Ыйдар ааттара туох суолталаахтарый?

Билигин туһана сылдьар халандаарбыт григорианскай диэн ааттанар. 1582 сыллаахха папа Григорий XIII киллэрбит. Ол эрээри, ыйдар ааттарын кини толкуйдаабатах. Дьэ, ыйдар тоҕо итинник ааттаах эбиттэрий?

Биһиги эрабыт буолуо 738 сыл иннинэ Рим куораты төрүттээбит Ромул ыраахтааҕы 10 ыйдаах (304 хонуктаах) халандаары олохтообут, ыйдары ааттаабыт эбит.

Биһиги эрабыт буолуо 46 сыл иннинэ Рим Өрөспүүбүлүкэтигэр Юлий Цезарь ыйааҕынан, саҥа юлианскай халандаар киирбитэ. Бу халандаарынан сыл тохсунньу 1 күнүттэн саҕаланара. Бу халандаар 12 ыйдаах, сыл уһуна 365,25 суукка. Чорбохтоох буолан, “високоснай” сыл диэн өйдөбүл киирбитэ.

Дьиҥэ, Күн эргииринэн, сыл уһуна 365,24219 хонук, оттон хабаатыннарыллыбыт 365,25 суукка итиннээҕэр элбэх буолан, 128 сыл аастаҕын ахсын, халандаарга 1 эбии күн мунньуллан хаалар.

Арассыыйа урут юлианскай халандаарынан олорбута, 1918 сыллаахха эрэ григорианскай халандаарга көспүтэ. Бары дойдулар григорианскай халандаарынан олороллоро. Ол иһин 13 хонуктаах араастаһыы үөскээн, Эргэ Саҥа дьыл, “эргэ истиил”  өйдөбүлэ үөскээбит. Арассыыйаҕа 2018 сыл тохсунньу 31 күнүн кэнниттэн тута олунньу 14 күнэ үүммүтэ. Оттон Нуучча таҥара дьиэтэ григорианскай халандаары билиммэт, ол иһин Ороһуоспаны тохсунньу 7 күнүгэр бэлиэтиибит.

Бу халандаарга ыйдар ааттара Былыргы Рим таҥараларынан, баһылыктарынан, бырааһынньыктарынан, үгэстэринэн, ахсааннарынан ааттаммыттар эбит.

“Январь” – “Януарий” Рим таҥарата Янус аатын ылбыт. Янус икки сирэйдээх эбит: биирэ уруккуну, атына инникини көрөр. Ол иһин “двуликий” Янус” дииллэр эбит.

“Февраль” – “Фебруарий”  (латинскай тылга februa — «чистый») ыраастаныы, суунуу-тарааны бырааһынньыгын аатын ылбыт.

“Март” – сэрии таҥарата Марс аатын ылбыт. Кулун тутарга Римҥэ кыһын бүтэн, сэриилэр саҕаланаллар эбит.

“Апрель” – “Априлис” (латинскай тылга aperire — «раскрывать», «бутон»). Бу ыйга сибэккилэр тыллаллар, тула барыта чэлгийэр.

“Май” – Рим таҥарата Майя үүнээйилэри көрөр-истэр, тылыннарар.

“Июнь” – Юнона ыал буолууну, оҕолонууну, дьахтар доруобуйатын көрөр-истэр таҥара. Юпитер кэргэнэ. Сахалыы өйдөөтөххө, Айыыһыт эбит.

“Июль” – император Юлий Цезарь өлбүтүн кэннэ, кини аатынан ааттаабыттар.

“Август” – бастакы римскэй император Август Цезарь аатынан ааттаммыт. Юлий Цезарь сиэн быраата эбит.

“Сентябрь” – латыынныы septem, ол эбэтэр, «семь», Рим халандаарыгар сэттис ый.

“Октябрь” – латыынныы octo, «аҕыс», ахсыс ый.

“Ноябрь” – латыынныы novem «девять», тохсус ый.

“Декабрь” – латыынныы decem, «десять», онус ый.

Мантан көстөрүнэн, Римҥэ саҥа сыллара кулун тутартан саҕаланар эбит.

Оттон саха халандаара былыр биир дьыл бүппүтүн кэнниттэн, ыам ыйыттан саҕаланара, ол иһин алтынньы, сэтинньи, ахсынньы, тохсунньу, олунньу диэн ааҕаллар. Сорох ыйдар ааттара айылҕа көстүүтүнэн уонна үгэстэринэн уларыйан биэрбиттэр.

Оттон славяннар ыйдары айылҕа көстүүтүнэн ааттыыллара: сентябрь — вересень, октябрь — листопад/жовтень, ноябрь — грудень, декабрь — студень.