Үлэһит, ыарахаттартан чаҕыйбат хоһуун уолаттар

Күүһү түмтэххэ, кыттыстахха, кыаллыбат да кыалларын Бүлүү улууһун Халбаакы нэһилиэгин үтүө холобуругар көрүөххэ сөп. Манна үс эдэр киһи кыттыһан хотон туттубуттарын туһунан улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын департаменын салайааччыта Павел Иннокентьев иһитиннэрбитэ. “Нэһилиэктэр баһылыктара бу курдук туруннахтарына, хамсааһын  тахсар кыахтаах”, – диэбитэ кини.

 

Алексей Васильев баһылыктаах нэһилиэк бэйэ оҥорон таһаарар төрүт аһынан хааччыллар туһугар 2025 с. “Сыралта” өҥөнү оҥорор кэпэрэтииби тэрийбит. Онон уопут ылаары Сунтаар улууһун Күндэйэ нэһилиэгэр “Сырдык аартык” диэн 16‑с сылын кэтэх ыаллар сүөһүлэрин көрөр кэпэрэтиип үлэтин билсибиттэр. Бу тиийэ сылдьан Күндэйэҕэ дьон-сэргэ байылыаттык олорорун, хотон-сүөһү бөҕөтө буолбуттарын көрөн кэрэхсээбиттэр.

“Сыралта” кэпэрэтиип

“Ол курдук, дьаһалта, уһуйаан, оскуола үлэһиттэрэ да буоллуннар, бука бары сүөһүлээхтэр. Кинилэр сүөһүлэрин кэпэрэтиипкэ көрдөрөллөр. Биһиэхэ, ханна да буоларын курдук, сүөһү көрөр дьон сааһыран, сүөһү ахсаана аҕыйыы турар. Онон төрүт аспытын аһаан олорор туһуттан үс уол 50 сүөһү турар хотонун тутан киллэрдэ. Кэпэрэтииппитин тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһэ Маргарита Васильевна Софронова салайар. Бэйэм икки ынаҕы атыылаһан, кинилэргэ туттардым. Бу курдук сүөһү ииттиэн баҕалаах дьон элбээтэ. Нэһилиэк олохтоохторо бэйэбит төрүт аспытын аһаан, чэгиэн туруктаах буолар кэм уолдьаспытын өйдөөтүлэр. Мин санаабар, тыа сиригэр олорор киһи бэйэтэ хаһаайыстыбалаах буолуохтаах, оҥорон таһаарыахтаах, эбии дохуот киллэриэхтээх”, — диир сатабыллаах баһылык Алексей Иванович.

Тыа сирин сүрүн дьарыга — тыа хаһаайыстыбата. Бэйэбит сүөһүлээх-астаах буоллахпытына эрэ бигэ туруктаахтык олоруохпут. Тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанарбыт тухары саха норуота баар буолуоҕа. Саха омук дьиҥнээх сүөгэйэ-сүмэтэ, ис санаата барыта тыа сиригэр баар. Онон бука бары тыа сирин сайыннарар туһугар күүскэ турунуохха диэн санаалаах баһылык эбит.

“Сүөһүтүн көрдөрөр дьон элбиэҕэ”

Билигин “Сыралта” 11 кыттыгас чилиэннээх. Кинилэр сайыҥҥы өттүгэр кэпэрэтиип нөҥүө үүт туттарбыттар. Онтон эрдийэн, быйыл 40 туонна үүтү туттарар соруктаахтар. “Бу ыра санаабытын олоххо киллэрии түөрэтэ аспыт-үөлбүт хаачыстыбатыттан сылтаан уонна олохтоох бородууксуйабыт кырыымчыгыран барбытыттан саҕаланна быһыылааҕа. Бэйэм Халбаакы олохтооҕобун, 90‑с сыллар саҕанааҕы көлүөнэ оҕото дьонум сүөһүтүн көрсөн, сайынын окко эриллэн улаатаммын, син сыстыгаспын дии саныыбын. Онон, төһө кыалларынан, сүөһүм төбөтүн элбэтэр былааннаах саҕалаабытым. Ис иһигэр киирэн үлэлээн бардаҕым аайы бириэмэ да, кыах да тиийиэ суох курдук буолан барбыта. Онон бэйэм курдук көрүүлээх, интэриэстээх кыттыгас дьон көрдөммүтүм. Олохтоох дьаһалтам, чуолаан, баһылыкпыт Алексей Васильев эмиэ олохпут-дьаһахпыт, аһы-үөлү оҥоруу атын хайысханан баран эрэрин сэрэйэн, санаабын, былааммын истэн, сэҥээрбитэ. Онон бэйэм курдук эдэр эрчимнээх сүөсүһүттэри мунньан, былырыын 2025 саҥатыгар өҥөнү оҥорор кэпэрэтииби тэриммиппит. “Сыралта” СПОК диэн ааттаабыппыт. Дьиҥ былааммытынан уопсай хотон буолуохтаах диэн, мас кэрдэн, тэҥҥэ үлэлээн-хамнаан, 50 сүөһү турарыгар анаан хотон туттан, билигин сүөһүлэрбитин кыстатан турабыт. Түөрт чилиэммит сүөһүтүн биһиэхэ эрэнэн, харчыга көрдөрөллөр. Бу туһугар эмиэ нэһилиэнньэ өттүттэн биһиэхэ итэҕэйии, биһигини тургутуу диэххэ сөп. Этэҥҥэ буоллахпытына, кэлэр сылга сүөһүтүн көрдөрөр дьон ахсаана элбиэх чинчилээх. Онон ааппытын-суолбутун түһэн биэрбэт курдук, үчүгэйдик тэринэн, кыһамньылаахтык үлэлээтэхпитинэ табыллар”, — диир Николай Мандаров.

Оттуур сирдэрэ, хата, олохтоох дьаһалта бас билиитигэр баар буолан, кыстыыр отторун сирин арыандаҕа толору ылбыттар. Былырыын сүөһүлэрин кыстатар отторун тус-туһунан оттоммуттар, сүөһүлэрин көрдөрө биэрбит дьон эмиэ олохтоммут тарыыбынан отторун биэрбиттэр. Оттон быйыл бииргэ оттуохтара. Үгүс ааҕааччылар бу эдэр дьон хотоннорун хайдах, туох үбүнэн туттубуттарын интэриэһиргиэхтэрэ. Кинилэр матырыйаалын иэс ылан туттубуттар. Ол иэстэрэ билиҥҥитэ төлөнө илик эбит. Дьоҕус бүддьүөттээх бырайыагынан оҥоһуллубут хотон буолан, бас быстар иэһэ буолбатах диэн өссө холку курдуктар.

Дьаһалта уонна “Халбаакы” көмөлөһөннөр

“Хотоммутун бэйэбит үһүөн туппуппут. Матырыйаалын бэлэмнээһиҥҥэ олохтоох дьаһалтабыт уонна дэриэбинэбит баар-суох “Халбаакы” производственнай кэпэрэтиибэ улахан өҥөнү оҥорбуттара. Барыта былаан быһыытынан барбыт буолан, хата, кыл мүччү кыстыгы көрсө киирбиппит.

Уолаттарым бэйэм курдук сүөһүнү өрө туппуттара уонтан тахса сылтан ордубут дьон. Биирим ааттаах тырахтарыыс, иккиһим маһынан туттарга сүрдээх сыстаҕас, уус буолан абыранныбыт. Бэйэм тиэхиньиичэскэй үрдүк үөрэхтээхпин, эмиэ тутааччы таайбын батыһан улаатан, элбэх дьиэни тутуспутум. Үһүөн элбэх оҕолоох ыалларбыт”, — диэтэ салгыы Николай Мандаров. Үлэһит, ыарахаттартан чаҕыйбат уолаттар — Николай Мандаров, Егор Мартынов, Афанасий Николаев былааннарыгар тохтоотоххо, бу сылга өссө 100 миэстэлээх механизированнай хотону туттуохтарын баҕараллар. Халбаакыга тыа хаһаайыстыбатын өрө көтөҕөр туһуттан “Дьоҕус кыамталаах хотону тутуу” диэн бырагырааманан улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын департаменын нөҥүө үбүлэниэх курдукпут диэн эрэнэллэр. Онно бэлэмнэнэн, сүүрэ-көтө сылдьаллар.

 

Кюннэй Избекова, Мэҥэ Хаҥалас улууһун “Союз” өҥөнү оҥорор кэпэрэтиип салайааччыта:

— Быйыл биһиэхэ, үһүс кыстыкпытыгар киирбит хаһаайыстыбаҕа, ыаллар 35 сүөһүнү көрдөрө биэрдилэр, онон уопсайа 80 төбөнү кыстатан турабыт. Кэпэрэтиибим аннынан киирэн ыаллар үүт туттаран, харчы аахсан абыраннылар. Кэпэрэтиипкэ араас кыһалҕалар элбэхтэр. Тиэхиньикэтэ суох ыарахан эбит. Оттуур сирбитин былырыын күрүөлээбиппит. Сэлээркэ эҥин ыарыы турар. Толуйуу диэн баара, быйыл суох дииллэр. Күһүн идэһэбит этин хамаҕатык атыыластылар, тыыннаахтыы эмиэ атыылаатыбыт, бэл, Чурапчыттан кытта ылбыттара. Кыстыкка эрдэлээн киирэммит, оппутугар эмиэ оҕустарыылаах. Сүөһүлэрбитигэр ууну сакаастаан аҕалтарабыт. Онон барыта харчыттан тутулуктаах. Халбаакыларга дьон сүөһүтүн көрөн, сүөһү ахсаана элбииригэр көмөлөһүөхтэрэ диэн баҕа санаабын тиэрдэбин.