылар этэллэринэн, харыйа мас үүнэрэ сылтан сыл аайы аҕыйаан иһэр. Ол эрээри, саҥа үүнэн эрэр харыйаны кэрдээччилэр да аҕыйаҕа суохтар. Дьиҥэр, ыстарааба олус улахан да, онтон туттумматтар.

Олохпут уларыйан, тэтимнээхтик сайдан иһэринэн, сорох үгэстэр уларыйаллар, атынынан солбуллаллар (аныгы олоххо сөп түбэспэттэринэн). Харыйа барахсан төһө да сыттыын-сымардыын, чээлэй күөҕүнэн киһи дууһатын сылаанньыттар, харыйа маһы кэрдэн бырааһынньык киэргэлэ оҥоруу үгэһин эмиэ уларытыахха сөп эбээт. Харыйаны кэрдибэтиҥ уонна таах быраҕан кэбиспэтиҥ — эн айылҕаҕа сыһыаҥҥын, тыынар-тыыннаахха үтүө санааҕын көрдөрөр. Ону оҕолоруҥ эмиэ көрө-истэ улааталлар.

“Халлаантан түһэр харчы”

Көрө-истэ сылдьарбытынан, сорох үгэстэр солбуллууларын киһи ылына, үөрэнэ охсубата эмиэ баар. Үп-харчы элбэҕиттэн дуу, дьонтон хаалбат буола сатыыр адьынаттан дуу, “мин оҕом саары чаккылаах” диэн өйдөбүлү иҥэрэ сатааһынтан дуу, сорох дьон оҕолорун төрөөбүт күнүн улахан дьон бырааһынньыгыттан итэҕэһэ суох бэлиэтииллэр.

Уруккулуу алаһа дьиэҕэр ийэ, эбээ бэйэтин илиитинэн бэлэмнээбит минньигэс астаах остуолун тула чугас дьоҥҥун эбэтэр доҕотторгун ыҥыран олорон бэлиэтээһин суох буолла.

Ол оннугар хайаан да куорат биир эмэ эрэстэрээнигэр (кырата — кафеҕа) эбэтэр оонньуур-аралдьытар сирдэргэ сакаастаан, биир саастыылаахтарын ыҥыран бырааһынньыктыыллар. Онуоха бырааһынньыгы төрөппүттэр да иилээн-саҕалаан, умнуллубаттыы ыыппаттар. Сынньатар, аралдьытар, саататар анал “үлэлээх” дьону ыҥыраллар. Онно эмиэ төһө эмэ суумалаах харчыны төлүүллэр.

Аны бэлэхтэр суолталара эмиэ уларыйда. Ол эбэтэр, бырааһынньыкка ыҥырыллан кэлбит оҕо кырачаан илиитинэн харчы биэрэ турарын көрүөххүн сөп. Дьиҥэр, маҕаһыынтан да атыылаһан ис сүрэҕиттэн биэрэр бэлэҕэ төрөөбүт күннээх оҕоҕо төһөлөөх үөрүүнү аҕалыа этэй? Эбэтэр бэйэтин илиитинэн бэлэмнээбит оҥоһугун бэлэхтээтэҕинэ, төрөөбүт күннээх оҕо да үөрүө, биир саастыылааҕын үтүктэн, кини курдук оҥорорго, айарга-тутарга үөрэниэ, кыһаллыа этэ буоллаҕа. Сорох оҕолорго билигин муодунай буолбут оонньуулары сакаастыыллар. Ол муодунайыҥ эмиэ бас быстар сыаналааҕа сэрэйиллэр.

Оҕолорбутугар араас бырааһынньыктары, күүлэйдээһини тэрийэн, харчы хантан кэлэрин өйдөтүөхпүт дуо? “Халлаантан түспүт” харчыны оҕолор харыстыы үөрэниэхтэрэ дуо? Наһаа баай-талым олоххо улааппыт оҕо ирдэбилэ оччонон элбэх буолуон сөп.

Бу түгэн арҕааҥҥы омуктар быһыыларын үтүктүүгэ тэҥнээх.

САНААЛАР

Билэр дьоммуттан маннык хардалары иһиттим

— Ээ чэ, ол биир харыйаны кэрдэн киллэрбиппиттэн аар айылҕа айгыраабат ини?

— Оттон айылҕа маанылаах маһын кэрдэ туран эбэтэр анал атыылыыр сиртэн харчыга ыла туран, бырааһынньык кэнниттэн ханна быраҕаргын хараххар оҥорон көрбүтүҥ дуо?

— Суох буоллаҕа! Сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар.

— Дьиэҥ таһыгар күрдьүккэ олордо түһэн баран, хаар ууллуута бөх тоҕор сиргэ илдьэриҥ буолуо.

— Куорат киһитигэр баҕас оннук. Онтон атын ханна гыныахпыный? Хата эт эрэ, үгэс диир буоллаххына, харыйабын ханна гынабын?

— Дьэ, манна сөптөөх сүбэни биэрэр кыаҕым суох эбит. Ол иһин этэбин, үгэстэр эмиэ уларыйаллар. Холобур, тыыннаах харыйа оннугар маҕаһыынтан ылан харыйаны туруоруохха сөп.

— Тыый, онтуҥ быстар сыана буоллаҕа!

— Оннугун оннук эрээри, биирдэ атыыласпыт эһиэхэ хас эмэ сыл сулууспалыа, сыл аайы саҥаттан саҥа санаалары саҕыа, үчүгэй настарыанньаны аҕалыа турдаҕа. Сүрүнэ — эн  тыыннаах харыйаны оҕолоруҥ көрөн турдахтарына быраҕан, айылҕаҕа кырыктаах сыһыаҥҥын көрдөрүөҥ суоҕа!

Надежда Егорова
Хаартыскалар: https://pxhere.com/ru уонна оҥоһуу өй.