Үтүө удьуордааҕа

Былыр-былыргыттан сахалар киһи кимин-тугун кэпсииллэригэр кини өбүгэлэрэ, удьуордара хайдах дьон эбиттэриттэн саҕалыыллара биллэр. Аймах-уруу дьон  төрүттэрин дьоҕурдара, сатабыллара  кинилэр сыдьааннарыгар, ыччаттарыгар   бэриллиитин бэйэлэрин  олохторугар суолларын булалларыгар уонна үлэ-хамнас тэринэллэригэр мэлдьи туһаналлар эбит.

Доллу нэһилиэгэ Саха сиригэр биир бастакынан тэриллэн,  сурукка киирбит сиринэн-уотунан уонна  дьонун да ахсаанынан улаханнар ахсааннарыгар баар.  Билигин кинини бытарытан, биэс нэһилиэк – Төҥүлү, Доллу (Тумул), Араҥас (Тарат), Мэҥэ (Балыктаах), Дьабыыл (Нуораҕана) оҥорон тураллар.

Урукку Доллу сэттэ аҕа ууһуттан  үөскээн-тэнийэн тахсыбыт. Биир киһиттэн төрүттээхтэринэн аймахтыылар Шахурдиннар  — Хардьаҥай аҕатын ууһун дьоно, эмиэ биир киһи сыдьааннара буолан  аймахтыылар. 1822 с. тахсыбыт ыраахтааҕы сокуонунан, аҕа уустар бэйэлэрин көрүнэн олорор (самоуправление) бырааптанан,  1917 сылга диэри старшиналаахтар (чаччыына кинээс).  Ол тойоннорун бэйэлэрэ  куоластаан талаллар эбит.

1892 с. Дьокуускай уокуругар  хас ыал баарын ааҕан сурукка киллэрбиттэр. Хардьаҥай аҕатын ууһугар  56 ыалтан  13-һэ —   Шахурдиннар.  Билиҥҥигэ тэҥнээтэххэ,  элбэх киһи, халыҥ аймах.   Кэлин сэбиэскэй былаас олохтонон, көһүү, аччыктааһын түмүгэр аҕыйаабыттар.

Дьон сэһэнинэн уонна кэлин олоххо баарынан, Шахурдиннар эт-хаан, өй-санаа, дьоҕур, сатабыл, олоххо ситиһии өттүнэн  лаппа кыахтаах дьон эбиттэр, олох бары эйгэтигэр биллибиттэр.

Ырыаһыт, мелодист, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ  Галина Никитична  Шахурдина  аҕатынан эһэтэ Шахурдин Еремей Николаевич, эбэтэ  Анастасия Алексеевна  Дьабыыл, Баргыдай аҕатын ууһун  Борисовтарыттан төрүттээх, сахалыы үтүө майгылаах, ытык кырдьаҕастар этилэр. Шахурдиннартан нэһилиэк иһинэн   дьаһалтаҕа талыллан үлэлээбит дьоннордоохтор эбит.

Еремей  Никифорович сахаҕа орто уҥуохтаах, бэрт киппэ, кыахтаах, мындыр киһинэн  биллэрэ,  Байанай маанылыыр сааһыта, кыайыгас үлэһитэ этэ. Кини үөрэҕэ суох да буоллар, 1920-с сыллар  саҥаларыгар, сэбиэскэй былаас саҥа тэриллиитигэр  ревкомҥа үлэлээбит.  Оччолорго сахаларга үрүҥ, кыһыл былаастара   уларыйа турбут кэмнэригэр  баар буола сылдьыбыт  быһыыны-майгыны  Еремей Никифорович бэрт сиһилии, итэҕэтиилээхтик Кронников диэн кэрэспэдьиэҥҥэ кэпсээбитин,  “Сахаада” хаһыакка таһаарбыттара баар, онон эбэбит устуоруйатыгар киирдэ.

Анастасия, Еремей Шахурдиннар  соҕотох уолларын Никитаны үөрэттэрэн, учуутал оҥорбуттара бэрт  үтүө үлэһит, дэгиттэр дьоҕурдаах, мааны  киһи буолан тахсыбыт.  Кини Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Сэрииттэн ыарахан бааһырыылаах төннөн баран, кэргэнэ  Мария Федоровналыын  Күөллэрикигэ учууталлыы сылдьан, соһумардык олохтон туораабыта. Эдэркээн учууталлары оҕолор сөбүлүүллэрэ, олохтоохтор астыналлара,  ытыктыыллара биллэрэ.  Кинилэр иккиэн кэрэ эйгэтигэр, чуолаан муусукаҕа   ылларбыт айылгылаах эбиттэр.  Ол курдук, Никита Еремеевич  баяҥҥа, Мария Федоровна устурунуулаах үнүстүрүмүөннэргэ дэгиттэр   оонньууллара үһү. Хайдахтаах курдук хаарыан дьоҕурдаах дьоммут олохторо эрдэ быстыбытый? Төһөлөөх ыччаты олох сырдык суолугар  таһаараллара хаалбытый?

Галина Никитична ийэтинэн Ойуун аҕатын ууһун Будаҕай ийэтин ууһун киһитэ. Доллу Стручковтара бары бу аҕа ууһун   дьоно. Галина ийэтэ  Мария Федоровна Стручкова аҕата Федор Тихонович   — элбэх оҕолоох сэниэ ыал, удьуор үтүө үлэһит. Иккис кэргэнэ  Евдокия Ивановна Десяткиннар кыыстарыттан үс кыыстаммыт: Мария, Варвара, Татьяна. Бу киһи уола Трофим Федорович  бассабыыктар “сүрэхтээбиттэринэн”,  “мощнай середняк”. Төрөппүт уола милиция майора  Прокопий Трофимович Буҕайап ийэтин ууһун туһунан бэрт эрдэтээҥҥи төрүттэриттэн  саҕалаан, бэртээхэй кинигэни таһаарбытыгар  көрдөххө, бу ураты киэҥ,  халыҥ аймах дьон олох бары эйгэтигэр   кыахтаахтык тахсыбыттар.  Кинилэр истэригэр, биллэн турар, Галина Никитична ураты ситиһиилэрдэммитэ.

Галя миигиттэн икки сыл балыс этэ. Кини кыратыгар ийэтин кытта   атын оскуолаҕа көһө сылдьан үөрэммит, онон мин кинини хам-түм эрэ көрөр эбиппин. Кэлин үрдүкү кылаастарга үөрэнэр   кэммитигэр үчүгэйдик билбитим.

Галя, билигин санаатахха,  ийэлээх-аҕатын, баҕар, эрдэтээҥҥи удьуордарын утумнаан, муусукаҕа, ырыаҕа кыра эрдэҕиттэн кутун туттарбыт эбит. Ол онтон саҕаламмыт — Галина Никитична  ырыа аргыстаах айхаллаах олоҕун суола, киэҥ нэлэмэн дойдубут дьоно-сэргэтэ сэргээһинэ, билиниитэ, сүгүрүйүүтэ.

Мин киниэхэ махтанабын биһиги ытык эбэбитин,  дьонун-сэргэтин аар-саарга  аатырдыбытыгар.

Андрей Андреевич СТРУЧКОВ, Төҥүлү