Ырыаһыт быраас Иннокентий Тастыгин

“Талааннаах киһи барытыгар талааннаах” диэн этии оруннааҕын үгүс түгэҥҥэ көрө-истэ сылдьабыт. Былырыыҥҥы “Үрдэл” ырыа бириэмийэтигэр финалга киирбит толорооччу, бэйэтэ оториноларинголог идэлээх, социальнай ситимнэргэ, араадьыйаҕа элбэхтик сакаастанар ырыалардаах Иннокентий Тастыгин туһунан элбэх киһи билиэн баҕарар.

— Иннокентий, эн оториноларинголог хирург курдук сэдэх идэлээх быраас буоларгар ким эбэтэр туох эмэ сабыдыаллааҕа дуо?

— Алтыс кылааска үөрэнэ сылдьан быраас (уопсай хирургияҕа) буоларга быһаарыммытым, онно төрөппүттэрим сүбэлэрэ эмиэ баара. Ийэм, омук тылын учуутала үөрэхтээх Вера Васильевна Тастыгина (Горбунова), дойдутугар Өлүөхүмэ улууһун I Нөөрүктээйитигэр төрөөбүтүм, оҕо сааһым онно ааспыта. Онтон 8‑с кылаастан военрук идэлээх аҕам Иннокентий Николаевич Тастыгин дойдутугар, Мэҥэ Хаҥалас Хорообутугар көһөн кэлбиппит. Аҕам кэлин оскуолаҕа дириэктэрдээбитэ. Мин икки бииргэ төрөөбүт эдьиийдээхпин.

2012-2018 сылларга М.К.Аммосов аатынан ХИФУ мэдиссиинэ институгар үөрэммитим. Бүтэһик куурустарга быраас “узкай” идэтин талар кэм кэлбитигэр СӨ Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин штаты таһынан сүрүннүүр лор-бырааһа, преподавательбыт  Наталья Лебедева ыытар циикиллэрин наһаа сөбүлээн лор-бырааһы талбытым.  Икки сыл институппар ординатураҕа үөрэммитим. Ол кэнниттэн үлэбин Дьокуускай куорат 3 нүөмэрдээх поликлиникатыттан саҕалаан, лор кэбиниэтигэр 3,5 сыл үлэлээбитим. Билигин Өрөспүүбүлүкэтээҕи 2 №-дээх балыыһа-Мэдиссиинэ суһал көмөтүн киинин оториноларингология отделениетыгар эпэрээссийэлиир хирурунан үлэлии сылдьабын. Мурун, күөмэй, кулгаах эпэрээссийэлэрин оҥоробут. Манна сыһыаран эттэхпинэ, тугу эрэ илиибинэн тутарбын-хабарбын, сааһылыырбын, көннөрөрбүн, бэрээдэги оҕо эрдэхпиттэн сөбүлүүрүм. Сорох дьон эпэрээссийэни тугу эрэ быһар-отор эрэ курдук өйдүүллэр да, дьиҥэр, киһи организмыгар киирэн сааһылыыр, чөлүгэр түһэрэр, үлэтин тупсарар буоллахпыт дии. Онон, хирург буолуом диэн уруккуттан билэр этим.

-Устудьуоннуу сылдьан үөрэппит преподавателларгын  кытары бииргэ үлэлии сылдьар хас эмэ бүк эппиэтинэстээҕэ, долгутуулааҕа  буолуо?
-Долгуйуу баар. Ол эрэн, устудьуон саҕаттан саҕалаан, хирургияҕа аан бастакы хардыыларбын оҥорорбор  кинилэри кытары сылдьыбыт буоламмын, хайдах эрэ арыый чэпчэки курдук саныырым. Кинилэр миигин эпэрээссийэ оҥорорго үөрэппит, этэргэ дылы, атахпар турарбар  махталлаах дьоннорум. Ханнык баҕарар эпэрээссийэни ыллыҥ да оҥорон барбаккын, эбэһээт көрөҕүн-истэҕин, теория эксээмэннэрин туттараҕын, ассистенныыгын, онтон дьэ  кыралаан эпэрээссийэлээн бараҕын. Ол иһин, өрүү аттыбар сылдьар дьонум билигин да миэхэ  күүс-көмө буолаллар. Ыарахан эпэрээссийэлэргэ хайаан да көмөлөһөллөр, хас да буолан оҥоробут. Ол да буоллар, син биир долгуйаҕын. Тоҕо диэтэххэ, кинилэр оскуолаларын, үөрэтиилэрин-такайыыларын  түһэн биэриэ суохтааххын, хас биирдии түгэҥҥин кыһаллан оҥоро сатыыгын. Чэпчэки эпэрээссийэ диэн суох. Эпэрээссийэ уһуна араас буолар, тугу эпэрээссийэлэтэриттэн көрөн, сороҕор биир чаас, сороҕор 3-4 чаас барар. Күҥҥэ биэстэн тахса эпэрээссийэни оҥоруохпутун сөп. Отделениеҕа отут куойкалаахпыт, мэлдьи толору буолар.

— Эйигин социальнай ситимнэринэн көрөн, эмиэ элбэх киһи билэр. Тоҕо диэтэххэ, ыарыыны сэрэтэр сүбэлэри биэрэҕин. Итинник устуулары туох санааттан оҥорон таһаарар буоллуҥ?

— Дьиҥэр, итинник санаа уруккуттан баара. Холобур, тонзиллит туһунан, мэдиссиинэ аппараатын туһунан видеолаах устуубун 80 тыһ. киһи көрбүт, 1665 төгүл бэйэ-бэйэлэригэр ыыппыттар. Онон доруобуйаҕа аналлаах туһалаах сүбэлэргэ олус наадыйаллар, инникитин ити хайысханан үлэлиэхпин сөп эбит дии санаатым.

 

“Сыанаҕа тахсыахтаах киһи сылдьар эбиккин”

— Эйигин аны ылбаҕай ырыалары толорооччу быһыытынан билэбит, кэрэхсиибит. Ырыа эйиэхэ ыарахан үлэттэн сынньана түһүү, уоскуйуу дуо?

— Ыллыырбын оҕо эрдэхпиттэн сөбүлүүбүн, ырыа эйгэтигэр 3‑с кылаастан сыстан барбытым, ол гынан баран, сыанаҕа наһаа тахсыбатаҕым. Бастаан муусука учуутала Христина Турантаева муусука уруогар истээт да, туойуоххун наада диэн, фольклор өттүгэр ыыппыта. Балтараа сыл курдук тойукка дьарыктанан, “Хотугу сулус” куонкуруска лауреат буолбутум. Онтон 4‑с кылаастан ырыа өттүгэр көспүтүм. Клим Федоров “Ыллыыр мыраан” лааҕырыгар сылдьыбытым, манна ыытааччы быһыытынан “сүрэхтэммитим”. “Хотугу сулус”, “Надежда Олекмы”, “Ырыа кустуга”, “Сардаҥалаах аартык” уо. д.а. куонкурустарга кыттан, “Орленок” лааҕырга сынньанан кэлбитим. Онтон куолаһым уларыйар кэмэ кэлбитигэр тохтоон ылбытым.

Ол оннугар 8‑с кылаастан эксээмэннэрбэр бэлэмнэнэн барбытым. “Инникигэ хардыы” үөрэнээччилэр олимпиадаларыгар, билим куруһуоктарыгар дьарыктаммытым. Хорообукка физика учуутала Анна Шестакова билимҥэ ыстатыйа суруйуохха диэн, хотон микро-килиимэтин тэҥнээн көрөн суруйаммыт, өрөспүүбүлүкэбитигэр, онтон Санкт-Петербурга бастааммыт, Саха сирин сүүмэрдэммит хамаандатын кытары Аляскаҕа тиийэн, ойууру баһаартан көмүскээһин тиэмэтигэр дакылаат оҥорбуппут.

Түөрт сыл ырыаттан тэйэ сылдьан баран, устудьуоннуур бастакы сылбар “Сэргэлээх уоттара” Култуура киинигэр Екатерина уонна Алексей Егоровтар устуудьуйаларыгар баҕалаахтары сүүмэрдииллэрин туһунан биллэриини көрө түспүтүм. Бастакы кууруска кастиҥҥа кыттаммын, нэһиилэ ааспытым. “Ыллаабатаҕыҥ ырааппыт эбит, дьарыгыҥ суоҕа көстөр, ол эрэн баҕалааххын көрөбүт”, — диэн ылбыттара. Егоровтарга 5 сыл эрчиллэн ыллаабытым, онтон 6‑с кууруска эксээмэннэрбэр бэлэмнэнээри тохтообутум. Ол да буоллар, ХИФУ култуурунай тэрээһиннэригэр барытыгар кыттарым, ол быыһыгар конферансьелыырым. Устудьуоннар сыбаайбаларыттан саҕалаан, тамадалыыр идэлэммитим. Ол сырыттахпына, “Этигэн хомус” ырыа улахан куонкуруһун режиссера, хомойуох иһин, билигин биһиги ортобутугар суох Евгений Охлопков биир кэнсиэргэ көрөн баран: “Эн улахан сыанаҕа тахсыахтаах киһи сылдьар эбиккин”, — диэн ыллыырга сөбүлэҥмин ылбыта. Онтон ыла эмиэ араас тэрээһиннэргэ, кэнсиэртэргэ ыҥырара. Ол гынан баран, сүрүн сыалым-соругум үөрэҕим этэ.

— Баардаах баара өтөн, ис дууһаҕыттан толорор ырыаларгын эмиэ социальнай ситимҥэ дьон олус сөбүлээн истэр, кимҥин билиэн баҕарар ээ.

— Кырдьык, ырыа киһи сылаатын таһаарынарыгар, сэниэ эбинэригэр туһалаах. Айар киһи онтуката суох буолан хааллаҕына, быдан сылайар. Айылҕа миэхэ ырыаһыт дьоҕурун биэрбит да буоллаҕына, ону  сайыннарыахтаах эбиппин.

 

— Билигин эдэр дьоҥҥо ырыа араас хайысхата элбэх. Оттон эн урукку көлүөнэ ырыаларын толороргун дьон сөбүлүүр, ылынар.

— Махтал. Мин куоласпын баритон дииллэр. Урукку ырыалары олус сөбүлүүбүн, миэхэ тэтимнэрэ барсар курдуктар. Үксүгэр ырыаны бастаан матыыбын сөбүлээтэхпинэ толоробун.

Былырыын “Үрдэлгэ” киирбит Нохтохоон тылларыгар, Аркадий Николаев-Эрхаан матыыптаан бэлэх ууммут “Ардыгар” ырыа баритон куоласпар барсар буолан, дьон кэрэхсэбилин ылла быһыылаах. Онтон Никифор Семенов эмиэ баритон куоластаах “Эйигинэ суох” ырыатын сөбүлээн ыллаатым. Бу ырыаҕа фонограмма оҥорторбутум, дьиҥэр, 4 сыл буолла, оннук хаалан хаалбыта. Арааһа, бириэмэтэ кэллэ быһыылаах, соторутааҕыта төлөпүөммүн хасыһа олорон булан ылбытым. Социальнай ситимнэрбэр 100 тыһ. тахса киһи көрбүт, араадьыйаларга эмиэ сакаастыыллар. Саҥа ырыалары эмиэ таһаарар баҕалаахпын. Этэллэрин курдук, эмискэ күөдьүйэн тахсаат, күлүм гынан уостан хаалыахпын баҕарбаппын. Аа-дьуо баран иһиэм дии саныыбын. Кистэлэҥмин арыйа түстэххэ, биир идэлээҕим Ньургуйаана Аввакумова-Күлүм тылларыгар, Инна Донская-Дайыына матыыбыгар “Эргиллиэм” диэн дойду ахтылҕанын туһунан ырыаны таһаараары сылдьабын.

Мин идэм уонна ырыа бэйэ-бэйэлэригэр чугастар дии саныыбын. Ол эбэтэр, куолас силгэтэ, куолас олоруута, кулгаах истэрэ-истибэтэ уо. д.а. ырыаны толорооччуга быһаччы сыһыаннаахтар. Бу барыта оториноларинголог быраас буоларбар улахан оруоллааҕа. Онон чуолаан бу идэни талбыппыттан олох кэмсиммэппин. Бу хайысхаҕа киһи дириҥник билиэхтээҕэ, баһылыахтааҕа, туһаныахтааҕа муҥура суох элбэх. Онон билим диэки хайыспыт киһи диэн санаалар кылам гыналлар.

“Тыа сиригэр улааппыппар махтанабын”

-Үлэҕиттэн, ырыаттан ураты өссө туох дьарыктааххыный?
-Успуордунан, единоборствонан дьарыктанабын.  Дойдубар, айылҕаҕа сынньанарбын  сөбүлүүбүн.
-Үлэһит буолан олорон, төрөппүттэриҥ иитиилэригэр ордук туохха махталлааххын?
-Билигин таптыыр идэбинэн үлэлии сылдьарым, өйүм-санаам, ситиһиилэрим, үрдүккэ  дьулуһуум —  барыта төрөппүттэрбиттэн. Иккиһинэн, оскуолаҕа үөрэппит учууталларбар, үрдүк үөрэҕим преподавателларыгар, биир идэлээхтэрбэр махтанабын. Кинилэр туох баар үчүгэйдэрин харыстаабакка биэрбиттэрэ. Кимниин алтыһаҕын да, оннук өйдөөх-санаалаах буолаҕын.
Миигин оҕо  эрдэхпиттэн хас да хайысханан дьарыктанарга үөрэппит буоланнар, биир хайысханы эрэ тутан сылдьыы миэхэ кыараҕас курдук. Ырыа эйгэтэ чараас эйгэни кытары ситимнээх. Төһөнөн ис дууһаҕыттан ыллыыгын, оччонон сэниэ ылаҕын, дьоҥҥо да тириэрдэҕин. Дэриэбинэҕэ улааппыппар, тыа сирин олоҕун билбиппэр төрөппүттэрбэр махтанабын.

ххх

Мин санаабар, Иннокентий Иннокентьевичка   көрдөрө эбэтэр эпэрээссийэлэтэ кэлбит киһи: “Ээ, били социальнай ситимнэргэ намыын-намчы ырыаларынан уоскутар, туһалаах сүбэлэри биэрэр бырааһым эбит” диэн биллэҕинэ, түргэнник үтүөрэргэ барара саарбаҕа суох.