Үлэһит киһи өрүү тугу эрэ тобулар…

«Өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр-көстөр, уһулуччулаах дьон бары тыа сириттэн тахсаллар» диэн өйдөбүл баар буоллаҕына, «Үтүө үлэһит дьон тыа сиригэр олорор» диэн эбэн этиэххэ эмиэ сөп.

Екатерина Спартаковна уонна Михаил Семенович Борисовтар — Хаҥалас улууһун Нөмүгү сэлиэнньэтин эдэр ыаллара.

Нөмүгү төрүт олохтооҕо Михаил Борисов Сунтаар улууһун Кутанатыттан төрүттээх Екатеринаны сүгүннэрэн аҕалан, дьиэ-уот туттан, туспа буруо таһаарынан олороллор. Тапталларын туоһутунан буолбут үс кэрэчээн кыыстаахтар.

2018 сыллаахха ыал аҕа баһылыга үлэтэ суох хаалан баран, таксыылаан көрбүтэ. Ол эрээри, маннык үлэ дьиэ кэргэҥҥэ улахан дохуоту аҕалбатын уонна туруга суоҕун өйдөөн, «бэйэбит тугу эрэ арынан үлэлиэхпитин наада эбит» диэн санааҕа кэлбиттэрэ.

Билиҥҥи кэмҥэ бэлэм аһылыгы, табаары да дьиэҕэ аҕалан биэрии өҥөтө үксээн, дьон хото туһанар буолла. Олох хаамыытын, уларыйыылары билэ-көрө сылдьар эдэр ыал Борисовтар шашлык астаан, сакааһынан тириэрдэн көрөргө быһаарыммыттара. Михаил тохсунньу томороон тымныытыгар доҕорунуун сарай оҥорон, ону сөптөөх матырыйаалынан үллүктээн сылыппыттара. Кууһунан атыылыыр баазаттан сибиинньэ этин атыылаһан, шашлык маринадтаан, оруобуна эр дьон бырааһынньыгыттан, олунньу 23 күнүттэн саҕалаабыттара. Дьэ уонна, этэргэ дылы, сахалыы-махалыы бэлимиэн оҥорон барбыттара. Онтуларыгар эбии салаат арааһын астаабыттара. Үөрүөхтэрин иһин, тута элбэх сакаас киирэн барбыта. Арай, сайыҥҥы өттүгэр улаханнык барбат буолбутугар фастфуд, кытай бэлимиэнин — гедза оҥорон саҕалаабыттара.

Үлэһит дьону таба көрөн уонна өйүүр баҕалаах буолан, 2019 с. нэһилиэктэрин баһылыга Наум Устинов Борисовтар социальнай хантараакка киирсэллэригэр сүбэлээбитэ.

“Нөмүгү полуфабрикаттара” бородууксуйатын Хаҥалас улууһун, Дьокуускай куорат олохтоохторо атыылаһаллар. Ону сэргэ, Мэҥэ Хаҥалас, Нам, Үөһээ Бүлүү, Горнай, Ньурба, Халыма, Дьааҥы, Өлүөхүмэ, Эбээн Бытантай улуустара кыһыҥҥы суол аһыллан, эмиэ ылар буоллулар.

«Биһиги баһылыкпыт сүбэтин ылынан, биисинэс-былаан оҥоро охсубуппут, нэһилиэкпит дьокутааттарын сөбүлэҥнэрин ылбыппыт уонна улууспут киинигэр киирэн көмүскээбиппит.
250 тыһ. солк. суумалаах хантараакка киирсэргэ ИП буолуохтааҕын туһунан усулуобуйалаах этэ. Онон ИП буола охсон, социальнай хантараагы бигэргэппиттэрэ. Дьэ, ол ылбыт харчыбытынан тиэстэ мэһийэр уонна эти эрийэр аппарааттары ылбыппыт. Балаҕан ыйыгар бэйэбит сыахта туттуохха диэн кэргэммэр этии киллэрбитим», — диэн Михаил Семенович ИП буолан үлэлэрин хайдах саҕалаабыттарын кэпсиир.

Хаһаайын күүлэбэр туһаныам диэн мунньубут матырыйаалын сыах оҥоруутугар туттубута. Онтон сылытар матырыйаалы хантан ылар туһунан толкуйдаан, Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр араас бырагырааманан киирсэн көрбүттэрэ да, кыаллыбатаҕа. Улуустарын баһылыга Гаврил Алексеевтан көрдөһөн, дьаһалта базальт биэрэн көмөлөспүтэ. Инньэ гынан, ахсынньы бүтүүтэ сыахтарын бүтэрэн, 2020 сылтан үлэлэрин кыралаан саҕалаабыттара.

2018 сыллаахха ыал аҕа баһылыга үлэтэ суох хаалан баран, таксыылаан көрбүтэ. Ол эрээри, маннык үлэ дьиэ кэргэҥҥэ улахан дохуоту аҕалбатын уонна туруга суоҕун өйдөөн, «бэйэбит тугу эрэ арынан үлэлиэхпитин наада эбит» диэн санааҕа кэлбиттэрэ.

«Сүүс солкуобайдааҕар сүүс доҕор ордук»

Тэтимнээх үлэ түмүгэ биллэн, урукку сыахтара үлэлииргэ-хамсыырга кыра курдук буолан барбыта. Онон саҥа сыах туттарга сананан, эмиэ араас бырагыраамаларга киирсэ сатаабыттара да, бииртэн биир харгыстар тахсан испиттэрэ. Ол да буоллар, ыарахаттартан толлубат эдэр ыал иннин хоту барарга сананан, бэйэ күүһүнэн сыах туттар буолбута. Биир дойдулаахтарыттан, «Теплый край» хаһаайыттара Марианна Николаевнаттан уонна Дьулустаан Ивановичтан көрдөспүттэрин өйөөн, сэндвич-панель матырыйаалы кыра-кыра төлүүр усулуобуйаҕа биэрбиттэрэ.

Нэһилиэк баһылыга Наум Устинов сир учаастага анаан, тутууларын саҕалаабыттара. Михаил Семенович «Не имей сто рублей, а имей сто друзей» диэн этии кырдьык эбит диэн итэҕэйэн сылдьар. Ол туоһута — доҕотторун кытары саҥа сыаҕы тутан, бу ааспыт сыл ахсынньытыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыйдылар.

«Убаай Миисэ бэлимиэнэ минньигэс!»

— Бородууксуйабыт үчүгэйдик барар. Дьон-сэргэ сөбүлээн ылар. Биһиги бэйэбит дьиэбитигэр оҥорорбут курдук, судургу ырысыабынан астыыбыт. Луук, чеснок, хара биэрэс, туус уонна атын туох да туманы куппаппыт. Дьон ол иһин сөбүлүүр. Ордук оҕолор ордороллор. Кэпсээнтэн кэпсээн: биир доҕорум дьиэлэригэр астаабыттарыгар кыра кыыстара сиэн баран, «Убаай Миисэ бэлимиэнэ үчүгэй. Сарсын баран онтон ылаарыҥ» диэн соһуталаабыт этэ, — диэн күлэ-үөрэ кэпсиир.

Борисовтар ити курдук эт, бурдук аһын арааһыттан: бэлимиэн, тефтель, голубцы, розочки, гедза, бууза курдук минньигэс астары бэйэлэрэ астаан, дьоннорун-сэргэлэрин махталын ыла сылдьаллар.

САНАА

Екатерина Спартаковна уонна Михаил Семенович Борисовтар:

— Туох ыарахаттары көрсөҕүт диэн ыйытыыгар эттэххэ, үлэһит суох, бу сылтан нолуокпут үрдээтэ. Ити нолуок өссө тугу «кэпсээн» таһаарара биллибэт. Бырабыыталыстыбабыт эбэтэр Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин өттүттэн өйөбүллээхпит буоллар, өссө элбэҕи, дьиэтээҕи халбаһы да, оҥоруо этибит. Былааммыт киэҥ да, үп-харчы өттүгэр тиийэн иҥнэ турабыт.

Надежда Егорова
Хаартыскалар Борисовтар тус архыыптарыттан.